Για τον ποιητή Τάκη Βαρβιτσιώτη

Ο Τάκης Βαρβιτσιώτης (Θεσσαλονίκη, 1916-2011), ποιητής, μεταφραστής και μελετητής της ποίησης, ήταν επίτιμος μέλος της Εταιρείας Συγγραφέων. Σπούδασε νομικά στο ΑΠΘ (1934-1938) και εργάστηκε ως δικηγόρος (1940-1968) στη Θεσσαλονίκη. Υπήρξε αντεπιστέλλον μέλος της Ακαδημίας Αθηνών (1998), επίτιμος δρ του Πανεπιστημίου Αθηνών (1999) και ιδρυτικό μέλος της Εταιρείας Λογοτεχνών Θεσσαλονίκης.

Του Αλέξη Ζήρα

Η ποίηση του Τάκη Βαρβιτσιώτη ακολούθησε στα πρώτα χρόνια της διαμόρφωσής της, όπως και των περισσότερων ποιητών μας της δεκαετίας του ’30, τα πρότυπα της γαλλικής συμβολιστικής ποίησης. Ακολούθησε όμως το δικό της δρόμο, καθώς παρέμεινε έντονα λυρική και διόλου ερμητική. Σε συζητήσεις του και ο ίδιος παραδεχόταν ότι οι πρώτοι του δάσκαλοι ήταν ο Πωλ Ρεβερντύ και ο Πωλ Ελυάρ, δηλαδή εκείνοι που ήταν οι πιο μετριοπαθείς από την πρώτη γενιά των υπερρεαλιστών.

Ένας συγκρατημένα μοντέρνος, όπως συγκρατημένα μοντέρνοι ήταν οι περισσότεροι από την παρέα του περιοδικού της Θεσσαλονίκης Μακεδονικές Ημέρες, ένα ιστορικής σημασίας περιοδικό, ανάλογο με τα αθηναϊκά Νέα Γράμματα, αν και αυτό της Θεσσαλονίκης ήταν μακροβιότερο, πιο ενημερωμένο για τις διεθνείς τάσεις της λογοτεχνίας, και είχε μεγαλύτερη πολυμορφία στις σελίδες του, τόσο σε πρωτότυπα κείμενα όσο και σε μεταφράσεις. Εκεί, στις Μακεδονικές Ημέρες, δημοσίευσε για πρώτη φορά ο Βαρβιτσιώτης ποιήματά του, το 1937, είναι μάλιστα παρών και στην αναμνηστική φωτογραφία της «συντροφιάς» του περιοδικού, το 1938. Ίσως ένας από τους λόγους που η ποίησή του κράτησε πάντοτε τον άδολο και διαυγή στην έκφραση χαρακτήρα της είναι η γνωριμία του με τον Γιώργο Σαραντάρη και η επίδραση που δέχθηκε από τη σκέψη και την γλώσσα του.

Η συνύπαρξη της μουσικής, της ρυθμικής και της παθητικής αίσθησης με την μυστικιστική ενόραση, είναι από τα βασικά και μόνιμα χαρακτηριστικά του έργου του, το οποίο δεν μεταβλήθηκε ποτέ στα ουσιώδη σημεία του.

Πράγματι, ο τρόπος που αποδίδει ποιητικά το θρησκευτικό και το μεταφυσικό του βίωμα δείχνει την προσπάθεια να πλουτίσει με μυστικό βάθος ακόμα και τα πιο απλά φαινόμενα της καθημερινής ζωής. Αλλά και τα σύμβολά του, ο ουρανός, τα πουλιά, οι άγγελοι, οι γυναικείες μεταρσιωμένες μορφές, η συνεχής επιστροφή στην παιδικότητα, όλα μαρτυρούν την παρουσία του Σαραντάρη, του Π.Μ. Ρίλκε, και, μετά τον πόλεμο, του επίσης θεσσαλονικιού Γιώργου Θέμελη. Η συνύπαρξη της μουσικής, της ρυθμικής και της παθητικής αίσθησης με την μυστικιστική ενόραση, είναι από τα βασικά και μόνιμα χαρακτηριστικά του έργου του, το οποίο δεν μεταβλήθηκε ποτέ στα ουσιώδη σημεία του. Η προσμονή του ποιητή είναι αμετακίνητα στραμμένη προς το θαυμαστό, διατηρώντας μια διαισθητική, αποκρυφιστική σχέση με τη σφαίρα του ιδεατά ωραίου, του απολύτως ασύλληπτου από την κοινή λογική, του ονειρικού και απολύτως κρυστάλλινου αισθήματος. Αν και έλεγε ότι το αρχικό και μόνιμο ιδεώδες του ήταν η δύσκολη στην προσπέλασή της ποίηση του Στεφάν Μαλλαρμέ, η έλλειψη σκοτεινότητας από το έργο του Βαρβιτσιώτη, η λιτή και λυρική του έκφραση τον κατατάσσουν περισσότερο στην παράδοση του ελληνικού συμβολισμού.

Από τα ποιήματά του: Φύλλα ύπνου (1949)· Χειμερινό ηλιοστάσιο (1955)· Αλφαβητάριο (1955)· Η γέννηση των πηγών (1959)· Το πέπλο και το χαμόγελο (1963)· Η μεταμόρφωση (1971)· Η φθινοπωρινή σουίτα και άλλα ποιήματα (1975)· Ταπεινός αίνος προς την Παρθένο Μαρία (1977)· Η Άννα της απουσίας (1979)· Ενωμένα χέρια (1980)· η συγκεντρωτική έκδοση Σύνοψη Α΄ (1941-1957) (1980) και Σύνοψη Β΄ (1958-1972) (1981)· Η ατραπός (1984)· Fragmenta, ή Η βλάστηση των ορυκτών (1985)·Σύνοψη Γ΄ (1973-1979) (1988)· Η θαυμαστή αλιεία (1993)· Άρωμα ενός κομήτη (1997)· Άτριον (2000)· Όμως το χιόνι πάντα μένει (2002)· Ποιήματα 1941−2002 (2003). Από τις μελέτες του: Ποίηση και ποιητικά θέματα του Γ. Σαραντάρη (1958), και Φεντερίκο Γκαρθία Λόρκα. Ένας περιπαθής του ενστίκτου (1964).