«Το Θέατρο στη Ζάκυνθο τον 20ό αιώνα, 1901–1953» του Διονύση Μουσμούτη (κριτική) – Μια σπουδαία έρευνα

Από τις εκδόσεις «Πλέσσα» κυκλοφόρησε η δίτομη μονογραφία του Διονύση Μουσμούτη Το Θέατρο στη Ζάκυνθο τον 20ό αιώνα, 1901–1953, αναμενόμενη συνέχεια του πρώτου μέρους (2017), που κάλυπτε τη χρονική περίοδο από το 1801 έως το 1900. Πρόκειται για την ολοκλήρωση μιας επίπονης εργασίας που ο επιστήμων ξεκίνησε πριν από 25 χρόνια συγκεντρώνοντας αρχειακό υλικό από θεατρικά προγράμματα, φωτογραφίες, λαογραφικά τεκμήρια και αποδελτιώνοντας έγγραφα του αρχειοφυλακείου Ζακύνθου.

Το υλικό του πρώτου μέρους της θεατρολογική/μουσικολογικής αυτής μελέτης καταδείκνυε την εθνική συνειδητοποίηση στα μέσα του 18ου αιώνα και τις επιρροές από κάποια δυτικά πρότυπα και από τη Ρωσία, ενώ έφτανε έως τον Αντώνιο Μάτεσι, τον Διονύσιο Σολωμό και τον Διονύσιο Ρώμα ερευνώντας εξονυχιστικά, πέραν του πλουσιότατου καλλιτεχνικού ρεπερτορίου, ένα ευρύ ιστορικό αντιπαραθέσεων και καλλιτεχνικών αναζητήσεων στην αστική και στη λαϊκή (παραθεατρική) σκηνή των Επτανήσων.

Πλούσια ευρήματα, γλαφυρή αφήγηση

Εκτενή εισαγωγικά σημειώματα από τους πανεπιστημιακούς Βάλτερ Πούχνερ και Κώστα Καρδάμη προοιωνίζονται μια πραγματική αναγνωστική απόλαυση. Νέα αφετηρία τώρα, νέα πηγή προβληματισμού, νέα πρόταση από τον Διονύση Μουσμούτη: όχι μόνο ιστορία της καλλιτεχνικής κίνησης ενός τόπου με επίκεντρο το θέατρο, αλλά και ένταξή του, πλέον, στο Βασίλειο της Ελλάδος, ενώ επέρχεται η υποκατάσταση των ξένων από ελληνικούς θιάσους (χαρακτηριστικός είναι ο ρόλος του Διονύσιου Λαυράγκα και του Μωραḯτη στη διαμόρφωση του Ελληνικού Μελοδράματος, με τους Αγγελόπουλο, Βακαρέλλο, Dora Domar, Αρτέμιδα Κυπαρίσση, Φανή Οικονομάκου, Πρεδάρη, Χατζηλουκά, Βλαχόπουλο, Ελένη Βλαχοπούλου κι άλλους ιστορικούς ερμηνευτές), σε μια δυναμική διαδικασία που κράτησε έως και τον μοιραίο σεισμό του 1953.

Στο βιβλίο υπάρχει μελέτη εκτεταμένου αρχειακού υλικού (μεταξύ άλλων, και των αρχείων του Σπύρου Μοντσενίγου και της Εταιρείας Ελλήνων Θεατρικών Συγγραφέων), με την πολύτιμη συμβολή του Βάλτερ Πούχνερ και άλλων μελετητών.

Με μελέτη εκτεταμένου αρχειακού υλικού (μεταξύ άλλων, και των αρχείων του Σπύρου Μοντσενίγου και της Εταιρείας Ελλήνων Θεατρικών Συγγραφέων), με την πολύτιμη συμβολή του Βάλτερ Πούχνερ και άλλων μελετητών και σταχυολογώντας στοιχεία για οικοδόμηση δημόσιων κτηρίων, μουσικές εκδηλώσεις, μαθητικές παραστάσεις, φιλαρμονικές, μαντολινάτες, εσπερίδες, ωδεία, τοπικές σχολές και θεατρικούς πειραματισμούς, για το café chantant και τους χορούς μεταμφιεσμένων και μιαν ευρύτατη, ακόμη, γκάμα αντλημένη από τις σύγχρονες τάσεις του μουσικού θεάτρου, της όπερας, της οπερέτας (βλ. ζεύγος Νίκου και Έλλης Αφεντάκη και Μελπομένη Κολυβά, αργότερα τους Γιώργο Δράμαλη, Έλσα Ένκελ και Γιάννη Παπαϊωάννου σε οπερέτες του Θεόφραστου Σακελλαρίδη καθώς και τον θίασο Ξύδη και την Ηρώ Χαντά) και σωρείας ατομικών ρεσιτάλ, ο κύριος Μουσμούτης μετατρέπει την κοπιώδη έρευνά του σε ευανάγνωστο αφήγημα.

