Το Εργαστήριο Λόγου και Πολιτισμού του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας, σε συνεργασία με το Τμήμα Παιδαγωγικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Λευκωσίας και το Τμήμα Νεοελληνικών Σπουδών του Πανεπιστημίου της Γενεύης (Unité de grec moderne du Université de Genève), στο διάστημα των δύο προηγούμενων ετών πραγματοποίησε διαδικτυακή έρευνα με σκοπό να διερευνηθεί ο αντίκτυπος της πανδημίας του covid 19 στην ανάγνωση βιβλίων γενικά και της λογοτεχνίας ειδικότερα [1].
Επιμέλεια: Book Press
Στην έρευνα συμμετείχαν 2.067 ερωτηθέντες, 1.202 από την Ελλάδα, 681 από την Κύπρο και 177 από την Ελβετία. Δεδομένου ότι το ερωτηματολόγιο διαμοιράστηκε διαδικτυακά, στην έρευνα απάντησαν αναγνώστες και από άλλες χώρες, όπως από την Αγγλία και τη Γερμανία, από την Δανία, την Ισπανία και τη Νέα Ζηλανδία. Το ερωτηματολόγιο συμπληρώθηκε από 1.729 γυναίκες, 332 άνδρες και 6 άτομα που δήλωσαν «άλλο φύλο».
Από τους ερωτηθέντες, 690 ανήκαν στην ηλικιακή ομάδα 25-35 ετών, 490 ήταν 18-24 ετών, 427 συμμετέχοντες δήλωσαν ηλικία 36-46 ετών, 308 ήταν ηλικίας 47-57, ενώ 152 ήταν άνω των 58. Όσον αφορά το μορφωτικό επίπεδο του δείγματος, 962 ήταν κάτοχοι πανεπιστημιακού τίτλου, 555 κάτοχοι μεταπτυχιακού, 380 απόφοιτοι Λυκείου, 124 κάτοχοι διδακτορικού, 29 κάτοχοι μεταδιδακτορικού, 10 απόφοιτοι άλλης μορφής εκπαίδευσης (π.χ. ΙΕΚ) και 7 απόφοιτοι Κολλεγίου. Τέλος, ως προς την επαγγελματική τους ιδιότητα 667 από τους ερωτηθέντες/τις ερωτηθείσες ήταν δημόσιοι υπάλληλοι, 567 φοιτητές, 502 αυτοαπασχολούμενοι, 163 άνεργοι, 68 συνταξιούχοι, 49 ιδιωτικοί υπάλληλοι και 51 οι οποίοι δήλωσαν «άλλη επαγγελματική ιδιότητα».
Στο ερώτημα «Ποια είναι η σχέση σας με την ανάγνωση βιβλίων γενικά;» 35,6% του δείγματος απάντησε «πολύ καλή», 33,5% «άριστη», 20,3% «καλή», 9,6% «μέτρια» και 1% «κακή».
Όταν οι συμμετέχοντες ρωτήθηκαν, κατά πόσο αύξησαν το βαθμό ανάγνωσης κατά την πρώτη περίοδο του εγκλεισμού, 29% των ερωτηθέντων απάντησε «αρκετά», 23,7% δήλωσε «λίγο», 20% απάντησε «πολύ», 14,8%, «καθόλου» και 12,5% «πάρα πολύ».
Τα βιβλία που διάβασαν οι συμμετέχοντες κατά την πρώτη φάση του εγκλεισμού ήταν λογοτεχνικά σε ποσοστό 53%, Ψυχολογίας 18,5%, Ιστορίας 7,8%, εγκυκλοπαιδικά 4,4%, Κοινωνιολογίας 3,9%, περιοδικά 2,13%, ενώ ένα ποσοστό 10,27% δήλωσε ότι δε διάβασε κάποιο βιβλίο.
Όσον αφορά τον αριθμό βιβλίων που διαβάστηκαν κατά τον πρώτο εγκλεισμό, η έρευνα κατέδειξε τα ακόλουθα αποτελέσματα: 24,9% των ερωτηθέντων διάβασε 2 βιβλία, 19,95% διάβασε 3 βιβλία, 14,95% διάβασε περισσότερα από 5 βιβλία, 14,93% 1 βιβλίο, 14,34% 5 βιβλία, ενώ 10,93% δε διάβασε κάποιο βιβλίο.
