alt

Για το graphic novel του Γιάννη Ράγκου «Στα μυστικά του βάλτου» (εικονογράφηση Παναγιώτης Πανταζής, εκδ. Polaris).

Της Τόνιας Μάκρα

Ο σχεδιαστής κόμικ και εικονογράφος Παναγιώτης Πανταζής από κοινού με τον συγγραφέα και δημοσιογράφο Γιάννη Ράγκο βούτηξαν σε βαθιά νερά μεταλλάσσοντας σε graphic novel το θρυλικό μυθιστόρημα της Πηνελόπης Δέλτα. Στις σελίδες του οι μυθιστορηματικοί χαρακτήρες ξαναγεννιούνται εικονογραφικά, ο λόγος πάει χέρι-χέρι με τη σιωπή, η δράση με την περισυλλογή και το αγωνιστικό μένος των ηρώων ισορροπεί με τα ανθρώπινα δεινά και τα ατομικά δράματα.

Οι δύο δημιουργοί αναβίωσαν το πνεύμα της εποχής και σεβάστηκαν την ιδεολογία της συγγραφέως, για να καταφέρουν τελικά να μας παραδώσουν ένα εντελώς προσωπικό πόνημα. Με σφιχτό κείμενο και ποικιλία στο σχεδιαστικό ύφος, το βιβλίο ελίσσεται αισθητικά ώστε να μεταδώσει στον αναγνώστη την πολυπρόσωπη δράση σε συνδυασμό με τα –συχνά αντικρουόμενα– συναισθήματα των ηρώων.

Βαδίζοντας στην κόψη του ξυραφιού, οι δύο δημιουργοί αναβίωσαν το πνεύμα της εποχής και σεβάστηκαν την ιδεολογία της συγγραφέως, για να καταφέρουν τελικά να μας παραδώσουν ένα εντελώς προσωπικό πόνημα. Με σφιχτό κείμενο και ποικιλία στο σχεδιαστικό ύφος, το βιβλίο ελίσσεται αισθητικά ώστε να μεταδώσει στον αναγνώστη την πολυπρόσωπη δράση σε συνδυασμό με τα –συχνά αντικρουόμενα– συναισθήματα των ηρώων.

Μυθιστόρημα «μύθος»

Το μυθιστόρημα Στα μυστικά του Βάλτου εκδόθηκε το 1937 και ως γνωστόν αποτελεί «μύθο» της παιδικής αλλά και γενικότερα, θα έλεγα, της νεοελληνικής λογοτεχνίας. Εστιάζει το ενδιαφέρον του στον Μακεδονικό Αγώνα (1904-1908), «τον σκληρό και ανορθόδοξο πόλεμο μεταξύ Ελλήνων και Βούλγαρων στα υπό οθωμανική κυριαρχία μακεδονικά εδάφη με απώτερο στόχο την ένταξη των γηγενών πληθυσμών –μετά την απόσχιση της βουλγαρικής εκκλησίας από το Οικουμενικό Πατριαρχείο και την αυτονόμησή της ως Εξαρχία– στην πατριαρχική-ελληνική πλευρά ή στην εξαρχική-βουλγαρική αντίστοιχα, και με δεδομένη τη διαφαινόμενη και αναμενόμενη και από τις δύο πλευρές κατάρρευση του σαθρού οθωμανικού καθεστώτος» (από το Επίμετρο της έκδοσης, του Αθανάσιου Τζ. Φέρμιν). Οι ελληνοβουλγαρικές συγκρούσεις έλαβαν χώρα σε εδάφη της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας ουσιαστικά υπό την ανοχή της τουρκικής ηγεσίας, η οποία, βλέποντας το αστέρι της να φθίνει, άφηνε ανενόχλητες τις εθνικές μειονότητες να σφάζονται μεταξύ τους. Ο αγώνας υπήρξε σφοδρός, αιματηρός και από τις δύο πλευρές. Το ζήτημα διευθετήθηκε με τη λήξη του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου, όταν με τη Συνθήκη του Βουκουρεστίου καθορίστηκαν τα εθνικά γεωγραφικά σύνορα. Το κύριο πεδίο του Μακεδονικού Αγώνα υπήρξε η περιοχή των Γιαννιτσών με τη βαλτώδη λίμνη που έχει αποξηραθεί. Αυτός είναι ο «Βάλτος» που αποτελεί το φόντο στις πολεμικές συγκρούσεις και που με την οργιώδη βλάστηση ξέρει να κρατάει καλά κρυμμένα μυστικά στο μυθιστόρημα της Πηνελόπης Δέλτα. Μέσα στη λίμνη και με φυσικά «τείχη» τις καλαμιές και τα βούρλα, οι αντάρτικες ομάδες και των δύο πλευρών στήνουν οχυρά με βάση τις αυτοσχέδιες καλύβες των ψαράδων και επιστρατεύουν τις πλάβες τους (ψαρόβαρκες), για τις μετακινήσεις και τις επιθέσεις τους.

