«Πανδοχείον η Φιλόξενη Ερημία» του Ε.Χ. Γονατά, σε σκηνοθεσία Γιάννη Σκουρλέτη (κριτική) − Σταδιακή επικράτηση του Παραλόγου

«Εγώ που δεν έχω πουλιά φυλακισμένα σε κλουβιά (ένα κλουβί της μάνας μου σαπίζει στην αποθήκη), ξυπνάω καμιά φορά από’να σιγανό κελάιδισμα»
(Ε. Χ. Γονατάς, Ο Φιλόξενος Καρδινάλιος).

Είδα, στο hood art space, την υπέροχη παράσταση «Πανδοχείον η Φιλόξενη Ερημία» των bijoux de kant, βασισμένη στο έργο «Ο φιλόξενος καρδινάλιος» του Επαμεινώνδα Χ. Γονατά (εκδόσεις Στιγμή, 1986). Δύο εξαιρετικές ερμηνείες από τον Χάρη Χαραλάμπους-Καζέπη και τον Θανάση Δήμου.

Η μελετημένη, υποβλητική σκηνογραφία του Νίκου Παπαδόπουλου περιλαμβάνει ένα υποφωτισμένο, μοναστηριακού ύφους δωμάτιο, με ένα άβολο κρεβάτι, ένα φτωχό κομοδίνο με μια καράφα νερό κι ένα βραστό αυγό, ένα ρεβόποδο τραπεζάκι όπου στηρίζεται ένας μηχανισμός που παραπέμπει σε πτητική μηχανή του Λεονάρντο Ντα Βίντσι, ένα μπαούλο, μια παλιά ξυλόσομπα μαντεμένια, ένα ξυπνητήρι, θεατρικές μάσκες, άλλες ολόκληρες κι άλλες σπασμένες, τοποθετημένες σε μια οριζόντια γραμμή (που θα μπορούσαν να είναι και κρανία μοναχών), ένα ξύλινο αγαλματίδιο Εσταυρωμένου αναρτημένο στον τοίχο ανάμεσα σε δυο κεριά, και ένα ακάνθινο στεφάνι. Υποκλίσεις και ρεβεράντζες, στομφώδες ύφος, ανδρικές νυχτικιές με σκούφο νυκτός και πολυέλαιοι γκαζιού. Σε αυτό το σκηνικό, που κάλλιστα θ’αποτελούσε κελλί ενός μοναχού ή το studiolo ενός αναγεννησιακού ανθρωπιστή, «στήνεται» το Πανδοχείον «Η φιλόξενη ερημία», την ταμπέλα του οποίου έχει φιλοτεχνήσει ο πρωταγωνιστής της ιστορίας, ο κύριος Αγάθης.

Ένας ταξιδιώτης από το παρελθόν

Ο κύριος Αγάθης ταξιδεύει με τα «Γεωπονικά» του Κασσιανού Βάσσου και ένα φορητό φαρμακείο στις αποσκευές του, ενώ το μπαούλο του περιέχει εκλεκτά μήλα και άρωμα βιολέτας για την πανδοχέα Ευνίκη: όμως τώρα θα τα καταστρέψει, γιατί είναι απογοητευμένος από το κακό δωμάτιο που του διέθεσε το πανδοχείο του οποίου είναι παλιός πελάτης, και από το επίμονο κελάηδισμα ενός πουλιού που δεν τον άφησε να κοιμηθεί. To «καλό» διπλανό δωμάτιο με την άψογη διακόσμηση και την πλήρη θέρμανση έχει διατεθεί στον «κυνηγό» κύριο Στηθά (ή Μεμέ), με τον οποίον θα προκύψει κάποια παρελθοντική σύνδεση πολύ ιδιότυπη:

”Τα θυμάμαι όλα τώρα ολοκάθαρα, σαν να γινήκαν χτες. Ήταν ένα καλοκαιρινό απόγεμα. Είχαμε ξεκινήσει απ’ το εξοχικό σου σπίτι, χαρούμενοι. Με την αισιοδοξία του πρωτάρη. Βγάζαμε κάθε τόσο από την τσέπη τις σφεντόνες μας – η δική σου ήταν σιδερένια, η δική μου από ξύλο κερασιάς – και δοκιμάζαμε τα λάστιχά τους, που ήταν σφιχτά και γερά, ολοκαίνουργια. Όμως όσο περνούσε η ώρα, όσο βλέπαμε τους βόλους μας να λιγοστεύουν, χωρίς να πετυχαίνουμε ούτε ένα πουλί, άρχισε να μας πιάνει απελπισία”…

