Η ειρηνική «επέλαση των Βαλκυριών» του Ρίχαρντ Βάγκνερ στη Λυρική Σκηνή

Όταν ανακοινώθηκε από την Εθνική Λυρική Σκηνή ότι επρόκειτο να παρουσιάσει την «Βαλκυρία» του Ρίχαρντ Βάγκνερ, την δεύτερη, κατά σειρά, όπερα της περίφημης βαγκνερικής τετραλογίας «Το Δαχτυλίδι των Νιμπελούγκεν», αυτομάτως μία εικόνα και μια ατάκα κατέκλυσαν τη μνήμη μου.

Η εικόνα προερχόταν από τα μακρινά χρόνια και ήταν κινηματογραφική. Δεκάδες αμερικάνικα ελικόπτερα ετοιμάζονταν να εφορμήσουν στην βιετναμέζικη γη και να την καταστρέψουν, με συνοδεία την άκρως διεγερτική για πόλεμο, και θάνατο , «Επέλαση των Βαλκυριών», βασικό μοτίβο της βαγκνερικής «Βαλκυρίας».

Τι καλύτερο για την ταινία «Αποκάλυψη τώρα» θα μπορούσε να χρησιμοποιήσει ως μουσική επένδυση ο Φράνσις Φορντ Κόπολα το 1979; Η ατάκα ανήκει στο γνωστό, εκτός των άλλων χαρισμάτων του, μοναδικό χιούμορ του Γούντι Άλλεν: «Όταν ακούω πολύ Βάγκνερ, μου έρχεται η όρεξη να εισβάλω στην Πολωνία». Δηλητηριώδης αναμφισβήτητα ατάκα αλλά ευφυέστατη δεδομένου ότι η μουσική του Βάγκνερ είχε συνδεθεί στενά με την γερμανική ναζιστική ιδεολογία και o ίδιος υπήρξε, μακράν, ο αγαπημένος συνθέτης του Χίτλερ. [Η ατάκα βέβαια αναφέρεται στην εισβολή της χιτλερικής Γερμανίας στην Πολωνία, στις 31 Αυγούστου 1939].

Η σύνθεση της «Βαλκυρίας» και πολύ περισσότερο ολόκληρης της επικής και εμβληματικής ρομαντικής τετραλογίας «Το Δαχτυλίδι του Νιμπελούγκεν», συνδέεται με την ωριμότητα του Βάγκνερ.

Να, λοιπόν, που ήρθε η ώρα να να παρακολουθήσουμε, να ακούσουμε ζωντανά την περίφημη «Επέλαση των Βαλκυριών» και ολόκληρη την όπερα «Βαλκυρία» στην κεντρική σκηνή της ΕΛΣ, χωρίς απειλητικά ελικόπτερα να ίπτανται πάνω από τα κεφάλια μας ή κάποιος να εισβάλλει στην χώρα μας!

Η σύνθεση της «Βαλκυρίας» και πολύ περισσότερο ολόκληρης της επικής και εμβληματικής ρομαντικής τετραλογίας «Το Δαχτυλίδι του Νιμπελούγκεν», συνδέεται με την ωριμότητα του Βάγκνερ και παρακολουθεί τις ιδεολογικές του αντιφάσεις και τις αλλαγές που τις ακολουθούν.

Όσο και αν φαντάζει απίστευτο ο Βάγκνερ [[Λειψία, 1803-Βενετία 1883] ο οποίος θα κατηγορηθεί για αντισημιτισμό και ρατσισμό, υπήρξε στα νεανικά του χρόνια οπαδός του δημοκρατικού και φιλελεύθερου κινήματος «Νέα Γερμανία» του Χάινε, συμμετείχε στην Επανάσταση του 1849, ήταν φίλος με τον Μπουχάριν, απελάθηκε για τις ιδέες του και την δράση του και κάποια χρόνια αργότερα πέρασε στην εντελώς αντίπερα όχθη υποστηρίζοντας την υπεροχή της γερμανικής φυλής και τον πανγερμανισμό , απόψεις που θα τις παραθέσει στο δοκίμιο του “Heldentum und Cristendum”.

Το οξύμωρο είναι ότι, όπως έχει γραφτεί, η «Βαλκυρία» και συγκεκριμένα ο ρόλος της στην όπερα, είναι εμπνευσμένος από την μορφή της Ελευθερίας της Γαλλικής Επανάστασης και ότι πολλά μουσικά μοτίβα θυμίζουν τον γνωστό ύμνο της. [κάτι που μένει να το διαπιστώσουμε όταν ακούσουμε την όπερα]. Η σίγουρη αλήθεια είναι πάντως ότι ο Βάγκνερ, που έγραφε ο ίδιος τα λιμπρέτα των έργων του, εμπνέεται από την σκανδιναβική μυθολογία των ηρώων, και ειδικότερα από τα κείμενα του Κύκλου Βόλσουνγκ και την Ποιητική της ΕΔΔΑ [συλλογή αρχαίων σκανδιναβικών ποιημάτων από το ισλανδικό μεσαιωνικό χειρόγραφο Codex Regius].

