«Οι έρωτες της Αναΐς» της Σαρλίν Μπουρζουά-Τακέ (κριτική) – Ρομαντική κομεντί μακριά από τα ετεροκανονικά πρότυπα

Η ταινία «Οι έρωτες της Αναΐς» ειδολογείται ως κομεντί και πράγματι περιέχει στο σύνολό της πολλά στοιχεία μιας ρομαντικής ταινίας, που παράλληλα συμβαδίζει με την κωμωδία και το ελαφρύ δράμα. Το σενάριο ακολουθεί μια τριαντάχρονη γαλλίδα, την Αναΐς, που φαίνεται να σφύζει από ενέργεια, αλλά παράλληλα η ζωη της βρίσκεται σε ένα τέλμα, που αφορά γενικότερα τη γενιά της: εργασιακό αδιέξοδο, οικονομική δυσπραγία, συναισθηματική νέκρωση.

Οι γρήγοροι και χαώδεις ρυθμοί της Αναΐς, ρυθμοί που αντικατοπτρίζουν αυτούς της σύγχρονης κοινωνίας, έχουν φέρει την ηρωίδα σε ένα υπαρξιακό νεκρό σημείο, στο οποίο περιμένει το έναυσμα για να ανακαλύψει τον εαυτό της. Υποβόσκοντα βρίσκονται τα προβλήματα φοβιών (κλειστοφοβίας, θανατοφοβίας, που ξεπηδά από τα προβλήματα υγείας της μητέρας της) και γενικά, μια νευρωτικής φύσης που αντικατοπτρίζει το υποκείμενο στο σήμερα. Βεβαίως, λόγω του ότι η ταινία είναι κομεντί, όπως αναφέρθηκε, το αδιέξοδο αυτό παρουσιάζεται με χιούμορ και λεπτή ειρωνεία, με ορισμένες δραματικές στιγμές που κορυφώνουν και στολίζουν την ταινία με απρόσμενο βάθος.

Η Αναϊς Ντεμουστιέ και η Βαλέρια Μπρούνι Τεντέσκι

Σημαντικό είναι το φόντο της ιστορίας της Αναΐς, δηλαδή ο καρκίνος της μητέρας της. Η Αναΐς φαίνεται να ψάχνει να βρει κάτι που θα επιβραδύνει τη χαοτική διέλευση του χρόνου: τη βλέπουμε να ανεβοκατεβαίνει σκάλες, να τρέχει να προλάβει το ραντεβού της με τον σύντροφό της Ραούλ, στον οποίο μάλιστα ανακοινώνει πως είναι έγκυος, να υπενοικιάζει το διαμέρισμά της σε κάτι κορεάτες τουρίστες και να τρέχει να προλάβει το ραντεβού της για την έκτρωση. Η Αναΐς είναι η προσωποποίηση του μοντέρνου χρόνου και η προσωπικότητά της αλλά και οι πράξεις της, επιτέλους, δεν παρουσιάζονται πολιτικά: ούτε ο λεσβιασμός της θα έχει πολιτικό πρόσημο, αλλά ούτε και η προαναφερόμενη έκτρωση καταλήγει να γίνει σημείο διαπλοκής στο σενάριο. Πρόκειται για δικές της επιλογές, χωρίς να υπάρχει κανένα «ηθικό» βάρος σε αυτές. Η Αναΐς δεν επιθυμεί να κάνει παιδί, συνεπώς, εντελώς φυσικά, προχωρά σε έκτρωση, χωρίς κανένα δισταγμό ή συναισθηματικό μελό από πίσω.

Ο λεσβιακός έρωτας στην ταινία 

Υπάρχει παράλληλα και το στοιχείο του λεσβιακού έρωτα ως φυσική έκβαση του σεναρίου, θεματική που συχνά σπανίζει στις αμιγώς ρομαντικές κομεντί ταινίες, αφού όταν έχουν να κάνουν με Lgbt+ θέματα, σχεδόν κατά κανόνα καταλήγουν είτε στο δράμα, εστιάζοντας στην αφήγηση του ΛΟΑΤΚΙ υποκειμένου ως δραματικού ήρωα, είτε στον βιογραφισμό, που καταπιάνεται με διάσημες ΛΟΑΤΚΙ φιγούρες του παρελθόντος.