Στο ερώτημα «Σε ποιο βαθμό αυξήσατε το ρυθμό ανάγνωσης βιβλίων κατά τη δεύτερη φάση του εγκλεισμού», οι συμμετέχοντες απάντησαν «Λίγο» σε ποσοστό 26,64%, «Καθόλου» 26%, «Αρκετά» 22,69%, «Πολύ» 14,90% και «Πάρα πολύ» 9,7%.
Και στο δεύτερο εγκλεισμό η πλειοψηφία των αναγνωστών (45,67%) διάβασε λογοτεχνικά βιβλία. Οι συμμετέχοντες διάβασαν, επίσης, βιβλία Ψυχολογίας (17,17%), εγκυκλοπαιδικά (9,14%), ιστορικά (4,93), Κοινωνιολογίας (4,11), άλλου περιεχομένου (3,48), περιοδικά (2,32), ενώ 13,18% των ερωτηθέντων δήλωσε ότι δε διάβασε κάποιο βιβλίο.
Στη δεύτερη φάση του εγκλεισμού οι συμμετέχοντες απάντησαν ότι διάβασαν 2 βιβλία (19,35%), 1 βιβλίο (17,75%), περισσότερο από 3 βιβλία (15,77%), περισσότερο από 5 βιβλία (14,90%), κανένα βιβλίο (14,15%), 4 βιβλία (12,04%), 5 βιβλία (6,04%).
Και στις δύο φάσεις του εγκλεισμού οι ερωτηθέντες απάντησαν ότι κατέφυγαν στην βιβλιοθήκη του σπιτιού τους και διάβασαν βιβλία της βιβλιοθήκης τους σε ποσοστό 34,69%. Ένα ποσοστό του 28,10% αγόρασε από e-shop και το 21,66% αγόρασε από βιβλιοπωλεία. Ο δανεισμός από βιβλιοθήκη τρίτων, π.χ. φίλων ανέρχεται σε ποσοστό 8,15%, ενώ το 5,20% δανείστηκε από βιβλιοθήκη. Μόνο το 1,50% του δείγματος δήλωσε ότι κατέφυγε για ανάγνωση στο διαδίκτυο. Ένα ελάχιστο ποσοστό του 0,70% δήλωσε «Άλλο», χωρίς κάποια συγκεκριμένη αναφορά.
Όσον αφορά το χρόνο που αφιέρωσαν καθημερινά για την ανάγνωση βιβλίων οι συμμετέχοντες/συμμετέχουσες απάντησαν «Περισσότερο από μία ώρα» σε ποσοστό 50,27%, το 29,17% «Μία ώρα» και «Λιγότερο από μία ώρα» το 20,56%.
Η έρευνα έδειξε, επίσης, ότι και στις δύο φάσεις του εγκλεισμού οι συμμετέχοντες προτίμησαν να διαβάσουν ελληνική λογοτεχνία σε ποσοστό 56,40% και λιγότερο ξένη/μεταφρασμένη (35,88%). Ένα ελάχιστο ποσοστό συμμετεχόντων (0,72%) διάβασε ίσο αριθμό βιβλίων ελληνικής και ξένης/μεταφρασμένης λογοτεχνίας, ενώ άλλα βιβλία, εκτός ελληνικής και μεταφρασμένης λογοτεχνίας, διάβασε το 7%.
Στο ερώτημα που αφορούσε τα είδη των βιβλίων, το 70% του δείγματος διάβασε μυθιστορήματα, διηγήματα 10%, ποιητικές συλλογές 3% και εγκυκλοπαιδικά βιβλία 3%. Υπήρχαν συμμετέχοντες που διάβασαν άλλα βιβλία, π.χ. πανεπιστημιακής φύσεως σε ποσοστό 6% και ένα 8% που δήλωσε ότι διάβασε «όλα τα παραπάνω».
