Είδαμε το «Train dreams» του Κλιντ Μπέντλεϊ (κριτική) – Ελεγεία για τα δέντρα που πέφτουν χωρίς θόρυβο

Διασκευή του ομώνυμου διηγήματος που δημοσίευσε ο Ντένις Τζόνσον το 2011 στο Paris Review, η ταινία «Train dreams» (2025, δεύτερη του σκηνοθέτη Κλιντ Μπέντλεϊ, σε σεναριακή συνεργασία με τον Γκρεγκ Κουένταρ) μοιάζει απευθείας βγαλμένη από το Τραγούδι του εαυτού μου του Ουόλτ Ουίτμαν (1892).

Ο Τζόνσον, το ταλέντο του οποίου είχαν εγκωμιάσει τόσο ο Σολ Μπέλοου και ο Φίλιπ Ροθ, έγινε γνωστός κυρίως για τον Γιο του Ιησού, μια συλλογή 11 διηγημάτων που εκδόθηκε το 1992 με θέμα μικροεγκλήματα και φόνους σε όλη την έκταση της αγροτικής Αμερικής. Έτσι εμφανίζεται και στο «Train dreams» η Αμερική των αρχών του εικοστού αιώνα: ως μια τεράστια, νεόδμητη χώρα, μια χώρα που χτίζει τις σιδηροδρομικές της γραμμές κόβοντας δέντρα, στο μεταίχμιο προς τη νεωτερικότητα. Αυτό το επικό σκηνικό, με τη δόξα της αιωνόβιας ερυθρελάτης, είναι ένα από τα αναγνωρίσιμα μοτίβα της αμερικανικής λογοτεχνικής παραγωγής.

Πρωταγωνιστής, σε ένα είδος ιδιότυπου bildungsroman, είναι ένας άνθρωπος που παρατηρεί αυτό το σκηνικό σαν να μην τον αφορά. Η αίσθηση που τον συνοδεύει σχεδόν ως το τέλος της ζωής του είναι πως όσα συμβαίνουν γύρω του είναι τελείως ξένα προς αυτόν, πως είναι απόλυτα αποκομμένος από τον κόσμο. Αυτή η συνειδησιακή συνθήκη αποξένωσης ισχύει ως τη στιγμή της υπέρτατης συνειδητοποίησης του ότι και ο ίδιος αποτελεί μέρος αυτού του έπους. Η voiceover φωνή του Will Patton ακολουθεί τη λιτή τριτοπρόσωπη αφήγηση, εστιασμένη στη συναισθηματική ανέλιξη και ωρίμανση ενός lumberjack μέσα από τα απανωτά χτυπήματα της μοίρας. Η μουσική του Bryce Dessner (μέλος των The National) επενδύει την ταινία με μυστηριακή ατμόσφαιρα. Δεν έχω δει ακόμη την πρώτη ταινία του Μπέντλεϊ, ωστόσο θα ’λεγα πως αυτός ο σκηνοθέτης ξεχωρίζει ανάμεσα στον καταιγισμό παραγωγών στις διαδικτυακές πλατφόρμες, ακριβώς γιατί χαράζει ένα πρότυπο κινηματογράφησης διαφορετικό, πιο εσωτερικό, πιο βιοσοφικό, λιγότερο ποικιλμένο, μινιμαλιστικής αισθητικής και, κυρίως, βαθύτατα ανθρώπινο (σημαντική είναι, για το εξαιρετικό αποτέλεσμα, η συμβολή του κινηματογραφιστή Adolfo Veloso).