Υπό το βλέμμα των παιδιών

Στο ιστορικό της μυθιστόρημα η εμβληματική συγγραφέας Πηνελόπη Δέλτα αποτυπώνει τα δραματικά γεγονότα της εποχής, σε ένα κείμενο δυνατό σε μυθοπλασία, όπου με μαεστρία συνδυάζεται η δύναμη του αυθεντικού ιστορικού υλικού με την αριστοτεχνική γραφή. Η αφήγηση εξελίσσεται γύρω από τη δράση δύο παιδιών, του Αποστόλη και του Γιωβάν, τα οποία βοηθούν τα ελληνικά αντάρτικα σώματα στις επιχειρήσεις τους κατά των βουλγαρικών σωμάτων, ενώ ταυτόχρονα παρακολουθεί τον αγώνα που δίνουν ο Τέλλος Άγρας (Σαράντος Αγαπηνός) και ο καπετάν Νικηφόρος (Ιωάννης Δεμέστιχας), εξέχουσες ιστορικές φυσιογνωμίες της περιόδου αυτής. Το σκοτεινό έως μυστηριώδες τοπίο του βάλτου, ο ηρωισμός, το αίσθημα φιλοπατρίας και οι στιγμές ανθρωπιάς των χαρακτήρων από κοινού με τις προδοσίες, τα ατομικά δράματα και την αναπόφευκτη σκληρότητα του πολέμου συγκροτούν ένα συναρπαστικό ανάγνωσμα, που οκτώ δεκαετίες μετά την αρχική του κυκλοφορία –και παρά τις σημερινές διαφοροποιημένες σε σχέση με την εποχή που εκδόθηκε ιστορικές αντιλήψεις για τα γεγονότα που περιγράφει– διατηρεί ακέραια τη μαγεία του και διαβάζεται με το ίδιο, αμείωτο ενδιαφέρον. Προσωπικά δεν είχα διαβάσει το βιβλίο στα παιδικά μου χρόνια ούτε το είχα επιλέξει ως ενήλικη. Ωστόσο το διάβασα πριν ελάχιστα χρόνια όταν πλέον είχα την πολυτέλεια να αφιερώσω χρόνο σε λογοτεχνικά έργα που αν και είχα συνειδητά αρνηθεί, με έτρωγε η περιέργεια να εξακριβώσω την ύπαρξη των αισθητικών και λογοτεχνικών αξιών που τους αποδίδονται. Φυσικά και δεν με απογοήτευσε, αντίθετα το απόλαυσα ως μυθιστόρημα, εκτίμησα την έξοχη μυθοπλασία αλλά και τη γραφή. Ως δομή αφήγησης πάντως το θεωρώ εξαιρετικά σύνθετο και επομένως δύσκολο πολύ να αφομοιωθεί από τον παιδικό ψυχισμό χωρίς βοήθεια.

alt

Οι εικόνες του είναι όμορφες και ατμοσφαιρικές, οι σκηνές δράσης άφθονες, πλούσιες σε κίνηση και χρώμα, ενώ στα ανεξερεύνητα τοπία του Βάλτου κινούνται πρόσωπα σκοτεινά στη μορφή, συχνά αγριεμένα, με μόνιμη τη μελαγχολία στο βλέμμα.