Στην παράσταση παίζουν οι Θανάσης Δήμου, Χάρης Χαραλάμπους Καζέπης

Η πρωτοπρόσωπη αφήγηση της εφιαλτικής νύχτας του νευρωτικού κύριου Αγάθη στη διασκευή των bijoux de kant μετατρέπεται σε εκμυστήρευση του Αγάθη στον Θεοφάνη. Το κείμενο, ούτως ή άλλως, εμπεριέχει και τη σκηνοθεσία του, ενώ ο Γιάννης Σκουρλέτης του προσδίδει το ιδιαίτερο, ελληνότροπο ύφος του, που φλερτάρει –βεβαίως- και με το μπουνιουελικό σύμπαν. Ο Θανάσης Δήμου στον ρόλο του Αγάθη υιοθετεί έναν ξεκαρδιστικό στόμφο και αποδεικνύεται μαιτρ της κομψής διακωμώδησης ενός εμμονικού ανθρώπου, ιδιαίτερα στην αφήγησή του για τον μεταλλικό συνδετήρα. Το ασύλληπτο δίδυμο του «Μάθε με να φεύγω» Χάρης Χαραλάμπους- Καζέπης και Θανάσης Δήμου παραπέμπει με σαφήνεια στο δίδυμο Τσίτσο-Φράνκο, με μιαν ελαφρά αμήχανη απόκλιση του Τσίτσο.

Ένα θαύμα συντελείται επί σκηνής, ο καρδινάλιος είναι ένα πουλί που δεν έχει ξεψυχήσει, αντιθέτως έρχεται ολοζώντανο να στοιχειώσει τα πρόσωπα, να καθορίσει τις ζωές τους, να δώσει το νέο όνομά του στο πανδοχείο: «Ο Φιλόξενος Καρδινάλιος».

Σταδιακή επικράτηση του Παραλόγου

Κιτρινωπό φως από τον υπεύθυνο φωτισμού Γιώργο Μαρουλάκο και ολοένα εντεινόμενες σκιές (στοιχείο εξπρεσιονιστικό) επικρατούν στη «Φιλόξενη Ερημία» του Γιάννη Σκουρλέτη, έως ότου εγκατασταθεί εκεί η αλλόκοτη μορφή του πτηνού που μοιάζει να αναδύεται από τον κόσμο του Έντγκαρ Άλλεν Πόου. Η καθαρή δημοτική του Ε. Χ. Γονατά διανθίζεται από λόγια στοιχεία που υπογραμμίζουν την κωμική διάσταση του αφηγήματος, ενώ σαρκαστική είναι η εικαστική αναφορά στον πίνακα με τον νεαρό που «φορά ψαθάκι, στηρίζεται στον κορμό ενός δέντρου και θαυμάζει από την όχθη ενός μικρού ποταμού μια χωριατοπούλα που, με τα πόδια της μες στο νεό κι ανασηκώνοντας τις άκριες της μακριάς κόκκινης φούστας της, του χαμογελούσε με νάζι» (Ο φιλόξενος καρδινάλιος, σελ. 48). Το υπερρεαλιστικό κλίμα εντείνεται από την ασυνήθιστη πρωϊνή ώρα όπου διαδραματίζεται το έργο, από την παράξενη αναχώρηση της Ευνίκης για τη «Χώρα» μαζί μ’ένα πουλί που το θεωρεί νεκρό και το πηγαίνει για βαλσάμωμα, από την ιδιαίτερη απέχθεια του κύριου Αγάθη για τα πουλερικά και από την εξαιρετική ευαισθησία, την οκνηρή αναβλητικότητα, την αδιάκριτη παρουσία και τον χειρουργικής ακρίβειας σχολιασμό του ιδιόρρυθμου Θεοφάνη. Ο Χάρης Χαραλάμπους-Καζέπης, σε μιαν ακόμη ευτυχή στιγμή της καριέρας του, προσδίδει λεπταίσθητο σαρκασμό στην απόδοση αυτής της γκαφατζίδικης φιγούρας που μοιάζει να αναδύεται από ταινία των αδελφών Ταβιάνι: παρασύροντας τον συνομιλητή του να παραδεχτεί πως κάποτε υπήρξε «εν διανοία κλέφτης», ο Θεοφάνης μετακινεί τη συζήτηση σε υπαρξιακά επίπεδα και οικοδομεί στο τέλος μια περσόνα βιβλική, πλησίστια στον Ιησού του παζολινικού «Κατά Ματθαίον». Ένα θαύμα συντελείται επί σκηνής, ο καρδινάλιος είναι ένα πουλί που δεν έχει ξεψυχήσει, αντιθέτως έρχεται ολοζώντανο να στοιχειώσει τα πρόσωπα, να καθορίσει τις ζωές τους, να δώσει το νέο όνομά του στο πανδοχείο: «Ο Φιλόξενος Καρδινάλιος».

Η ιστορία πίσω από την ιστορία

Ο εκδότης της «Στιγμής» Αιμίλιος Καλιακάτσος είχε συναντήσει, όπως αφηγείται ο ίδιος, τον Ε. Χ. Γονατά στο «αγλαότεχνο» (έκφραση του Φώτη Κόντογλου) τυπογραφείο των Αδελφών Ταρουσόπουλων στο Φάληρο, «όπου φτερούγιζαν παπαγαλάκια, παπαδίτσες, κοτσύφια, καρδερίνες και τα πανταχού παρόντα σπουργίτια»– εκεί υπήρχε κι ένας παπαγάλος κακότροπος, τον οποίο σταδιακά εξημέρωσε ο Γονατάς και, κατόπιν, τον βάφτισε «Καρδινάλιο», λόγω του «υπέροχου πράσινου τυρκουάζ του πτερώματος και του κόκκινου της Βενετιάς που κάλυπτε το πλατύ του στήθος, αλλά και της αργοκίνητης, επιβλητικής και λικνιστικής περπατησιάς του». Είναι αυτό το πουλί που πρωταγωνιστεί στη νουβέλα του.