Ατμόσφαιρα υποβλητική, με μια επικρεμάμενη απειλή

Μεγαλωμένος ορφανός στο Άινταχο, απόλυτα μοναχικός και εσωστρεφής, ο υλοτόμος Ρόμπερτ Γκρέινιερ (εκπληκτικός στον ρόλο ο Joel Edgerton) γίνεται από παιδί μάρτυρας της μαζικής απέλασης κινεζικών οικογενειών από την πόλη όπου ζει υιοθετημένος. Μεγαλώνοντας, ρίχνεται στον αγώνα της επιβίωσης ήδη από το 1917, αναλαμβάνοντας δουλειές που απαιτούν να διανύσει μεγάλες αποστάσεις: αποψιλώνει δασικές εκτάσεις, χτίζει γέφυρες, είναι μέρος μιας ρηξικέλευθης αντίληψης της προόδου, που όμως εγκυμονεί μιαν απειλή και προοιωνίζεται μια τραγωδία. Ο Γκρέινιερ, εξαρχής σκεπτικιστής απέναντι στην ανθρώπινη φύση, σιωπηρά παρακολουθεί τους εργάτες συναδέλφους του να σκοτώνουν εν ψυχρώ έναν κινέζο εργάτη (Alfred Hsing), πετώντας τον στο ποτάμι. Σε όλη τη διάρκεια της ταινίας, το φάντασμα αυτού του Κινέζου θα τον ακολουθεί στις πιο προσωπικές του στιγμές, ως στοιχειό αμετακίνητης ενοχής.

Στα τριάντα του παντρεύεται τη Γκλάντις Όλντινγκ, χτίζει μαζί της μια καλύβα στις όχθες ενός ποταμού και αποκτά μαζί της ένα κοριτσάκι. Προς στιγμήν, η ζωή του φαίνεται να αποκτά αυτάρκεια, νόημα και ενδιαφέρον (στον τρυφερό, έντονα βιωμένο ως σωματικό ρόλο της Γκλάντις, η Felicity Jones), όμως αυτή η απίστευτη τρυφερότητα, ευτυχία, γαλήνη και κατάστρωση κοινών σχεδίων φαίνεται πως είναι εξίσου επισφαλής. Η απειλή εξακολουθεί να παραμονεύει και επιτείνεται από τη γνωριμία, σε κάποιο από τα ταξίδια για υλοτομία, με τον Αρν Πιπλς (ο μοναδικός William H. Macy στον δύσκολο αυτό ρόλο), έναν ηλικιωμένο δυναμιτιστή, που κύριο γνώρισμά του είναι η ονειροπόληση γύρω από τη φωτιά των ξυλοκόπων. Ο Ρόμπερτ γίνεται μάρτυρας του ατυχήματος που στοιχίζει στον Αρν τη ζωή του και η συνείδησή του επιβαρύνεται ακόμη περισσότερο, γιατί ο Αρν είναι ένα από τα τελευταία κατάλοιπα του «παλιού καλού κόσμου», αυτού που βρίσκεται στις ρίζες των δέντρων. Η ζωή εμφανίζεται στη στοιχειακή της απλότητα, επαναληπτική, απελπιστικά αποκαρδιωτική, σχεδόν σαδιστικά βασανιστική. Πρόκειται για την τραγική μοίρα μιας ολιγόλογης, λακωνικής στις εκφράσεις της και δωρικής στον ανδρισμό της κάστας περιπλανώμενων εργατών που γερνούν κόβοντας δέντρα και ξέροντας ενδόμυχα ότι κάπως έτσι και θα πεθάνουν: πέφτοντας αθόρυβα, όπως ακριβώς και τα δέντρα.

Η σταδιακή, βασανιστική ωρίμανση του ξυλοκόπου

Η επιστροφή του Ρόμπερτ στο Άινταχο συμπίπτει με μια σαρωτική πυρκαγιά που δεν αφήνει όρθιο ίχνος από την παλιά του ζωή: το σπίτι του καίγεται συθέμελα και η γυναίκα και το παιδί του χάνονται μια για πάντα. Εκεί ξεκινά μια δεύτερη οδύσσεια διαρκούς στωικής αναμονής, όπου μοναδικοί του σύντροφοι είναι ένα σκυλί κι ένας ευαίσθητος Ινδιάνος ονόματι Μπομπ (Johnny Arnoux). Ήδη, όσο υπήρχε στη ζωή του η Γκλάντις, η κοινή διαπίστωση ήταν πως «τα σκυλιά καταλαβαίνουν περισσότερα από τους ανθρώπους» – γι’ αυτό η παρουσία των σκυλιών και των λύκων στην ταινία είναι εμβληματική. Έτσι, με μια σιωπή πληγωμένου ζώου, ο Ρόμπερτ ζει την απόλυτη αποστέρηση, το απόλυτο πένθος, συνδυασμένο με την κορύφωση της ενοχής: ήταν απών όταν τον χρειάζονταν οι αγαπημένες του.