Το ίδιο αίσθημα αποκόμισα και από το ομώνυμο κόμικ που σχεδίασε ο Παναγιώτης Πανταζής και «έντυσε» σε κείμενο-σενάριο ο αγαπητός συνάδελφος Γιάννης Ράγκος. Όσο το διάβαζα αισθάνθηκα κάποιες φορές να πέφτω σε αφηγηματική ασυνέχεια. Σκεφτόμουν τότε ότι ενδεχομένως θα χρειαζότανε συχνά-πυκνά η εικόνα να συνοδεύεται με επιπλέον σχολιασμό που θα συμπύκνωνε τη δράση ή ίσως θα ανέλυε περισσότερο την ιστορία των ηρώων ή και την ιδιομορφία της περιοχής όπου συντελούνταν τα ιστορικά γεγονότα. Κάτι τέτοιο βέβαια θα κατέληγε σε μια έκδοση που καμία σχέση δεν θα είχε με κόμικ! Μάλιστα σχεδιαστικά ίσως να αποδεικνυόταν ανέφικτο αλλά και με αμφίβολο αισθητικό αποτέλεσμα. Άρα, η μορφή που επέλεξαν οι δύο δημιουργοί μοιάζει να είναι η μόνη δυνατή για να αποδοθεί ένα βιβλίο κλασικό και τόσο αγαπημένο, ο όγκος του οποίου αγγίζει τις εξακόσιες σελίδες, στο οποίο εμφανίζονται δεκάδες πρόσωπα και περιγράφονται εκατοντάδες επεισόδια, προσωπικές ιστορίες και ιστορικές λεπτομέρειες. «Από όλο αυτό το υλικό έπρεπε πρώτα να επιλεγούν τα καίρια επεισόδια ώστε να υπάρχει συνέχεια στην αφήγηση, δεύτερον να αποδοθούν οι απαραίτητοι χαρακτήρες που θα επιτρέψουν στον αναγνώστη του κόμικ αφενός να αποκτήσει ολοκληρωμένη εικόνα για την ιστορία και αφετέρου να διακρίνει τα βασικά αφηγηματικά μοτίβα αλλά και την πολιτική “τοποθέτηση” της Δέλτα» εξηγεί ο Γιάννης Ράγκος σε προδημοσίευση του βιβλίου στο Popcon και στον Θοδωρή Δημητρόπουλο. «Κατά κάποιο τρόπο, το βιβλίο τέμνεται σε δύο μέρη. Το πρώτο μέρος αποτελεί ένα είδος ιστορικού χρονικού, καθώς επικεντρώνεται στη δράση του Τέλλου Άγρα, ενώ το δεύτερο αναπτύσσεται κυρίως γύρω από επινοημένους ήρωες, που δρουν ωστόσο στο ίδιο ιστορικό περιβάλλον και γεωγραφικό χώρο. Μάλιστα, οι περισσότεροι από τους επινοημένους ήρωες έρχονται από το προηγούμενο μυθιστόρημα της συγγραφέως (Μάγκας) και μεταπηδούν στα Μυστικά του Βάλτου, ας πούμε ως ένα είδος sequel».

Σκηνές εντελώς διαφορετικού χαρακτήρα

Δουλεμένοι οι χαρακτήρες του βιβλίου άλλοτε με ρεαλισμό και άλλοτε με ηθελημένη παραμόρφωση, εκφράζουν την τραχιά ζωή που οι μυθιστορηματικοί ήρωες είχαν επιλέξει συνειδητά να διάγουν, τη σκληρότητα του αγώνα καθώς και τις μεγάλες συναισθηματικές φορτίσεις και αγωνίες που τους κυριεύαν.

Παρά τη δυσκολία του εγχειρήματος ο κομίστας Παναγιώτης Πανταζής κατάφερε να οπτικοποιήσει σκηνές εντελώς διαφορετικού χαρακτήρα (μάχες, θανάτους, αιματηρές συγκρούσεις, σκηνές σιωπής και πόνου ή αναμονής, σκηνές εσωτερικού χώρου ή μετακινήσεων στον Βάλτο). Οι εικόνες του είναι όμορφες και ατμοσφαιρικές, οι σκηνές δράσης άφθονες, πλούσιες σε κίνηση και χρώμα, ενώ στα ανεξερεύνητα τοπία του Βάλτου κινούνται πρόσωπα σκοτεινά στη μορφή, συχνά αγριεμένα, με μόνιμη τη μελαγχολία στο βλέμμα. Δουλεμένοι οι χαρακτήρες του βιβλίου άλλοτε με ρεαλισμό και άλλοτε με ηθελημένη παραμόρφωση, εκφράζουν την τραχιά ζωή που οι μυθιστορηματικοί ήρωες είχαν επιλέξει συνειδητά να διάγουν, τη σκληρότητα του αγώνα καθώς και τις μεγάλες συναισθηματικές φορτίσεις και αγωνίες που τους κυριεύαν.