Οι Βαλκυρίες

Όσο για τις Βαλκυρίες, σύμφωνα πάντα με την σκανδιναβική μυθολογία, είναι θεραπαινίδες του ανώτατου θεού Όντιν [Βόταν στη γερμανική και αγγλοσαξωνική μυθολογία] και έχουν ως καθήκον τους να μαζεύουν, από τα πεδία των μαχών, τα σώματα εκείνων που σκοτώθηκαν πολεμώντας γενναία και να τα μεταφέρουν στην Βαλχάλα, την Αίθουσα των νεκρών ηρώων, φτιαγμένη από ασπίδες και σπαθιά. Θεραπαινίδες των μαχών, και των ηρωικά πεσόντων θα αποκαλούσαμε σήμερα τις Βαλκυρίες και αμέσως αρχίζουμε να κατανοούμε το επικό βαγκνερικό πάνθεον, των ηρώων.

Ο Βάγκνερ εκφράζει την πρόθεση του να συνθέσει μια μνημειώδη τετραλογία ήδη από το καλοκαίρι του 1851. Φτιάχνει ένα πρώτο σχέδιο της «Βαλκυρίας» την Άνοιξη του 1852 μόλις μετακομίζει στη Γενεύη.

Ο Βάγκνερ εκφράζει την πρόθεση του να συνθέσει μια μνημειώδη τετραλογία ήδη από το καλοκαίρι του 1851. Φτιάχνει ένα πρώτο σχέδιο της «Βαλκυρίας» την Άνοιξη του 1852 μόλις μετακομίζει στη Γενεύη. Σε αυτό περιγράφει αναλυτικά την πλοκή και τους διαλόγους. Στο μεταξύ έχει ήδη στήσει αυτό που θεωρείται ως καθοδηγητικό μοτίβο ολόκληρης της τετραλογίας και που δεν είναι άλλο από το μουσικό θέμα της «Επέλασης των Βαλκυριών». Στο λιμπρέτο που γράφει ο ίδιος αναβαθμίζει τις Βαλκυρίες και από ελάσσονες θεότητες που είναι στην Σκανδιναβική Μυθολογία τις παρουσιάζει ως κόρες του Θεού Όντιν- Βόταν. Επίσης, όπως συνηθιζόταν εκείνη την εποχή, στην τετραλογία του έχει εμφανείς επιρροές από αρχαιοελληνικά κείμενα.

Τελικά, ο Βάγκνερ ολοκληρώνει ορχηστρικά την «Βαλκυρία» τον Ιανουάριο του 1855 αλλά θα παρουσιαστεί στο Εθνικό Θέατρο του Μονάχου μόλις τον Ιούνιο του 1870 και αυτό μετά από επιμονή του βασιλιά της Βαυαρίας και θαυμαστή του συνθέτη, Λουδοβίκου Β΄. Το 1876 ολόκληρη η τετραλογία, διαρκείας…δεκαπέντε ωρών, θα ανέβει στη σκηνή του νεοσύστατου Θεάτρου του Μπάιροιτ και ένα χρόνο αργότερα στη Νέα Υόρκη. Η τετραλογία περιλαμβάνει τις όπερες: «Ο χρυσός του Ρήνου», «Βαλκυρία», «Ζίγκφριντ», «Το Λυκόφως των Θεών». Η «Βαλκυρία» στην Ελλάδα θα παρουσιαστεί στο Θέατρο Ρεξ, στο πλαίσιο της τετραλογίας «Το Δαχτυλίδι των Νιμπελούγκεν», στις 27 Αυγούστου 1938.

Εμβληματική μορφή 

Αναμφισβήτητα ο Βάγκνερ ήταν μια εμβληματική μορφή του γερμανικού ρομαντισμού, ο οποίος παρά τις ακραίες απόψεις του επηρέασε την σκέψη, τα γράμματα και την τέχνη της εποχής του. Η πρωτοποριακή δομή των λιμπρέτων τα οποία έγραφε ο ίδιος, κυρίως όμως οι μουσικές του καινοτομίες, όπως η αρμονία, η προσωδία, η χρήση εξαγγελτικών θεμάτων, η δραματική λειτουργικότητα κ.λ.π, ώθησε τους σύγχρονους του συνθέτες να αλλάξουν τους παραδοσιακούς μουσικούς δρόμους και να πειραματιστούν με καινούργιους, ένα παράδειγμα ήταν ο συνομήλικος με τον Βάγκνερ και ήδη καταξιωμένος συνθέτης, Τζουζέπε Βέρντι.

Ο Βάκγνερ εξαντλεί τις δυνατότητες του τονικού συστήματος και επιτρέπει να διαφαίνονται καινούργιοι αρμονικοί ορίζοντες, όπως π.χ στον «Πάρσιφαλ». Σαφείς είναι οι επιδράσεις του στον Ντεμπυσί και στον Σένμπεργκ.

