Ένας «Πίνακας Διαθέσεων» (Μoodboard) για τους πολίτες, στην Πλατεία Κοτζιά: Ο εικαστικός Γιώργος Δρίβας συναντά τον κοινωνιολόγο Νίκο Παναγιωτόπουλο

Έργο από τους πολίτες για τους πολίτες, το MOODBOARD αποτελεί προϊόν συνεργασίας μεταξύ τέχνης και επιστήμης. Πράγματι, η συνεργασία αυτή είχε ως αφετηρία τα αποτελέσματα μιας μεγάλης έρευνας του καθηγητή Κοινωνιολογίας του ΕΚΠΑ Νίκου Παναγιωτόπουλου τα οποία δημοσιεύτηκαν στο βιβλίο του με τίτλο Οι πολίτες μιλούν για την Ελλάδα (Εκ. Πεδίο, 2021).

Η έρευνα αυτή διαπίστωσε και εξέτασε και το γεγονός της συνεχώς αυξανόμενης απογοήτευσης των πολιτών εξαιτίας της αίσθησης τους πως οι οδύνες τους δεν έχουν χώρο για να εκφραστούν, πως δεν κατανοούνται από τους κυβερνώντες οι νέες μορφές αλλοτρίωσης που τους κατοικούν αποστερώντας τους, πολύ συχνά πια, τόσο τους όρους όσο και τους λόγους ύπαρξής τους, πως καμιά εξουσία που τους κυβερνά δεν επιμελείται την έλλειψη ελπίδας από την οποία υποφέρουν.

Καμιά εξουσία που τους κυβερνά δεν επιμελείται την έλλειψη ελπίδας από την οποία υποφέρουν οι πολίτες

Σε μια τέτοια στιγμή, η δημόσια αυτή εικαστική δράση επιδιώκει να σηματοδοτήσει την ανάγκη να τίθεται ο πολίτης συνεχώς στο κέντρο των αποφάσεων που λαμβάνονται για το παρόν και το μέλλον του, καθώς και, με τρόπο συστηματικό και συμμετοχικό, η ίδια η δική του αποτίμηση για την αποτελεσματικότητα αυτών των αποφάσεων.

Προσχέδια του έργου. Αρχιτεκτονικός σχεδιασμός Ειρήνη Σάπκα

Η δράση αποτελείται από μια διαδραστική φωτιστική εγκατάσταση, εμπνευσμένη από το πολύεδρον του έργου “Melencolia I” του Albrecht Dürer, η οποία θα αλλάζει χρώμα με βάση το πως θα δηλώνει ότι αισθάνεται ο εκάστοτε πολίτης-επισκέπτης της, σε σχέση με βασικά ζητήματα της διακυβέρνησης του, στην βάση ενός σύντομου ερωτηματολογίου που θα του απευθύνεται, και αποσκοπεί να σηματοδοτήσει την ανάγκη εφεύρεσης και δημιουργίας ενός είδους ανοιχτού λαϊκού βήματος έκφρασης των πολιτών, νέων μορφών Αγοράς του Δήμου, όπου οι πολίτες θα δηλώνουν και θα καταγράφουν την σχέση τους με τους φορείς εκπροσώπησης και διαχείρισης των ζητημάτων που απασχολούν την ζωή τους.

Η όλη ενέργεια επιχορηγείται από το Υπουργείο Πολιτισμού.

Σχεδιαστική απεικόνιση του έργου. Φωτιστικός Σχεδιασμός Μαρία Μανέτα

Μιλήσαμε με τους δύο συντελεστές της δράσης, τον Νίκο Παναγιωτόπουλο και τον Γιώργο Δρίβα, θέτοντάς τους τρεις κοινές ερωτήσεις. Ακολουθούν οι απαντήσεις τους.

Συνομιλία μεταξύ τέχνης και επιστήμης. Ποιος ο στόχος αυτής της πρωτοβουλίας;

Νίκος Παναγιωτόπουλος:  Εγκαταλείψαμε το ασφαλές και γνώριμο πλαίσιο εργασίας μας για να ριψοκινδυνεύσουμε σε ένα έδαφος που στην Ελλάδα δεν είναι ίσως τόσο κωδικοποιημένο και αναγνωρισμένο όσο θα του άξιζε, αναζητώντας μια κοινή γλώσσα, ένα είδος μετα-αφήγησης που όπως είπα δεν έχει, νομίζω, ακόμα αναπτυχθεί αρκετά. Γιατί; Πιστεύω πως είναι καιρός να εφεύρουμε νέα συμβολικά εργαλεία, να δημιουργήσουμε καινοφανείς συμμαχίες ανάμεσα σε διαφορετικούς τύπους πολιτισμικών παραγωγών με βασικό στόχο την διάχυση στο λεγόμενο «πλατύ κοινό» τρόπων κατανόησης ενός κοινωνικού κόσμου που είναι γεμάτος από παράλογες αντιφάσεις οι οποίες τον καθιστούν για πολλούς πολίτες αβίωτο.