Ο ήρωας είναι συντετριμμένος, ωστόσο περνά σε μια κατάσταση φρούδας, απελπισμένης αναμονής. Συνεχίζει να κόβει δέντρα, και αυτό το μοτίβο (των δέντρων που πέφτουν σωρηδόν, των δέντρων που σκοτώνουν κάθε λίγο κάποιον ξυλοκόπο, των δέντρων που έχουν πάνω κρεμασμένες, σαν μακάβρια επιτύμβια κτερίσματα, τις μπότες κάποιου που έχει σκοτωθεί πάνω στη δουλειά) είναι το κυρίαρχο αισθητικό γνώρισμα της ταινίας του Μπέντλεϊ. Η κάμερα καταγράφει την πτώση των δέντρων υπό την οπτική γωνία των ίδιων των δέντρων: μοναδικός ζωντανός μάρτυρας της ενηλικίωσης, της εσωτερικής διαδρομής προς την ευτυχία, της αυτόματης καταρράκωσης, του πένθους, των ψυχικών μεταπτώσεων και των φευγαλέων αναμνήσεων, του ιδιότυπου συναισθηματικού κόσμου, της ιώβειας εγκαρτέρησης του ξυλοκόπου, είναι αυτό το «πέρασμα στον αρχαίο κόσμο» που είναι το δέντρο. Σε μια θαυμαστή ανιμιστική διάσταση, κάθε δέντρο της ταινίας αποκτά υπόσταση και συνείδηση, αναβαθμίζεται σε μια τάξη ιερατική, γίνεται συνοδοιπόρος του σ’ αυτά τα διακόσια τετραγωνικά μίλια μακριά από τον ωκεανό όπου εκτυλίσσεται η ζωή του. Είναι σαφής η υπερβατολογική διάσταση που προτείνει το σενάριο.

Στη σχέση του Ρόμπερτ με την Κλερ εγκυμονείται η πιθανότητα ενός νέου ρομαντισμού, παρά το ασυμβίβαστο των προσωπικών τους διαδρομών.

Ο Ρόμπερτ Γκρέινιερ ξαναχτίζει την καλύβα του και ζει ολομόναχος ανάμεσα στα δέντρα, σε μιαν ήσυχη έκσταση, σε άγριες συνθήκες διαβίωσης και με τη συνεχή αναμονή μιας πιθανής επιστροφής. Για ένα και μοναδικό βράδυ ζει, εν είδει παραίσθησης, την επιστροφή της κόρης του Κέιτ. Όμως ποτέ δεν θα είναι απόλυτα βέβαιος ότι αυτή η επιστροφή είναι αληθινή ή προϊόν της φαντασίας και της επιθυμίας του. Ακολουθεί η αργή, μονότονη γήρανσή του. Δεν είναι τυχαία η γνωριμία του με την Κλερ Τόμσον (Kerry Condon), μια χειραφετημένη, μοναχική γυναίκα που έχει επίσης βιώσει τη χηρεία και που ως στόχο της έχει να μελετά τα δάση από ψηλά και να αναλογίζεται τις χιλιετίες της γεωλογικής ζωής που προηγήθηκαν αυτών των δασών, τους παγετώνες που έλιωσαν, τη μηδαμινότητα της ανθρώπινης ζωής. Στη σχέση του Ρόμπερτ με την Κλερ εγκυμονείται η πιθανότητα ενός νέου ρομαντισμού, παρά το ασυμβίβαστο των προσωπικών τους διαδρομών. Μέσα από τους διαλόγους της σύντομης φιλίας τους αναδύεται το θεματικό κέντρο της ταινίας, το ότι ο ανθρώπινος αγώνας είναι κομμάτι των δυνάμεων του σύμπαντος και πως κάθε άνθρωπος σε μια δεδομένη στιγμή αντιλαμβάνεται τον βαθύτερο δεσμό του αγώνα του με τα τεράστια προϊστορικά πλάσματα που κινήθηκαν παλαιότερα στο ίδιο σκηνικό.