Πιο συγκεκριμένα ο Βάκγνερ εξαντλεί τις δυνατότητες του τονικού συστήματος και επιτρέπει να διαφαίνονται καινούργιοι αρμονικοί ορίζοντες, όπως π.χ στον «Πάρσιφαλ». Σαφείς είναι οι επιδράσεις του στον Ντεμπυσί και στον Σένμπεργκ. Ωστόσο, του έχουν καταλογίσει παράφορη αλαζονεία, υπερβολικό μεσσιανισμό και υπέρμετρο εγωκεντρισμό. Θεωρείται «μάγος μιας τέχνης με τάσεις ολοκληρωτισμού, ριζωμένης στη γερμανική κουλτούρα της οποίας την ανωτερότητα πρέσβευε».

Οι ήρωες του, Ζίγκμουντ και Ζίγκφριντ χαρακτηρίζονται ως προσωποποιήσεις του υπερανθρώπου του Νίτσε, με τον οποίο ήταν στενός φίλος. Ο δε Βόταν λέγεται ότι εκπροσωπεί το διεφθαρμένο κατεστημένο που πρέπει να καταστραφεί. Το σπαθί έρχεται κατευθείαν από τους μύθους της Βόρειας Ευρώπης και έχει μαγικές ιδιότητες, π.χ. Εξκάλιμπουρ, Γκραμ, Νότουγκ, κλ.π. Όλα αυτά τα συναντούμε στην «Βαλκυρία» και σε ολόκληρη την βαγκνερική τετραλογία.

Και πώς αντιμετωπίζει ένας σκηνοθέτης του 21ου αιώνα αυτόν τον υποβλητικό βαγκνερικό μεσιανισμό; Στην προκειμένη περίπτωση ο σκηνοθέτης, Τζων Φούλτζειμς που στέκεται απέναντι από τον Βάγκνερ, λέει ότι «τοποθέτησε την όπερα σε ένα φανταστικό σύμπαν που εξισορροπεί το μυθικό με το πραγματικό στοιχείο. Ο κεντρικός χαρακτήρας της όπερας είναι ο Βόταν ο οποίος εμφανίζεται ως ένας δημιουργικός επιχειρηματίας, αρχιτέκτονας ή ηγέτης μιας τεράστιας μιντιακής αυτοκρατορίας». Φυσικά μένει να δούμε πώς λειτουργεί επί σκηνής αυτή η σύζευξη και η μεταμόρφωση του υπέρτατου σκανδιναβικού και γερμανικού θεού στον αντίστοιχο μιντιακό θεό της εποχής μας. Κάτι σαν τον Έλον Μασκ φαντάζομαι…

Υψηλές προδιαγραφές

Όπως και να έχει η παράσταση έρχεται με ιδιαίτερα υψηλές προδιαγραφές. Πρόκειται για διεθνή συμπαραγωγή, με την Βασιλική Όπερα της Δανίας της οποίας, για χρόνια, ήταν καλλιτεχνικός διευθυντής ο Τζων Φούλτζειμς. Την ορχήστρα της ΕΛΣ διευθύνει ο γνώριμος μας, Γάλλος αρχιμουσικός Φιλίπ Ωγκέν, τα σκηνικά και τα κοστούμια έχει φιλοτεχνήσει ο Τομ Σκοτ και τους φωτισμούς έχει φροντίσει ο Ντ. Μ. Γουντ.

Εξίσου διεθνής είναι και η παρουσία των μελωδών που υποδύονται και ερμηνεύουν τους ρόλους της όπερας, με εμπειρία στους βαγκνερικές όπερες: Ζίγκμουντ είναι ο Γερμανός τενόρος Στέφαν Φίνκε, Χούτινγκ ο Έλληνας βαθύφωνος Πέτρος Μαγουλάς, Βόταν ο Φινλανδός βαρύτονος Τόμμι Χακάλα, Ζίγκλιντε η Βρεττανή σοπράνο Άλισσον Όουκς, Βρουγχίλδη [η Βαλκυρία] η υψίφωνος Κάθριν Φόστερ και τον ρόλο της Φρίκα μοιράζονται οι μεσόφωνοι, Μαρίνα Προυντέσκαγια και Χάννε Φίσερ.

Στους μικρότερους αλλά εξίσου σημαντικούς ρόλους συμμετέχει μια πλειάδα ξένων και Ελληνίδων τραγουδιστριών. Θα δοθούν έξι παραστάσεις, στις 10, 13, 16, 10, 24 και 31 Μαρτίου. Η όπερα που αρχίζει στις 17.30 διαρκεί πέντε ώρες και 15 λεπτά, με δύο διαλείμματα ενδιάμεσα.

^＊ Η ΕΛΕΝΑ ΧΟΥΖΟΥΡΗ είναι συγγραφέας και δημοσιογράφος. Τελευταία της κυκλοφορία η νέα, αναθεωρημένη έκδοση του μυθιστορήματός της «Πατρίδα από βαμβάκι» (εκδ. Πατάκη).