Η θεατρική Ζάκυνθος στο 1o μισό του 20ού αιώνα

Γλαφυρή ιστορική ανασκόπηση του πολεοδομικού και ρυμοτομικού χαρακτήρα της Ζακύνθου στο 1o ήμισυ του εικοστού αιώνα, το δημοτικό θέατρο «Φώσκολος», το ιπποδρόμιο Roussière και Vitali, παλαιστές, υπνωτιστές, αριθμομνήμονες και ταχυδακτυλουργοί, θίασοι ανδρεικέλων (κουκλοθέατρα), ο ολυμπιονίκης Τόφαλος, η έλευση του ηλεκτρισμού κι αμέσως μετά του κινηματογράφου με τους αδελφούς Ψυχούλη, την υπόκρουση του φωνογράφου και την επιθεώρηση περί κινηματογράφου του Πολύβιου Δημητρακόπουλου: ενάργεια, πλήθος πληροφοριών, ανάπλαση μιας εποχής.

Τα πρώτα αυτοκίνητα το 1919, ο Σπύρος Αλ. Ρώμας, οι δημόσιες γιορτές και τα καλλιστεία, οι χοροεσπερίδες «Φεστίνια», οι μεσημβρινοί χοροί «Καβαλκίνες», οι νυχτερινοί χοροί «Βελιόνια», οι ταραντέλες, τα καρναβάλια και τα περιοδεύοντα θηριοτροφεία, η πλατεία Αγίου Μάρκου (Πλατεία Ποιητού), τα αποκαλυπτήρια του ανδριάντα του Σολωμού στην πλατεία Γεωργίου Α’ (Πλατεία Σολωμού), οι θεατρικές βεντέτες (όπως η παλαίμαχος Ευαγγελία Παρασκευοπούλου, η Ροζαλία Νίκα, ο Εδμόνδος Φυρστ, οι κωμικοί ηθοποιοί Νικόλαος Πλέσσας και Σπύρος Τριχάς, η Λουκία Τίβερη, ο Αλέκος Γονίδης και η άφιξη της Μαρίκας Κοτοπούλη, του Παύλου Καρρέρ και της συζύγου του και, το 1924, της Ζωζώς Νταλμάς, τέλος της Ροζαλίας Νίκα και του Βασίλη Αργυρόπουλου), τέλος η εκατονταετηρίδα για τον Ούγο Φώσκολο το 1927: νοσταλγική αναπόληση μιας Ζακύνθου που δεν υπάρχει πια.

Η θεατρική Ζάκυνθος στο 2o μισό του 20ού αιώνα

Ο Μάρκος Σιγάλας με τις απαγγελίες και τις μιμήσεις του, οι ενστάσεις του ζακυνθινού λογίου Γεώργιου Μάνεση για το έργο του Ξενόπουλου, ο Κωνσταντίνος Χρηστομάνος με τη «Νέα Σκηνή» του και την Κυβέλη, τη Θεώνη Δρακοπούλου-Παππά, τον Μήτσο Μυράτ και τον Διονύσιο Ταβουλάρη στον ρόλο του σαιξπηρικού Οθέλλου, το ζεύγος Γονίδη-Βασιλάκη, το ζεύγος Αρντάνωφ-Νικολέσκο, ο ντόπιος μουσικοδιδάσκαλος Ιωάννης Πήλικας, ο θίασος Στυλιανόπουλου με τη Σωτηρία Ιατρίδου και την Καίτη Βερώνη, η πρώτη προβολή του «Μπεν Χουρ» και ταινιών του Τσάρλι Τσάπλιν, το τέλος του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου και η αποβίβαση των γαλλικών αγημάτων στο νησί, οι δραματικές σοπράνο του Μεσοπολέμου, το καλοκαιρινό «Πάνθεον», τα πρώτα ουέστερν και το «Σαγκάη-Εξπρές» με τη Μάρλεν Ντήτριχ.