Πώς επιστρέφει το φως, μελαγχολικό, μετά την απώλεια

Ένας ενδιαφέρων χαρακτήρας, που επίσης βρίσκει άδοξο τέλος γιατί πίσω του κουβαλά ένα έγκλημα, είναι και ο πολυλογάς και θρησκόληπτος ξυλοκόπος που τον υποδύεται ο Paul Schneider. Τα πάντα συνιστούν οιωνούς του κακού: γι’ αυτό, παρά τον απλό, αφαιρετικό χαρακτήρα των πλάνων της, η ταινία διέπεται από βαθειά συγκίνηση. Σ’ αυτό συμβάλλει και το γεγονός ότι οι λήψεις είναι χαμηλές, οι φωτισμοί που επιλέγονται είναι φυσικοί, κατά κανόνα σκοτεινοί και νεφελώδεις, ενώ το τοπίο εμφανίζεται σε όλο του το μεγαλείο, σαν τοπίο Αποκάλυψης. Στη σκληρότητα και την αναλγησία των ανθρώπων αντιπαρατίθεται σθεναρά η βιβλική απεραντοσύνη, η ομορφιά και η γαλήνη του τοπίου που κάποτε όριζε τη ζωή τους. Το αμερικανικό όνειρο εξατμίζεται σε μιαν ομίχλη πένθους και ανάγκης για επιβίωση.

Ο Ρόμπερτ μαθαίνει να επιβιώνει μελαγχολικά σ’ έναν κόσμο που του επιφύλασσε να χάσει τη γυναίκα και την κόρη του, κι αυτό το αντιλαμβάνεται ως ένα δίκαιο γεγονός-τιμωρία, ίσως, για την απραξία του κατά τη δολοφονία του κινέζου εργάτη της νεότητάς του. Πέρα από τη σαφή αναφορά στο μεταναστευτικό πρόβλημα και στον βιωμένο ρατσισμό που θεμελίωσε τη σημερινή Αμερική, η ταινία μιλά εμμέσως και για την κακώς εννοούμενη πρόοδο και αποψίλωση των δασών. Ο τρόπος με τον οποίον ο ήρωας χειρίζεται τη μόνιμη θλίψη του, η απόλυτη εσωτερίκευσή του του πένθους, θυμίζει το (εγγεγραμμένο στο DNA) μόνιμο πένθος των μεταναστών που δούλεψαν για την οικοδόμηση του ιερόσυλου, παραβιαστικού για τη φύση οικονομικού θαύματος αυτής της νέας ηπείρου.

Στο τέλος της ταινίας η βαθύτατη αυτή μελέτη χαρακτήρα ολοκληρώνεται: ο Ρόμπερτ βρίσκεται ξανά μόνος, να περπατά στους δρόμους της Σποκέιν στην Ουάσινγκτον και να παρακολουθεί από τη βιτρίνα ενός καταστήματος μια τηλεόραση που μεταδίδει τη διαστημική εποποιία. Η πειραματική απογείωσή του στον αέρα με ένα διπλάνο και η αφ’ υψηλού θέαση των δασών όπου έχει περάσει όλη του τη ζωή ταυτίζονται με το αίσθημα ότι, από εκείνη τη στιγμή και πέρα, συμβιβάζεται με τη μοίρα του, ένα αμυδρό φως ανατέλλει και ο ήρωας εναρμονίζεται με τα στοιχεία που συνθέτουν τον κόσμο: «connected to it all». Νομίζω πως το θέμα της ταινίας είναι η ανεπάρκειά μας να αποτυπώσουμε με λόγια την εφήμερη σχέση μας με έναν κόσμο που σταδιακά χάνεται από μπροστά μας. «Καλύτερα να κρατηθείς από κάτι», του λέει ο πιλότος και, βέβαια, ο ξυλοκόπος Ρόμπερτ δεν κάνει τίποτε άλλο σε όλη τη διάρκεια της ζωής του.

* Ο ΝΙΚΟΣ ΞΕΝΙΟΣ είναι εκπαιδευτικός, συγγραφέας και κριτικός θεάτρου.

Παραγωγή: Μάικλ Χάιμλερ, Γουιλ Τζάνοουιτς, Μαρίσα ΜακΜάον, Ασλεϊ Σλάιφερ, Τέντι Σουόρτσμαν
Σκηνοθεσία: Κλιντ Μπέντλεί
Σενάριο: Κλιντ Μπέντλεϊ, Γκρεγκ Κουένταρ
Φωτογραφία: Αντολφο Βελόσο
Μοντάζ: Πάρκερ Λάραμι
Μουσική: Μπράις Ντέσνερ
Πρωταγωνιστούν: Τζόελ Ετζερτον, Φελίσιτι Τζόουνς, Κέρι Κόντον