«Ο Μάγος» του Κολμ Τόιμπιν (κριτική) – O άνθρωπος Τόμαν Μαν χωρίς τον μύθο του

H δημόσια εικόνα του Τόμας Μαν, σε έντονη αντίθεση προς τον ρόλο που διαδραμάτισε η ομοφυλοφιλία στην ιδιωτική ζωή και στην έμπνευσή του, είναι το θέμα του συναρπαστικού μυθιστορήματος του Ιρλανδού συγγραφέα Κολμ Τόιμπιν Ο Μάγος (μτφρ. Αθηνά Δημητριάδου, εκδ. Ίκαρος). Το βιβλίο του Τόιμπιν βραβεύτηκε με το Rathbones Folio και είναι η δεύτερη μυθιστορηματική βιογραφία του μετά από εκείνη του Χένρι Τζέιμς (Ο δάσκαλος, μτφρ. Εμμανουήλ Σκιαθάτος, εκδ. Ωκεανίδα).

Οι εξωτικές καταβολές

Το μυθιστόρημα ξεκινά με τη γέννηση του Τόμας Μαν στη bourgéoise Λίμπεκ, σημαντική εμπορική πόλη της Βαλτικής το 1875, θέτοντας το οικογενειακό πλαίσιο του συγγραφέα και τις σχέσεις με τα αδέλφια του, σε μια επιτυχημένη απόπειρα οριοθέτησης των χαρακτήρων, ιδιαίτερα μετά τον θάνατο του συντηρητικού πατέρα και τη χρεωκοπία που καθόρισε τη ζωή τους και προσέδωσε στη θεματική του τα χαρακτηριστικά της απώλειας και του πένθους.

Το Μόναχο των αρχών της δεκαετίας του 1890 και η κατά το ήμισυ βραζιλιάνα μητέρα του είναι το αμέσως επόμενο σκηνικό της ζωής του: η αναχώρηση από τη Λίμπεκ είναι μια ακόμη απώλεια καταβολών για τον νεαρό, τότε, συγγραφέα του αυτοβιογραφικού μυθιστορήματος Μπούντενμπροκ (μτφρ. Τούλα Σιέτη, εκδ. Οδυσσέας). Το «ξεσπίτωμα» του περιπλανώμενου Τόμας Μαν θα συνεχιστεί στην Ελβετία, στη Γαλλία και τελικά στις ΗΠΑ.

Ο Κολμ Τόιμπιν φαίνεται να διατηρεί πλήρη, απόλυτη εικόνα του υλικού του, παρά το γεγονός ότι οι παραπομπές στα βιβλία του Μαν είναι πολύ περιορισμένες και η έμφαση πέφτει στο πορτραίτο του ως γιου, αδελφού, συζύγου, πατέρα και πολίτη.

Ο Κολμ Τόιμπιν φαίνεται να διατηρεί πλήρη, απόλυτη εικόνα του υλικού του, παρά το γεγονός ότι οι παραπομπές στα βιβλία του Μαν είναι πολύ περιορισμένες και η έμφαση πέφτει στο πορτραίτο του ως γιου, αδελφού, συζύγου, πατέρα και πολίτη.

O εξωτισμός και η αντικομφορμιστική, ανασφαλής πλευρά της προσωπικότητάς του εμφανίζονται ως γνωρίσματα κληρονομημένα από την πλευρά της μητέρας του («Πες μας για τ’αστέρια!» ζητά από τη μητέρα του ο μικρός Τόμας Μαν, σε μια προσπάθεια να αναπλάσει με τη φαντασία του την αχανή Βραζιλία της καταγωγής της). Είναι χαρακτηριστικές οι εφηβικές απογοητεύσεις του από τις πρώτες ομοφυλόφιλες απόπειρές του.