Εδώ, ο έρωτας μεταξύ της 30χρονης Αναΐς και της 56χρόνης Έμιλυ προκύπτει φυσικά στη ροή της ταινίας, που αποκτά και τα κωμικά της ευτράπελα, ειδικά εφόσον η Αναΐς γνώρισε την Έμιλυ όταν ο σύντροφος της Έμιλυ, Ντανιέλ, σύναψε σύντομη παράνομη σχέση με την Αναΐς. Ο «νόμιμος» σύντροφος της Έμιλυ, που αρχικά φοβόταν πως η Αναΐς προσέγγισε την Έμιλυ για να της αποκαλύψει τη μεταξύ τους σχέση, απειλεί μετά ο ίδιος την Αναΐς πως θα πει τα πάντα στην Έμιλυ για να διακόψει το ειδύλλιό τους. Ο έρωτας της Αναΐς για την Έμιλυ φαίνεται στον Ντανιέλ ως μια εμμονική διαστροφή, χωρίς να συνειδητοποιεί πως η δική του επιθυμία, η ανδρική, εκφράζεται πληκτικά και αφόρητα ετεροκανονικά.

Ένα αρχικά κάπως προβλέψιμο σενάριο, δηλαδή ο έρωτας μιας νεαρής για έναν άνδρα που έχει τα διπλάσιά της χρόνια, καταλήγει σε μια φαρσική αντιστροφή: η Αναΐς, εντελώς απροσδόκητα, ερωτεύεται με πάθος τη σύντροφο του Ντανιέλ, την επίσης κατά πολύ μεγαλύτερή της Έμιλυ

Η ταινία βεβαίως έχει δεχτεί κριτική για το ότι η κεντρική ηρωίδα ενσαρκώνει επί της ουσίας τo «manic pixie dream girl». Ωστόσο, κατά τη γνώμη μου, η κριτική αυτή στέκεται ανεδαφική. Η Αναΐς πράγματι έχει στοιχεία αυτού του μοτίβου, ωστόσο η σκηνοθέτιδα, Charline Bourgeois-Takquet, συνειδητά ενσωματώνει αυτά τα στοιχεία στην ηρωίδα, αφού μοιάζει να επιθυμεί να ανατρέψει το συγκεκριμένο κλισέ. Η Αναΐς δεν υπάρχει άλλωστε στην ταινία για να συνεισφέρει στην ανδρική ολοκλήρωση. Και, αν και εν μέρει παρουσιάζεται η Αναΐς από το male gaze των ανδρικών χαρακτήρων, όπως του Ντανιέλ, όταν προκύπτει ο έρωτας με την Έμιλυ, η Αναΐς παύει να είναι το «dream pixie girl» για αυτούς, αντιθέτως, γίνεται ένα «πρόβλημα», μια «διαστροφή», όπως τη χαρακτηρίζει ο Ντανιέλ.

Ένα αρχικά κάπως προβλέψιμο σενάριο, δηλαδή ο έρωτας μιας νεαρής για έναν άνδρα που έχει τα διπλάσιά της χρόνια, μια ετεροκανονική φαντασίωση που έχει γίνει το θέμα πολλών ταινιών, καταλήγει σε μια φαρσική αντιστροφή: η Αναΐς, εντελώς απροσδόκητα και χωρίς καμία περαιτέρω εξήγηση για τον σεξουαλικό της προσανατολισμό (έτσι παρουσιάζεται το θέμα του λεσβιασμού χωρίς να γίνεται η ταυτότητα το κέντρο, αλλά η ίδια η εμπειρία), ερωτεύεται με πάθος τη σύντροφο του Ντανιέλ, την επίσης κατά πολύ μεγαλύτερή της Έμιλυ, μια γοητευτική και επιτυχημένη συγγραφέα.