Πιστεύω πως είναι καιρός να εφεύρουμε νέα συμβολικά εργαλεία

Γιώργος Δρίβας: Ήταν σημαντικό για εμάς να ενώσουμε τους δυο τομείς στους οποίους ανήκουμε και να εργασθούμε όσο μπορούμε στο να γεννηθεί από αυτήν την ένωση κάτι που -τουλάχιστον για εμάς- θα άξιζε να υλοποιηθεί. Συζητώντας με τον Νίκο έμαθα ότι ένα από τα βασικά αποτελέσματα της έρευνάς του έδειχνε ότι οι πολίτες είναι βαθιά απογοητευμένοι από τον τρόπο που αντιμετωπίζονται από τις κυβερνήσεις τους. Έτσι σκεφτήκαμε να κάνουμε κάτι μαζί. Θέλησα με κάποιον τρόπο να οπτικοποιήσω αυτήν την πληροφορία. Περαιτέρω, σκέφτηκα ένα έργο που να μπορεί να δίνει την δυνατότητα στους θεατές του να εκφράσουν οπτικά πάνω στο έργο, πόσο απογοητευμένοι γενικώς είναι – ή δεν είναι.

Πώς μπορεί ο μη εξοικειωμένος με τη γλώσσα της τέχνης πολίτης να δει τον εαυτό του σε αυτόν τον διάλογο;

Ν.Π.: Κατ’ αρχάς να τονίσουμε πως επιχειρήσαμε να δημιουργήσουμε ένα κοινό έργο τέτοιο που υπηρετεί τις απαιτήσεις τόσο του εικαστικού κώδικα όσο και των κοινωνικών λειτουργιών της επιστήμης. Δεδομένου του ότι συχνά πολλά έργα πολιτικά "προοδευτικά", δηλαδή προοδευτικά όσον αφορά το περιεχόμενό τους και την ρητή τους πρόθεση, χαρακτηρίζονται ως συντηρητικά από την αισθητική πλευρά, ενώ έργα πολιτικά ουδέτερα είναι αισθητικά πολύ προοδευτικά, προσπαθήσαμε να αποφύγουμε τον κομφορμισμό της παρέκκλισης. Και αυτό είναι που μας οδήγησε στη συγκριμένη εγκατάσταση η οποία, νομίζουμε και ελπίζουμε, πως μπορεί να αποτελέσει αντικείμενο κατάλληλης και αποτελεσματικής υποδοχής από τους πολίτες.

Γ.Δ.: Το έργο δεν είναι κάποιο κρυπτογράφημα που απαιτεί συγκεκριμένους κώδικες ανάγνωσης και κατανόησης. Αντιθέτως προσπαθεί να εγκαθιδρύσει μια όσο γίνεται μεγαλύτερη αμεσότητα στην σχέση με / και την χρήση του από τους θεατές του. Πρόκειται ουσιαστικά για φως και την χρησιμοποίησή του στον δημόσιο χώρο ως μέσο έκφρασης του κάθε πολίτη. Ο καθένας μπορεί να επηρεάσει τον φωτισμό της εγκατάστασης απαντώντας σε λίγες σύντομες ερωτήσεις για το πώς αισθάνεται. Και παρότι δυστυχώς ένα τμήμα των πολιτών με οπτική αναπηρία δεν θα μπορεί να δει το τελικό οπτικό αποτέλεσμα των απόψεών του, ερευνούμε την δυνατότητα να επαναληφθεί το έργο κάποια άλλη στιγμή και με ήχο ή μουσική. Έτσι λοιπόν οι πολίτες μπορούν να εκφράζονται και να επηρεάζουν άμεσα το φως, καταρχάς, αλλά ίσως και τον ήχο ενός έργου που αντίστοιχα και αυτό τους επηρεάζει όπως κάθε τι που βρίσκεται στον δημόσιο χώρο.

Σε μια εποχή ιδιώτευσης, μέσα από ποιες διεργασίες θα μπορούσε ο δημόσιος χώρος να βρει ξανά την πολιτική λειτουργία του;

Ν.Π.: Είναι μια εξαιρετικά δύσκολη ερώτηση για να απαντηθεί εδώ αν και απολύτως νόμιμη και αναγκαία. Περιορίζομαι να πω ότι στον σημερινό ανομικό κόσμο όπου η πολιτική δεν παύει να απομακρύνεται συνεχώς από τους πολίτες είναι απολύτως επείγουσα ανάγκη να βρεθούν τα υλικά, οικονομικά και, κυρίως, οργανωτικά μέσα για να ενθαρρύνουμε όλους τους αρμόδιους επιστήμονες να ενώσουν τις δυνάμεις τους και τις προσπάθειές τους με εκείνες των ενεργών και μαχόμενων πολιτών προκειμένου να επεξεργαστούν συλλογικά μια σειρά από αναλύσεις και προτάσεις με στόχο την δημιουργία και πολλαπλασιασμό νέων, όπως τις ονομάζω μορφών Αγορών του Δήμου. Χώροι όπου και με την απαραίτητη συνδρομή καλλιτεχνών, συγγραφέων και άλλων αρμόδιων πολιτισμικών παραγωγών θα μετατραπούν σε τόπους διάχυσης εργαλείων κατανόησης του κόσμου, παραγωγής πολιτικής φαντασίας και υπεράσπισης της διεύρυνσης της αμεσοδημοκρατίας.