Είναι ανεκτίμητη η ερευνητική δουλειά του Μουσμούτη σε ό,τι αφορά τη συγκριτική διαχείριση της πολιτιστικής ζωής των δύο προηγούμενων αιώνων.

Η Μαρίκα και η Κατίνα Νέζερ και ο Βασίλης Αυλωνίτης, η «Μάντρα» του Αττίκ, η Δανάη, η Κίττυ Άλμα, ο Ορέστης Λάσκος και ο Κώστας Μπέζος στα 1935, η Μαίρη Κροντηρά και ο Λιάκος Χριστογιαννόπουλος, η Νέα Δραματική Σχολή του κεφαλονίτη Σωκράτη Καραντινού, η Elvira de Hidalgo, ο Αντώνης Δελένδας και ο Κυριάκος Τσάκος, ο θίασος του Κροντηρά και η αρχή της παρακμής των περιοδευόντων θιάσων, η Βούλα Νικολαḯδου στην όπερα, η Μαρίκα Κρεββατά στο μουσικό θέατρο και η αποθέωσή της, ο Γιάννης Ιατρού, το ελαφρό τραγούδι της «βασιλίσσης των δίσκων» Κάκιας Μένδρη, η Πάολα και ο Κοφινιώτης, ο Πέλος Κατσέλης και η σχολή του, οι πρώτες εμφανίσεις της Αλέκας Παḯζη, του Νίκου Σταυρίδη και του Βασίλη Αυλωνίτη: μια μουσική/θεατρική παράδοση που όμοιά της δεν συναντά κανείς ούτε στην πρωτεύουσα του τότε ελληνικού κράτους.

Έξοχη ερευνητική δουλειά

Είναι ανεκτίμητη η ερευνητική δουλειά του Μουσμούτη σε ό,τι αφορά τη συγκριτική διαχείριση της πολιτιστικής ζωής των δύο προηγούμενων αιώνων, με καρπούς τα βιβλία Το θέατρο στην πόλη της Ζακύνθου 1901-1915 (Μπάστας 1999), Γρηγόριος Ξενόπουλος 1867-1951 (Περίπλους 2001), Ο Ρώμας και το θέατρο (Πλατύφορος, 2002), Ο Ξενόπουλος, το Αριστείον η απεργία και οι Φοιτηταί (Τρίμορφο, 2006), Ο Ξενόπουλος, ο Μαλάνος και η θεατρική Αλεξάνδρεια (Γαβριηλίδης, 2007), Ο Τιμολέων Αμπελάς, η Λίνα Δράκα και η Ζάκυνθος (Τρίμορφο, 2009), Ούγκο Φόσκολο, Ιστορικά και βιογραφικά παραλειπόμενα (Τρίμορφο, 2010), Η Μαριέττα Γιαννοπούλου-Μινώτου, ο Γιάννης Ψυχάρης και ο Ούγκο Φόσκολο (Ευθύνη/Αναλόγιο, 2012), κ.ά.

Σε ό,τι αφορά το λυρικό θέατρο (μελόδραμα), ο Δ. Μουσμούτης έχει μελετήσει την ιταλική επίδραση και σε άλλες πόλεις (Πάτρα, Κέρκυρα, Κεφαλονιά, Ερμούπολη, Πύργος, Καλαμάτα, Αθήνα, Χανιά, Ηράκλειο, Κωνσταντινούπολη, Σμύρνη, Αλεξάνδρεια): μετά τους βομβαρδισμούς του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου και μετά τον αφανισμό των ζακυνθινών αρχείων από τον σεισμό του 1953, τα αρχεία και η εφημερίδες των Πατρών στάθηκαν ιδιαίτερα χρήσιμα για την αρχειακή έρευνα του συγγραφέα, εφόσον εκεί (ως σε τελευταίο σταθμό πριν από τη μετάβαση στη Ζάκυνθο) αναγράφονταν οι θίασοι που μετέβαιναν στα Επτάνησα.

^＊ Ο ΝΙΚΟΣ ΞΕΝΙΟΣ είναι εκπαιδευτικός και συγγραφέας. Το νέο του μυθιστόρημα «Αλλοτεκοίτη – Εκεί που χάθηκε η βλάστηση» κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Κριτική.