Ένας «λογοτεχνικός» έρωτας 

Και αυτός ο έρωτας προκύπτει πλήρως λογοτεχνικά, σύμφωνα με τη διατριβή της Αναΐς που έχει αφήσει στη μέση. Η διατριβή της αφορά το πάθος στη λογοτεχνία του 17ου αιώνα, και έως τότε η ζωή της δεν είχε κανένα απολύτως πάθος. Από την τυπική σχέση της με τον Ραούλ, μέχρι τις ερωτικές συνευρέσεις με τον Ντανιέλ, η ερωτική ζωή μοιάζει να βρίσκεται σε μια θάλασσα ανίας, προβλεψιμότητας και έλλειψης χημείας.

Ερωτεύεται, λοιπόν, όπως ακριβώς θα ερωτευόταν ένας λογοτεχνικός ήρωας: η Αναΐς ερωτεύεται την Έμιλυ πριν καν την αντικρίσει, σημείο που θυμίζει έντονα τον Βέρθερο και τον τρόπο που οι κυρίες που συνόδευε στην άμαξά του μίλησαν για τη Λόττε. Η σκηνή που η Αναΐς εισέρχεται στην κρεβατοκάμαρα της Έμιλυ και περιηγείται στα προσωπικά αντικείμενα της Έμιλυ, είναι χαρακτηριστική. Ο τρόπος που τα μελετά, που κρατά τη χτένα και το κραγιόν της, ο τρόπος που χαϊδεύει το μπλε φόρεμα της Έμιλυ, φόρεμα που μετά θα τη δούμε να φοράει όταν χορεύει με την Αναΐς, καταλήγουν τα σημαινόμενα μιας προδήλωσης του έρωτα πριν καν εμφανιστεί το ερωτικό αντικείμενο του πόθου.

Με βάση το θέμα της διατριβής της Αναΐς οφείλουμε να υποθέσουμε πως αυτό που λείπει από τη ζωή της για να διεκπεραιώσει τα ερευνητικά της καθήκοντα είναι αυτός ο μεγάλος έρωτας που θα τη βοηθήσει να κατανοήσει τα θεατρικά του Ρακίνα, το «Αντώνιος και Κλεοπάτρα» του Σαίξπηρ ή την Πριγκίπισσα ντε Κλεβ, βιβλία που γράφτηκαν σε όλο το χρονικό εύρος του 17ου αιώνα και που οφείλουμε να υποθέσουμε ότι η Αναΐς έχει ή πρόκειται να διαβάσει.

H Αναΐς διακρίνει στα βιβλία της Έμιλυ έναν ηδονισμό, μια ερωτική έκταση συναισθήματος

H Αναΐς ερωτεύεται στην Έμιλυ (ή κάνει προβολές, όπως η ίδια η Έμιλυ της λέει) τον μελλοντικό της εαυτό, όλα αυτά που θα ήθελε να γίνει αλλά και την ερωτική ασφάλεια και το πάθος που της προσφέρει ο έρωτας με μια ώριμη γυναίκα. Είναι δε, ιδιαιτέρως λεπτός, αναγκαίος και καλαίσθητος ο τρόπος που η σκηνοθέτιδα παρουσιάζει τις διαφορετικές εκδοχές των ώριμων γυναικών της ταινίας: από τη μία, τη μητέρα της Αναΐς, που υποφέρει από καρκίνο, έχει κάνει οικογένεια και, κατά τη γνώμη της Αναΐς, υποτροπίασε γιατί δεν είχε αρκετό πάθος στη ζωή της, δεν αγαπήθηκε αρκετά. Από την άλλη, η Έμιλυ παρουσιάζεται ως ένα ελεύθερο πνεύμα, ως μια δυναμική και ερωτική γυναίκα, άκρως ποθητή στο σώμα της, ακόμα και στα 56 της χρόνια. Και είναι αναγκαίο να βλέπουμε τέτοιες ιστορίες στο σινεμά, που έως τώρα έχει μονοπωληθεί μονάχα από την ανδρική επιθυμία και τους τρόπους που ένας μεγαλύτερος άνδρας μπορεί να γίνει ελκυστικός για νεότερα άτομα.