Οι μεγαλοαστικές καταβολές

Αντίθετα, ο «κουμπωμένος» δημόσιος Τόμας Μαν έρχεται σε μεγαλύτερη συμφωνία με τη μεγαλοαστική καταγωγή του πατέρα Μαν, με τα πορτραίτα των δύο άτυχων κοριτσιών της οικογένειας, της Κάρλα και της Λούλα, και με τις μάλλον ψυχρές σχέσεις του με δύο από τα παιδιά του, την Έρικα και τον Κλάους, αντισυμβατικές και αμφιφυλόφιλες, καλλιτεχνικές φιγούρες της Δημοκρατίας της Βαϊμάρης που καταστράφηκαν εύκολα: η Έρικα Μαν παντρεύτηκε τον (επίσης ομοφυλόφιλο) Ώντεν, μόνο και μόνο για την εξασφάλιση ενός διαβατηρίου.

Η σχέση του Τόμας με τον (επίσης ομοφυλόφυλο) γιο του Κλάους είναι ένα ακόμη ζήτημα που πραγματεύεται η βιογραφία, με επικέντρωση στη σεξουαλική έλξη που ασκούσε το σώμα του γιου στον πατέρα.

Τα Ημερολόγια του Τόμας Μαν ποτέ δεν έπεσαν στα χέρια του Γκέμπελς, παρά το άγχος που είχε ο ίδιος για την τύχη τους, δεδομένου του αποκαλυπτικού τους περιεχομένου. Είκοσι χρόνια μετά τον θάνατό του βρήκαν, με τη δημοσίευσή τους, την ανοχή του κοινού.

Τα Ημερολόγια του Τόμας Μαν ποτέ δεν έπεσαν στα χέρια του Γκέμπελς, παρά το άγχος που είχε ο ίδιος για την τύχη τους, δεδομένου του αποκαλυπτικού τους περιεχομένου. Είκοσι χρόνια μετά τον θάνατό του βρήκαν, με τη δημοσίευσή τους, την ανοχή του κοινού.

Στο σύνολο των σιωπηρών συμφωνιών της οικογένειας Μαν υπήρχε μια ρήτρα που έλεγε ότι, όπως ο Tόμας δεν θα έκανε τίποτα που θα έθετε σε κίνδυνο την οικογενειακή τους ευτυχία, αντίστοιχα και η σύζυγός του Κάτια Πρίνγκσχαϊμ θα αναγνώριζε τη φύση των επιθυμιών του χωρίς κανένα παράπονο, με ανεκτικότητα και χιούμορ.

Έτσι, δίχως ιδιαίτερο σχολιασμό από τον Τόιμπιν, η ομοφυλοφιλία του Τόμας Μαν «περνά» σε ένα επίπεδο συγκάλυψης τόσο βαθύ, που κατ’ουσίαν η επίγευσή της είναι μια απλή «τάση», και όχι ένας δεύτερος τρόπος ζωής.

Το πρόσωπο και οι ιδέες

Δεκαοκτώ κεφάλαια που ως τίτλο τους φέρουν ημερομηνίες συνθέτουν το μυθιστόρημα, που κινείται γραμμικά μεταξύ της Λίμπεκ του 1891 και του Πρίνστον και του Λος Άντζελες του 1950. Πίσω από την παράθεση των χαρακτήρων υπάρχει, φυσικά, το σκοτεινό φόντο της παρακμής και πτωτικής πορείας της Γερμανίας, στοιχείο έντονα συγκρουσιακό.

Ο Τόιμπιν αντλεί επιχειρηματολογία από τα Ημερολόγια του συγγραφέα ώστε να στοιχειοθετήσει το queer γνώρισμα του απάτριδος Τόμας Μαν, παρά το γεγονός ότι αυτό έχει αποτυπωθεί ήδη στα βιβλία του.