Ερωτήματα που έθεσε η ιδεολογία

Οι δημιουργοί προβληματίστηκαν πολύ ως προς τον τρόπο που όφειλαν να προσεγγίσουν το ιδεολογικό περιεχόμενο του βιβλίου. Σύμφωνα με τον Γιάννη Ράγκο, το βιβλίο εκφράζει «σαφώς το πνεύμα του αλυτρωτικού εθνικισμού, που την περίοδο συγγραφής του ήταν κυρίαρχο, αλλά σήμερα απέχει από τις αντιλήψεις της μεγάλης πλειοψηφίας του ελληνικού λαού. Όμως με τον Παναγιώτη κάναμε μια κεντρική επιλογή, που τη θεωρήσαμε αυτονόητη. Χωρίς να ταυτιζόμαστε, αναγκαστικά, αποφασίσαμε πως αφού είχαμε επιλέξει να το διασκευάσουμε έπρεπε να σεβαστούμε απολύτως τις κεντρικές ιδεολογικές γραμμές του. Στο κάτω-κάτω, δεν κάναμε τη δική μας fiction εκδοχή του Μακεδονικού Αγώνα, αλλά την εκδοχή της Δέλτα. Είναι, νομίζω, η πιο τίμια και ειλικρινής στάση απέναντι στο πρωτότυπο έργο και τις αδιαμφισβήτητες αρετές του και δεν έχει να κάνει με τις προσωπικές μας απόψεις για τα ζητήματα που θίγει». Το αποτέλεσμα δικαιώνει τους δημιουργούς ως προς αυτή την –πολύ σωστή κατά τη γνώμη μου– επιλογή. Το βιβλίο είναι ελκυστικό, απαιτεί ωστόσο στοιχειώδη τουλάχιστον γνώση της ιστορικής εποχής στην οποία αναφέρεται καθώς και την προσοχή του αναγνώστη.

* Η ΤΟΝΙΑ ΜΑΚΡΑ είναι δημοσιογράφος.

altΣτα μυστικά του βάλτου
Γιάννης Ράγκος
Εικονογράφηση Παναγιώτης Πανταζής
Polaris 2018
Σελ. 120, τιμή εκδότη € 14,80

alt

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ ΓΙΑΝΝΗ ΡΑΓΚΟΥ

 


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Πάλι ο πατέρας, ο κακός ο λύκος

Πάλι ο πατέρας, ο κακός ο λύκος

Για τα γραφιστικά διηγήματα του Soloúp «Ο συλλέκτης – Έξι διηγήματα για έναν κακό λύκο» (εκδ. Ίκαρος).

Του Γιώργου Ν. Περαντωνάκη

...

Στη μέση των ονείρων

Στη μέση των ονείρων

Για το graphic novel του Δημήτρη Αναστασίου «Α=-Α» (εκδ. Καλειδοσκόπιο).

Του Κυριάκου Χαλκόπουλου

O Δημήτρης Αναστασίου γράφει, στον πρόλογο του έργου, ...

Από την Εγνατία στο... επέκεινα

Από την Εγνατία στο... επέκεινα

Για το γραφιστικό μυθιστόρημα «Γρα-γρου» των Τ. Ζαφειριάδη, Γ. Παλαβού και Θ. Πέτρου (εκδ. Ίκαρος).

Του Γιώργου Ν. Περαντωνάκη

Αυτό το ομιχλώδες «επέκει...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Τέσσερα ισπανικά έργα στο ξεκίνημα της νέας χρονιάς

Τέσσερα ισπανικά έργα στο ξεκίνημα της νέας χρονιάς

Το ισπανικό θέατρο έχει την τιμητική του στις αθηναϊκές σκηνές του Ιανουαρίου. Ιδού τέσσερα έργα που ξεχωρίσαμε. 