Εκτός από την ανάγνωση βιβλίων, οι ερωτηθέντες δήλωσαν ότι ασχολήθηκαν/συμμετείχαν και σε άλλες δραστηριότητες. Αναφέρθηκαν τα εξής: γυμναστική στο σπίτι (26,46%), περιήγηση στο διαδίκτυο (18,77%), επιτραπέζια παιχνίδια (8,18%), τηλεόραση (6,99%), ηλεκτρονικά παιχνίδια (2,56%), για περπάτημα με αποστολή sms (0,82%) και ένα ποσοστό 23,95% δήλωσε ότι έκανε όλα τα παραπάνω. Υπήρχαν και συμμετέχοντες που ασχολήθηκαν με άλλου τύπου δραστηριότητες (6,82%) χωρίς να τις κατονομάσουν και ένα ποσοστό 5,45% που δεν συμπεριέλαβαν στην καθημερινότητά τους κάποια άλλη δραστηριότητα.
Μια πρώτη εκτίμηση
Μια πρώτη εκτίμηση και ερμηνεία των παραπάνω στοιχείων της έρευνας μας οδηγούν συγκεντρωτικά στα παρακάτω συμπεράσματα:
-
Κατά τη διάρκεια της πανδημίας οι γυναίκες διάβασαν περισσότερα βιβλία απ’ ό,τι οι άνδρες.
-
Περισσότερα βιβλία διαβάστηκαν από αναγνώστες ηλικίας 18-46 ετών, ενώ λιγότερα από μεγαλύτερες ηλικίες, εύρημα που δικαιολογείται από τον μικρότερο αριθμό ηλικιωμένων στην έρευνα.
-
Κατά την πανδημία γενικά αυξήθηκε ο αριθμός ανάγνωσης βιβλίων. Το μεγαλύτερο ποσοστό αναγνωστών/στριών προτίμησε μυθιστορήματα, διηγήματα, βιβλία Ψυχολογίας και εγκυκλοπαιδικού περιεχομένου, ενώ μικρότερος ήταν ο αριθμός των αναγνωστών που κατέφυγαν στην ποίηση.
-
Τα ευρήματα δείχνουν ότι ο ρυθμός ανάγνωσης βιβλίων μειώθηκε κατά τον δεύτερο εγκλεισμό, πράγμα που ίσως μπορεί να εκληφθεί ότι το διάβασμα ως ευκαιρία και λόγω διάθεσης χρόνου στις συγκεκριμένες συνθήκες, αναιρέθηκε.
-
Σε ό,τι αφορά τον τρόπο προμήθειας των βιβλίων σημειώθηκε η προτίμηση από e-shops και όχι από βιβλιοπωλεία, εύρημα που δικαιολογείται αφού τα καταστήματα ήταν για μεγάλο χρονικό διάστημα κλειστά λόγω της καραντίνας.
-
Τα αποτελέσματα της έρευνας επίσης έδειξαν ότι η πλειοψηφία των αναγνωστών αφιέρωσε περισσότερο από μία ώρα για ανάγνωση βιβλίων καθημερινά.
-
Κατά την καραντίνα, ακόμη, διαβάστηκαν περισσότερα βιβλία ελληνικής παρά ξένης/μεταφρασμένης λογοτεχνίας, εύρημα που αποδίδεται στο γεγονός ότι ο αριθμός των Ελλήνων και Κυπρίων συμμετεχόντων ήταν μεγαλύτερος.
-
Τέλος, διαπιστώνεται ότι εκτός από την ανάγνωση βιβλίων, οι συμμετέχοντες στην έρευνα τον καιρό του εγκλεισμού διέθεσαν χρόνο για δραστηριότητες όπως η γυμναστική, η πλοήγηση στο διαδίκτυο και τα επιτραπέζια και διαδικτυακά παιχνίδια.
Τασούλα Τσιλιμένη & Χρήστος Χαρακόπουλος
[1] Την έρευνα υπογράφουν οι ερευνητές ανά πανεπιστήμιο με τη σειρά που αναφέρονται στο άρθρο: Τσιλιμένη Τασούλα, Καθηγήτρια Παν. Θεσσαλίας & Χαρακόπουλος Χρήστος, υπ. Διδάκτορας, Ροδοσθένους Μαρίνα, Αν. Καθηγήτρια Παν. Λευκωσίας και Τσάϊτα-Τσιλιμένη Βασιλική, Assistant Professor Παν. Γενεύης.