Γ.Δ.: Στην ίδια λογική με αυτή του Νίκου, πολύ σημαντικό για εμένα είναι να δημιουργήσουμε μικρές Αγορές έκφρασης των πολιτών αλλά και να δώσουμε σε αυτούς μια απτή απόδειξη επέμβασής τους στον δημόσιο χώρο, σε αυτό που τους περιβάλλει και πολλές φορές απλώς τους επιβάλλεται. Έτσι λοιπόν το ζήτημα εδώ είναι βεβαίως η δημόσια έκφραση των πολιτών αλλά και κατ’επέκταση η αίσθηση της δύναμης του να μπορούν να επέμβουν, έστω και κατ’αρχήν συμβολικά σε αυτό που συμβαίνει, μπροστά τους. Και αυτό για μας είναι μια ύψιστη πολιτική πράξη. Αν πολιτική είναι η διαχείριση εξουσίας, τότε ας δώσουμε στους πολίτες την εξουσία να μπορούν όχι μόνο να εκφραστούν και κατ’επέκταση να ακουστούν αλλά και να επέμβουν. Γι' αυτό σε αυτή μας τη δράση η αίσθησή τους για τα κοινά αλλά εν τέλει και για την ίδια τους την ζωή μεταφράζεται σε χρώμα και φως, ορατό σε όλους στον δημόσιο χώρο. Κι αυτό δεν γίνεται δημαγωγικά αλλά θα έλεγα σχεδόν υπαρξιακά, οντολογικά, μια που οι πολίτες εξομολογούνται κάποιες βαθύτερες σκέψεις και ανησυχίες τους, οι οποίες επηρεάζουν τον εκάστοτε φωτισμό της εγκατάστασης, που εν τέλει δείχνει κάθε μέρα πώς αισθάνονται αυτοί που την κοιτούν.

* Στη συνέχεια των εγκαινίων θα ακολουθήσει ανοικτή συναυλία-party.

Δυο λόγια για τους δημιουργούς

Ο Νίκος Παναγιωτόπουλος είναι καθηγητής Κοινωνιολογίας του Τμήματος Επικοινωνίας και ΜΜΕ του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών. Σπούδασε Κοινωνιολογία και Εθνολογία στη Γαλλία. Υπήρξε μαθητής και στη συνέχεια στενός συνεργάτης του Γάλλου κοινωνιολόγου Pierre Bourdieu (1930- 2002), στο ίδρυμα του οποίου είναι σήμερα Αντιπρόεδρος. Ιππότης των Γραμμάτων και των Τεχνών της Γαλλικής Δημοκρατίας, ο Νίκος Παναγιωτόπουλος έχει διδάξει σε πολλά πανεπιστήμια του εξωτερικού, είναι επιστημονικός συνεργάτης ερευνητικών κέντρων και πανεπιστημίων της Ελλάδας και του Εξωτερικού, μέλος συντακτικών επιτροπών διεθνών επιστημονικών περιοδικών και επιθεωρήσεων, και εκδότης και διευθυντής της ετήσιας τρίγλωσσης επιθεώρησης κοινωνικών ερευνών Κοινωνικές Επιστήμες (ΚΕ).

Ο Γιώργος Δρίβας είναι εικαστικός καλλιτέχνης. Με το έργο του «Εργαστήριο Διλημμάτων» εκπροσώπησε την Ελλάδα στην Μπιενάλε Εικαστικών της Βενετίας το 2017. Το έργο του έχει παρουσιασθεί ως ατομική έκθεση στο Annex M του Μεγάρου Μουσικής Αθηνών, στο Εθνικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης της Αθήνας και στο Εθνικό Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης της Ρώμης (Galleria Nazionale d Arte Moderna) ενώ έχει συμμετάσχει σε περισσότερες από 150 ομαδικές εκθέσεις και φεστιβάλ στην Ελλάδα και διεθνώς και έχει τιμηθεί με σειρά βραβείων και διακρίσεων καθώς και με μια σειρά έντυπων ελληνόγλωσσων και ξενόγλωσσων μονογραφιών. Έργα του αποτελούν μέρος της συλλογής του Εθνικού Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης της Αθήνας.