Πρέπει να αποφασίσεις για να ερωτευτείς, της λέει κάποια στιγμή ο Ντανιέλ, και έχει δίκιο: η Αναΐς ερωτεύτηκε πραγματικά μόνο όταν το αποφάσισε, μόνο όταν κάτι της κέντρισε αρκετά το ενδιαφέρον

H Αναΐς άλλωστε διακρίνει στα βιβλία της Έμιλυ, που σπεύδει να τα αγοράσει πριν την γνωρίσει, έναν ηδονισμό, μια ερωτική έκταση συναισθήματος, που όπως την πληροφορεί αργότερα η ίδια η Έμιλυ, κατακτήθηκε στην πορεία, με τα χρόνια, με την αποδοχή πως η απόλαυση είναι μια απόφαση, όπως ακριβώς και ο έρωτας. Πρέπει να αποφασίσεις για να ερωτευτείς, της λέει κάποια στιγμή ο Ντανιέλ, και έχει δίκιο: η Αναΐς ερωτεύτηκε πραγματικά μόνο όταν το αποφάσισε, μόνο όταν κάτι της κέντρισε αρκετά το ενδιαφέρον και την έκανε να βγει από τους χαώδεις ρυθμούς της. Ένα σονέτο της βραδύτητας λοιπόν.

Το τελευταίο καρέ, ωστόσο, αφήνει διφορούμενα μηνύματα για το πώς καταλήγει η μεταξύ τους ιστορία

Καθώς ο έρωτας μεταξύ της Αναΐς και της Έμιλυ ευδοκιμεί, η ταινία γίνεται η ίδια μια σύντομη και κωμική πραγματεία για το πάθος όπως εκφράστηκε στη λογοτεχνία του 17ου αιώνα, ειδικά στα επιστολικά μυθιστορήματα, και έτσι διαβάζουμε τις επιστολές των δύο γυναικών που εμφανίζονται γραμμένες στην οθόνη, να καλύπτουν την ανία της καθημερινότητας: «Αναΐς, επιτέλους έχω χρόνο να σου γράψω. Σε σκέφτομαι κι εγώ. Σκέφτομαι πόσο τυχερές είμαστε. Βλέπω το πρόσωπό σου, τα σκούρα, άγρια μάτια σου. Θυμάμαι το μεταξένιο δέρμα του, το μεθυστικό άρωμά σου, τα χείλη σου και τη γλώσσα σου, Γράψε μου πάλι. Γράψε μου. Λατρεύω να σε διαβάζω, όπως λατρευώ να ξέρω ότι με σκέφτεσαι. (...) Χθες βράδυ σε ονειρεύτηκα. Είχες αυτό το μείγμα έντασης και συστολής που με μάγεψε. Αναΐς μου, είσαι αληθινή;»

Στο τέλος, βέβαια, η Έμιλυ αποφασίζει να χωρίσει τη νεαρή Αναΐς: «Έζησες την επιθυμία σου, το καταλαβαίνεις αυτό; Με γοήτευσες, με κατέκτησες». Θεωρητικά, της λέει πως είναι έτοιμη πια να γράψει, να ανεξαρτητοποιηθεί. Το τελευταίο καρέ, ωστόσο, αφήνει διφορούμενα μηνύματα για το πώς καταλήγει η μεταξύ τους ιστορία και για το αν η Αναΐς είναι έτοιμη να προχωρήσει στην «ενηλικίωσή» της μετά τα τριάντα.

* Ο ΑΝΤΩΝΗΣ ΓΟΥΛΙΑΝΟΣ είναι συγγραφέας και αρθρογράφος.