«Χρυσόψαρο» του Άλεκ Σκούφη (κριτική) – Στο κουίρ Παρίσι του Μεσοπολέμου

Η κυκλοφορία στην ελληνική γλώσσα του μυθιστορήματος του Άλεκ Σκούφη Χρυσόψαρο/Δωμάττα μετ' εμποδίων (μτφρ. Νίκος Σκοπλάκης, εκδ. Κίχλη), κοντά εκατό χρόνια από την πρώτη του έκδοση, είναι ένα εκδοτικό γεγονός.

Όχι μόνο γιατί συμπίπτει χρονικά με μια ευρεία συζήτηση γύρω από τις έμφυλες ταυτότητες, αλλά κυρίως γιατί θίγει το θέμα της ομοερωτικής επιθυμίας από πολλές πλευρές, συνιστώντας μια «από τα μέσα» μαρτυρία για ένα διαχρονικά σημαντικό ζήτημα ακόμη ανοιχτό, όχι τόσο στις νομοθεσίες που σιγά σιγά κατανοούν την αναγκαιότητα μιας ισότιμης αντιμετώπισης όλων των πολιτών, όσο στη νοοτροπία των κοινωνιών που αποτελούν φραγμό στα όποια προοδευτικά βήματα.

Ο Scouffi (Άλεκ Σκούφης ή Σκούφος, όπως μας παραδίδεται το όνομα αυτού του αστού Αλεξανδρινού Έλληνα, 1886-1932) ήταν μια πολυδιάστατη προσωπικότητα, με σπουδές στη φωνητική μουσική, διαπρεπής βαρύτονος, σύγχρονος του Καβάφη, του Ενρίκο Καρούζο και του Δημήτρη Μητρόπουλου, ποιητής με τέσσερις ποιητικές συλλογές, και εν τέλει μυθιστοριογράφος.

Ο κόσμος του Μεσοπολέμου 

Στο Χρυσόψαρο (το ένα από τα δύο βιβλία που πρόλαβε να γράψει) μάς ανοίγει ένα γλαφυρό στην αφήγησή του τοπίο για να δούμε τον κόσμο του Μεσοπολέμου στα μπαρ και τα ξενοδοχεία του Παρισιού, όπου σύχναζαν ομοφυλόφιλοι, ισορροπώντας σχεδόν πάντα αδέξια ανάμεσα στη νομιμότητα και την παρανομία, όσο τους επέτρεπε η χαλαρή επιτήρηση των ηθών και όσο (από την άλλη) τους καταδίκαζε ο εγγενής συντηρητισμός μιας κοινωνίας ακόμη ανώριμης για την αποδοχή του διαφορετικού.

Η ομοφυλοφιλία, έτσι όπως παρουσιαζόταν στο μυθιστόρημα του Σκούφη, θεωρήθηκε απειλή για την κυρίαρχη εικόνα της αρσενικής αρρενωπότητας, αλλιώς στηρίγματος κάθε κοινωνικού συστήματος.

Η ομοφυλοφιλία, έτσι όπως παρουσιαζόταν στο μυθιστόρημα του Σκούφη, θεωρήθηκε απειλή για την κυρίαρχη εικόνα της αρσενικής αρρενωπότητας, αλλιώς στηρίγματος κάθε κοινωνικού συστήματος.

Το πολύ ενδιαφέρον στοιχείο του βιβλίου εντοπίζεται στον τρόπο που αναλύεται (όχι απλώς παρουσιάζεται) η αναζήτηση της έμφυλης ταυτότητας, αποδεικνύοντας πόσο ρευστά στην πραγματικότητα είναι τα όρια ανάμεσα στα φύλα, πόσο (πέρα από γενετικές προδιαγραφές) επηρεάζονται από τις κοινωνικές συντεταγμένες.

Ενδεικτικό παράδειγμα ο ήρωας Πιέρ-Σουσού, αλλά και οι άλλοι ήρωες του βιβλίου. Ο Πιέρ, ξεφεύγοντας από την πατρική κακοποίηση, το σκάει από το σπίτι του με το όνειρο να γυρίσει τον κόσμο, όνειρο που θα μείνει ανεκπλήρωτο, καθώς θα τον καταπιεί η καθημερινότητα και η απατηλή γοητεία των ύποπτων δρόμων του Παρισιού.

Ο Alec Scouffi (Αλέξανδρος Σκούφος ή Σκούφης) γεννήθηκε στις 23 Απριλίου 1886 στην Αλεξάνδρεια. Γόνος αστικής οικογένειας, ολοκλήρωσε τις εγκύκλιες σπουδές του σε σχολή Ιησουιτών στο Παρίσι, ενώ σπούδαζε φωνητική μουσική ήδη από 14 ετών. Γρήγορα καθιερώθηκε ως βαρύτονος. Συμμετείχε δραστήρια στην πνευματική ζωή της γαλλικής πρωτεύουσας, ενώ κατά τα διαστήματα της παραμονής του στην Αλεξάνδρεια άνοιγε το δικό του λογοτεχνικό σαλόνι, στο σπίτι της οδού Σταμπούλ. Εξέδωσε στα γαλλικά τέσσερις ποιητικές συλλογές και δύο μυθιστορήματα, από τα οποία το «Χρυσόψαρο» γνώρισε μεγάλη εκδοτική επιτυχία. Διατηρούσε γνωριμία με τον Κ. Π. Καβάφη, ο οποίος του είχε αφιερώσει ιδιοχείρως τα «Κεριά». Δολοφονήθηκε τη νύχτα της 24ης Μαρτίου 1932 στο διαμέρισμά του, στο Παρίσι. Ο δράστης δεν βρέθηκε ποτέ· θεωρείται πως ήταν κάποιος από τους εφήμερους εραστές του. Ύστερα από πολλά χρόνια λησμονιάς, ο Alec Scouffi «αναστήθηκε» ως μυθιστορηματικό πρόσωπο σε τρία βιβλία του Πατρίκ Μοντιανό