Νεοτερικός ποιητής και διηγηματογράφος της πρώτης μεταπολεμικής γενιάς, ο Επαμεινώνδας Χ. Γονατάς (1924 –2006) υπήρξε ολιγογράφος. Ο ίδιος θεωρούσε ότι κάνει πραγματικό ρεαλισμό, και ότι όσα έγραφε ήταν βιωμένα, περιλαμβάνοντας σ’αυτά και τον κόσμο του ασυνείδητου. Δεν πτοούνταν δε από τη σιωπή που τήρησαν οι άνθρωποι της γενιάς του γύρω από το «μικρό εργάκι» του, όπως ο ίδιος ονόμαζε το έργο του καθώς γι’ αυτόν η τέχνη ήταν προπάντων σύνθεση και δημιουργία εικόνων και σκέψεών του σε φόρμα μικρής ιστορίας.

O Επαμεινώνδας Χ. Γονατάς (1924 –2006)

Με καταγωγή από το Αϊβαλί, ο Γονατάς γεννήθηκε και έζησε στην Αθήνα. Σπούδασε στη Νομική του Πανεπιστημίου Αθηνών και άσκησε τη δικηγορία μέχρι τη συνταξιοδότησή του, μετά την οποία άρχισε να ξαναδημοσιεύει έπειτα από πολυετή παύση. Στη λογοτεχνία πρωτοεμφανίστηκε το 1944 µε το ποίημα «Η μικρή εξοχική µας πόλη», που δημοσίευσε στο περιοδικό Παλμός µε το ψευδώνυμο Ε. Γόνης. Ακολούθησε (1945) η έκδοση του αφηγήματος «Ο ταξιδιώτης» και, δεκατέσσερα χρόνια αργότερα (1959), η συλλογή από ποιητικές πρόζες Η κρύπτη. Συνέχισε με αφηγηµατικά έργα: Το Βάραθρο (1963), Οι Αγελάδες (1963), Ο φιλόξενος καρδινάλιος (1986), Η προετοιµασία (1991). Μετέφρασε Βολς, Ιβάν Γκολ, Γκουστάβ Φλοµπέρ, Κόλεριτζ, Αντόνιο Πόρτσια, Πιερ Μπετενκούρ, Γκέοργκ Kρίστοφ Λίχτενµπεργκ, κινεζική ποίηση και μαλαισιακά τραγούδια. Η τελευταία του συλλογή αφηγημάτων με τίτλο Τρεις δεκάρες κυκλοφόρησε το 2006, λίγες ημέρες μετά τον θάνατό του. Εξέδωσε, επίσης, δύο τεύχη του παραδειγματικού περιοδικού «Πρώτη ύλη» (1959-1961). Σε έντεκα μικρά τομίδια με γενικό τίτλο «Ασυνήθιστες ιστορίες» (1987-1990) ανθολόγησε σύντομα διηγήματα προγενέστερων Ελλήνων πεζογράφων στους οποίους θεώρησε πως συναντάμε το μοντέρνο μέσα στο παλαιό.

Στα αναγνώσματά του περιλαμβάνονταν ο πρόδρομος του υπερρεαλισμού Ρεϊμόν Ρουσέλ, ο Φλομπέρ, που τον θεωρούσε δάσκαλό του, ο Μέλβιλ, ο Στίβενσον, ο Tσέχωφ (ιδιαίτερα του «Mαύρου καλόγερου», ενός διηγήματος που περιγράφει μια κατάσταση παραίσθησης) ο Aλεξάντερ Γκρίν («O κυνηγός των αρουραίων»), ο Iσαάκ Mπάμπελ, ο Παπαδιαμάντης, ο Βιζυηνός, ο Μητσάκης και ο Εγγονόπουλος. Αν και το έργο του δεν κατατάσσεται σε κάποια συγκεκριμένη σχολή, συνομιλεί με την περιοχή του ανοίκειου και παράδοξου και έχει δεχτεί επιρροές από τον γερμανικό Εξπρεσσιονισμό, από τον Αισθητισμό του 19ου αιώνα και από τον Υπερρεαλισμό. Μπορεί να εξετασθεί παράλληλα με το έργο ξένων συγγραφέων που ασχολήθηκαν με το σύντομο αφήγημα, όπως των Γερμανών προρομαντικών Von Kleist και Lichtenberg, κάποιων συγγραφέων της φανταστικής λογοτεχνίας, και γενικά όσων απείχαν από τη ρεαλιστική αναπαράσταση.

*Ο ΝΙΚΟΣ ΞΕΝΙΟΣ είναι εκπαιδευτικός, συγγραφέας και κριτικός θεάτρου.