Νεοκλασικά της Αθήνας και του Πειραιά, ΣΤΕΛΙΟΣ Β. ΣΚΟΠΕΛΙΤΗΣ

1975, έτος «Ευρωπαϊκής Αρχιτεκτονικής Κληρονομιάς», η πρώτη του έκδοση από τις εκδόσεις ΔΩΔΩΝΗ. Από τότε έγιναν τρεις επανεκδόσεις. Η οικονομική κρίση, στην πραγματικότητα αφαίμαξη πλούτου μικρών κρατών-μελών της Ευρωζώνης, το κράτησε μακριά από τα τυπογραφεία. Πέρασαν 12 χρόνια και να που οι εκδόσεις ΑΙΟΛΟΣ αποφάσισαν να το επανεκδώσουν. Τύχη αγαθή για μένα. Τα χρόνια πέρασαν όπως περνούν οι θερισμοί σιταριού και πολλά από τα έργα των ανθρώπων πέφτουν στον Καιάδα. Δεν με ενδιαφέρει πια η κατεδαφισμένη ομορφιά της νεοκλασικής αρχιτεκτονικής, όσο η απουσία πολιτιστικών και ηθικών αρχών που την κατεδάφισε. Το βιβλίο είναι σημαντικό Μόνο για εμένα, γιατί το υλοποίησα από βαθιά ανάγκη και με μεγάλο κόπο... Γεννήθηκα στη Μυτιλήνη, δημιούργησα στην Αθήνα, πόλεις που δεν με αποδέχτηκαν ως γέννημά τους, όπως εγώ που τις αποδέχτηκα ως μητέρες. Σ.Β. ΣΚΟΠΕΛΙΤΗΣ Σύρος, 2021 Σημείωμα για την δ' έκδοση)
Όταν φωτογράφιζα τα νεοκλασικά, αναρωτιόμουν ποιοι και γιατί τα κατεδάφιζαν. Ποιοι είχαν το δικαίωμα ν' αφανίζουν τη μορφή της πόλης που οι ίδιοι κατοικούσαν. Πόλη που οικοδομήθηκε πάνω στα πρότυπα που εκείνη είχε επιβάλει στον υπόλοιπο κόσμο στην κλασική αρχαιότητα. Στην αρχή τα φωτογράφιζα, όχι γιατί γνώριζα την αξία τους μέσα στην ιστορία, αλλά γιατί μου άρεσε η αρχιτεκτονική τους που, κατά έναν περίεργο τρόπο, ήταν διαφορετική από δρόμο σε δρόμο, από γειτονιά σε γειτονιά. Η ομοιότητα των σπιτιών στηριζόταν στην ανόμοια λεπτομέρεια του καθενός ξεχωριστά και όχι στην ευκολία της μίμησης. Και τι να γράψει κανείς για τον νεοκλασικισμό ύστερα από τόσα και τόσα που έχουν γραφτεί; Θεωρητικός του νεοκλασικισμού υπήρξε ο Johann J. Winckelmann. Αρχαιολόγος και ιστορικός τέχνης. Οι ανασκαφές στο Herculaneum και στην Πομπηία έφεραν στο φως αυτές τις δύο πόλεις το 1748, πόλεις που στάθηκαν η αφορμή για την πνευματική μεταστροφή προς την αρχαία κλασική εποχή. Να σημειωθεί πως το πρώτο νεοκλασικό κτίριο οικοδομήθηκε στην Αγγλία το 1758 από τον «Αθηναίο» James Stuart. Η ρήση του Winckelmann, «αρχοντική απλότητα/γαλήνιο μεγαλείο» των Ελλήνων, σε αντίθεση με τη «στιβαρή αρρενωπότητα» των Ρωμαίων, στήριξε πολλούς αρχιτέκτονες και ζωγράφους, ανάμεσά τους και τον David. Από την Αγγλία στην Αμερική και από την Αγγλία στην υπόλοιπη Ευρώπη και τη Ρωσία, ο νεοκλασικισμός απλώθηκε και επικράτησε παραμερίζοντας το μπαρόκ και το ροκοκό. Ένα από τα τελευταία δείγματα του νεοκλασικισμού είναι το Μνημείο του Λίνκολν που σχεδίασε ο αρχιτέκτονας Χένρι Μπέικον το 1917, πιστοποιώντας έτσι την αντοχή του μέσα στα χρόνια. Το 1816, ο αρχιτέκτονας Leo Von Klenze οικοδομεί στο Μόναχο την Konigsplatz, βασισμένος στα αρχαία ελληνικά πρότυπα. Είναι ο αρχιτέκτονας που αργότερα θα έρθει στην Ελλάδα με τον Όθωνα. Ήταν, λοιπόν, απίθανο να μην έφτανε και στον τόπο μας η αρχιτεκτονική του. Και όπως ήταν φυσικό, ξεκίνησε με το παλάτι του βασιλιά και τα δημόσια κτίρια. Σιγά-σιγά έγινε η αρχιτεκτονική όλων των τότε κοινωνικών στρωμάτων και όταν, τέλος, ο νεοκλασικισμός έγινε «λαϊκός», φανερώθηκε μια άλλη χάρη, η χάρη του αχειροποίητου, πράγμα σπάνιο για την αρχιτεκτονική. Κοιτώντας προς τα πίσω, εύκολα διαπιστώνει κανείς πως η Αθήνα χτίστηκε μία και μοναδική φορά για να κατεδαφιστεί την επομένη. Μια πόλη που δεν είχε να ζηλέψει το παραμικρό από τις άλλες της πολιτισμένης Ευρώπης, της Ευρώπης που διαφύλαξε την αρχιτεκτονική της συνέχεια, ενώ εμείς, πάντα επιπόλαιοι και πάντα μετανοούντες, την αφανίσαμε. Κάποτε σε μια εκπομπή της τηλεόρασης άκουσα έναν καθηγητή πανεπιστημίου να δικαιολογεί την κατεδάφιση των κτιρίων αυτών γιατί δεν είχαν μπάνιο και κουζίνα και άλλα «κομφόρ» που απαιτούσαν οι νέες συνθήκες ζωής. Σίγουρα αυτός ο καθηγητής δεν μπήκε ποτέ του σ' ένα τέτοιο οίκημα ή είναι ορκισμένος εχθρός της αισθητικής· το γράφω αυτό γιατί είναι σίγουρο πως εκατοντάδες άλλοι, καθηγητές ή μη, συμφωνούν με την άποψη αυτή και, δυστυχώς, όταν λείπει η μορφή, λείπει και η λέξη, κι όταν λείπει η λέξη, λείπει και η εικόνα, κι όταν λείπει η εικόνα, λείπει και μια θέαση του εσωτερικού μας κόσμου [...]