Ο Κολμ Τομπίν γεννήθηκε στην Ιρλανδία το 1955. Μεγάλωσε σε μία οικογένεια ιδιαιτέρως πολιτικοποιημένη, δεδομένου ότι ο παππούς του και ένας θείος του ήταν μέλη του IRA. Σε συνέντευξήτου δήλωσε ότι στο σπίτι του υπήρχε πολλή σιωπή, κάτι που επηρέασε το ύφος του. Η ενασχόλησή του με το έργο του Έρνεστ Χέμινγουεϊ του προκάλεσε ιδιαίτερο ενδιαφέρον για την Ισπανία και έτσι αμέσως μόλις αποφοίτησε από το University College του Δουβλίνου εγκαταστάθηκε για ένα διάστημα στη Βαρκελών. Κατά την επιστροφή του στην Ιρλανδία ασχολήθηκε με τη δημοσιογραφία παράλληλα με τη συγγραφική του δραστηριότητα. Έχει γράψει μυθιστορήματα και συλλογές διηγημάτων καθώς και δοκίμια και κείμενα λογοτεχνικής κριτικής. Τόσο στα δοκίμια όσο και στα μυθιστορήματα και τα διηγήματά του βασικά θέματα είναι η ιρλανδική κοινωνία, η ζωή στο εξωτερικό, η διαδικασία της δημιουργικότητας, η ομοφυλοφιλία και η διαφύλαξη της ατομικής ταυτότητας. Από τις εκδόσεις Ίκαρος κυκλοφορούν τα μυθιστορήματά του: Η διαθήκη της Μαρίας (2014), Νόρα Γουέμπστερ (2015), Μπρούκλιν (2016) και Σπίτι με ονόματα (2019).

Ο Μαν απέκτησε έξι παιδιά με την εβραϊκής καταγωγής σύζυγό του, που εξαρχής τον γοήτευσε με τη μεγαλοαστική της κουλτούρα και τη μποέμικη αντίληψη της οικογενείας της και η οποία, καθώς φαίνεται, βίωσε πολύ δυσάρεστα, αλλά και με υψηλό βαθμό κατανόησης, τη σεξουαλική ιδιαιτερότητα του συζύγου της.

Ο ίδιος ουδέποτε επέτρεψε το παραμικρό πλήγμα στην αξιοπρέπειά του, τηρώντας αυστηρά το πρωτόκολλο που επέβαλλε η ιδιότητά του. Στο μυθιστόρημα παρίσταται να πασχίζει απεγνωσμένα να συγκαλύψει τις ερωτικές του προτιμήσεις, διατηρώντας όσο πιο αξιοπρεπή μπορούσε τη δημόσια εικόνα του και όσο χαμηλότερους μπορούσε τους τόνους του.

Εσωστρέφεια και καταπίεση

Το βιβλίο αντικρύζει τον Μαν ως εσκεμμένα ενδοστρεφή, σκόπιμα απομονωμένο από τη γερμανική πολιτιστική σκηνή των αρχών του 20ου αιώνα, μέχρι και τον Μεσοπόλεμο. Ανάλογα δυσδιάκριτη είναι και η ιδεολογική του πορεία, που ξεκινά από τον εθνικισμό, περνά από μια μετριοπαθή σοσιαλδημοκρατία και φτάνει έως και στο φλερτ με την αριστερά.

Όταν κερδίζει το βραβείο Νόμπελ, το 1929, μπαίνει στο στόχαστρο των Ναζί για την «αφύπνιση της λογικής» που υπαινίσσεται το έργο του και για την εκκολαπτόμενη απέχθειά του προς τις τευτονικές αξίες.

Όταν κερδίζει το βραβείο Νόμπελ, το 1929, μπαίνει στο στόχαστρο των Ναζί για την «αφύπνιση της λογικής» που υπαινίσσεται το έργο του και για την εκκολαπτόμενη απέχθειά του προς τις τευτονικές αξίες.

Χαρακτηριστική του ύψιστου συμβιβασμού του με τον καθωσπρεπισμό και την κυρίαρχη ηθική είναι η σκηνή που παραθέτει ο Τόιμπιν στις Ηνωμένες Πολιτείες, στο ξεκίνημα του Δεύτερου Παγκοσμίου Πολέμου (την εποχή όπου ο μεγάλος αδελφός του Τόμας, ο Χάινριχ, έγραψε το σενάριο της διάσημης ταινίας Der blaue Engel του Γιόζεφ φον Στέρνμπεργκ, στην οποία η Μάρλεν Ντήτριχ είχε ενσαρκώσει τη Λόλα), φιλοτεχνώντας με τη φαντασία του ένα δείπνο όπου ο Μαν φλερτάρει υπερβολικά «ανοιχτά» με έναν νέο σερβιτόρο, γεγονός που προκαλεί τη δυσφορία της κόρης του Έρικα.