Δεν γνωρίζει ακόμη αν προτιμάει τη γυναικεία ή την αντρική συντροφιά, ερευνά τη σεξουαλικότητά του. Εκεί θα μεταμορφωθεί σε Σουσού, στο εξής Πιέρ-Σουσού. Εκεί και η Λουίζ θα ψάξει τη δική της σεξουαλική ταυτότητα, ισορροπώντας ανάμεσα στα δύο φύλα. Αν το σώμα έχει εμφανές φύλο, μάλλον δεν συμβαίνει πάντα το ίδιο με την ψυχή.

Κι όταν αυτά τα δύο δεν συμπίπτουν, από γενετικούς ή κοινωνικούς παράγοντες, τότε το μέλλον μοιάζει δυσοίωνο. Όπως προδιαγεγραμμένη είναι η ζωή ενός χρυσόψαρου μέσα στον κλειστό ορίζοντα ενός ενυδρείου, έτσι αναμενόμενη η ζωή, αναμενόμενος και ο θάνατος των ηρώων του Scouffi, στο «ενυδρείο-πόλη» του Παρισιού.

Ο ίδιος ο συγγραφέας, με τον θάνατό του, αποτέλεσε ένα από τα πολλά παραδείγματα του περίκλειστου (στην ουσία) χώρου, όπου η διαφορετικότητα έχει να αντιπαλέψει την καθιερωμένη στερεοτυπικά «κανονικότητα».

Ο ίδιος ο συγγραφέας, με τον θάνατό του (σφαγιάστηκε στο σπίτι του πιθανόν από έναν από τους περιστασιακούς νεαρούς εραστές του) αποτέλεσε ένα από τα πολλά παραδείγματα του περίκλειστου (στην ουσία) χώρου, όπου η διαφορετικότητα έχει να αντιπαλέψει την καθιερωμένη στερεοτυπικά «κανονικότητα».

Απρόσμενη ποιητικότητα

Η γραφή του Σκούφη χαρακτηρίζεται από ρεαλιστικές περιγραφές, μέσα στις οποίες εγκιβωτίζεται μια απρόσμενη ποιητικότητα, ενώ η λεπτή ειρωνεία συμβαδίζει με την τρυφερότητα και την κατανόηση. Ταυτόχρονα έκδηλη η αμφισημία της γραφής του, όπως επισημαίνεται και στο Επίμετρο, φαίνεται και από τον τίτλο, καθώς: «poiss’ ως ελλειπτικό poisson (ψάρι), αλλά και poise (αγαπητικός, μαστροπός»).

Θα λέγαμε πως πρόκειται, κάτω από αυτό το πρίσμα, για ένα μυθιστόρημα «απαιτητικό» στην ανάγνωση, και σκληρό, παρά τη φαινομενική του «ελαφράδα». Κυρίως για ένα μυθιστόρημα που προϋποθέτει, εισχωρώντας στον κόσμο του, την άρση κάθε φραγμού που εμποδίζει την πρόσληψη μιας ελεύθερης γραφής σε γλώσσα, σε ύφος και σε συγγραφική πρόθεση.

Αξίζει εδώ μια μνεία τόσο στη μετάφραση όσο και στις εκτενείς Σημειώσεις, αλλά και στο πολύ κατατοπιστικό στις πληροφορίες του, εκτενές επίσης επίμετρο, καθώς και στις εικόνες της εποχής, που συνοδεύουν το κείμενο. Στην ουσία, «ένα βιβλίο μέσα σε ένα βιβλίο». Μια πλήρης έκδοση που μας «συστήνει» τον ξεχασμένο Σκούφη, με τη γαλλική παιδεία, κατά τα ειωθότα της εποχής στην αστική Αλεξάνδρεια, με την ελληνική όμως ψυχή, κατά δήλωσή του.

^＊ Η ΔΙΩΝΗ ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΟΥ είναι συγγραφέας. Το νέο της βιβλίο, η νουβέλα «Θηρίο ή Θεός» κυκλοφορεί από τις Εκδόσεις ΑΩ.

Απόσπασμα από το βιβλίο

«Κι έβλεπαν τον Πιέρ να φεύγει τα κλειστά παράθυρα των «σπιτιών», όπου άλλοτε τόσα αρσενικά είχαν μοιραστεί το κορμί του και τη νιότη του· τον έβλεπαν να φεύγει τα «σπίτια» που συντρίβουν τους Μπομπ και τους Σουσού…
Αργότερα, όταν τον έψαξαν, έβγαλαν από τις τσέπες του ένα εισιτήριο του μετρό, ένα κομμάτι σπάγκο, μια λιγδιασμένη φωτογραφία του Μπομπ με το μαγιό του ακροβάτη κι ένα παλιό, κουρελιασμένο βιβλιαράκι, χωρίς εξώφυλλο, μ’ ένα όνομα που ξεθώριαζε: Ρουμίρ…» (σ. 280).