Πρόκειται για την εποχή όπου η εμπλοκή του με την πολιτική τον φέρνει κοντά στα όριά του, με αποτέλεσμα τη μετοίκησή του στην Καλιφόρνια.

Στο βιβλίο του Τόιμπιν ο Τόμας Μαν απομένει μόνος, αποκαρδιωμένος από την πολιτική και ανικανοποίητος από τον έρωτα, να ονειρεύεται μια Γερμανία του Κάλλους και της ανωτερότητας, μια Γερμανία εξιδανικευμένη. Θα μπορούσε κανείς άνετα να ισχυριστεί πως η μυθοπλασία του Τόιμπιν αντλεί μεγάλο ποσοστό της δύναμής της από τη συνεχή έμφαση σε μιαν υπόρρητη σεξουαλικότητα.

^＊ Ο ΝΙΚΟΣ ΞΕΝΙΟΣ είναι εκπαιδευτικός και συγγραφέας. Το νέο του μυθιστόρημα «Αλλοτεκοίτη – Εκεί που χάθηκε η βλάστηση» κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Κριτική.

Απόσπασμα από το βιβλίο

«Θα ήθελα να διατηρήσουμε επαφή», πρόσθεσε (ο Τόμας).
«Είναι κάτι που με χαροποιεί», είπε ο σερβιτόρος. «Ελπίζω ότι δεν θα σας είναι βάρος».
«Η συνάντησή μας είναι το καλύτερο κομμάτι της διαμονής μου εδώ».
«Είστε ένας από τους καλύτερους πελάτες μας».
Κοιτάχτηκαν για μια στιγμή όλο τρυφερότητα.
«Είμαι βέβαιος ότι θα πεινάτε», είπε ο Φραντσλ κοκκινίζοντας. Έχουμε εξαιρετική πάστα σήμερα. Φτιάχνεται εδώ στο ξενοδοχείο, έχουμε Ιταλό σεφ. Υπάρχει και λευκό κρασί, ένα ιδιαίτερο Ρίσλινγκ του Ντομέν Βάινμπαχ. Η σύζυγός σας μου είπε ότι σας αρέσει. Μήπως να σας φέρω και λίγη κρύα σούπα ως πρώτο;
«Θα πάρω ό,τι μου προτείνεις», είπε ο Τόμας.
(...)
«Θέλετε κάτι άλλο, κύριε;»
Ο Τόμας σήκωσε τα μάτια και τον κοίταξε. Αν και η ερώτηση ακούστηκε σαν να είχε ειπωθεί με πάσα αθωότητα, ήταν βέβαιο ότι ο Φραντσλ θα πρέπει να είχε μια αμυδρή υποψία για το πώς ένιωθε ο Τόμας. Δίστασε, όχι επειδή του πέρασε έστω και αστραπιαία από το μυαλό πως θα μπορούσαν να πάνε μαζί στο δωμάτιό του, αλλά επειδή ήξερε ότι μόνο αυτό μπορούσε να αποκομίσει: αυτή τη σύντομη, σκηνοθετημένη οικειότητα.
Ήταν ο γέρος άνθρωπος που τον περιποιούνταν. Για μέρες έφερνε ολοένα στον νου του το σώμα του Φραντσλ καθώς έστριβε, φανταζόταν το λείο, λευκό δέρμα της μυώδους ράχης, τους σφιχτοδεμένους γλουτούς, τα γερά, λεία πόδια.
«Όχι, δεν χρειάζομαι τίποτ’άλλο, αλλά σου είμαι ευγνώμων για όλη σου τη φροντίδα», του απάντησε, φροντίζοντας να δώσει στη φωνή του τόνο προσεγμένα επίσημο».