Του Νίκου Ξένιου

Σε σημαντική χοροθεατρική διασκευή είδαμε το «Σπίτι της Μπερνάρντα Άλμπα» του Φεδερίκο Γκαρθία Λόρκα, που συνοψίζει ...

Η Φανί Αρντάν διαβάζει Σολωμό στη Σορβόννη – Εκδήλωση του ΕΙΠ για τα 200 χρόνια από το 1821

Η Φανί Αρντάν διαβάζει Σολωμό στη Σορβόννη – Εκδήλωση του ΕΙΠ για τα 200 χρόνια από το 1821

Το Ελληνικό Ίδρυμα Πολιτισμού στη Σορβόννη: «Η Ελλάδα και η Γαλλία τον 19ο αιώνα». Την εκδήλωση διοργάνωσε και παρουσίασε ο συγγραφέας και Πρέσβης Πολιτισμού του ΕΙΠ στο Παρίσι Γιώργος Αρχιμανδρίτης. 

Επιμέλεια: Book Press

Κατάμεστο το Αμφιθέ...

«Η εξαφάνιση του δόκτορος Μίε», του Όλιβερ Χίλµες (προδημοσίευση)

«Η εξαφάνιση του δόκτορος Μίε», του Όλιβερ Χίλµες (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Oliver Hilmes «Η εξαφάνιση του δόκτορος Μίε» (μτφρ. Βασίλης Τσαλής), που κυκλοφορεί στις 19 Ιανουαρίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΔΡ ΒΙΚΤΟΡ ΜΙΛΕΡ-ΧΕΣ,
ΔΙΕΥΘΥΝΤΗΣ ΤΟΥ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟΥ ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Η εξαφάνιση του δόκτορος Μίε», του Όλιβερ Χίλµες (προδημοσίευση)

«Η εξαφάνιση του δόκτορος Μίε», του Όλιβερ Χίλµες (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Oliver Hilmes «Η εξαφάνιση του δόκτορος Μίε» (μτφρ. Βασίλης Τσαλής), που κυκλοφορεί στις 19 Ιανουαρίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΔΡ ΒΙΚΤΟΡ ΜΙΛΕΡ-ΧΕΣ,
ΔΙΕΥΘΥΝΤΗΣ ΤΟΥ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟΥ ...

«Τις Κυριακές που πετούν τα αεροπλάνα», του Γιώργου Πετράκη (προδημοσίευση)

«Τις Κυριακές που πετούν τα αεροπλάνα», του Γιώργου Πετράκη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση ενός αποσπάσματος από τη συλλογή τριών ιστοριών του Γιώργου Πετράκη «Τις Κυριακές που πετούν τα αεροπλάνα», η οποία θα κυκλοφορήσει τις επόμενες μέρες από τις εκδόσεις Πληθώρα.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ο Μάρκου στέκεται πίσω απ’ τ...

«Στο σπίτι: Μια περιδιάβαση στην Ιστορία από δωμάτιο σε δωμάτιο», του Μπιλ Μπράισον (προδημοσίευση)

«Στο σπίτι: Μια περιδιάβαση στην Ιστορία από δωμάτιο σε δωμάτιο», του Μπιλ Μπράισον (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του Bill Bryson «Στο σπίτι: Μια περιδιάβαση στην Ιστορία από δωμάτιο σε δωμάτιο» (μτφρ. Κωστής Πανσέληνος), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 8 Δεκεμβρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ο ΠΙΝΑΚΑΣ ΤΟΥ ΗΛΕΚΤΡ...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2021

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2021

Φέτος περιμέναμε την εκπνοή της χρονιάς πριν συντάξουμε την καθιερωμένη μας πια λίστα με τα καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία της χρονιάς. Ο λόγος είναι ότι τούτες τις Γιορτές, εντονότερα από άλλες χρονιές, έφταναν βιβλία στο γραφείο μας ακόμη και παραμονές Πρωτοχρονιάς. Ακόμη και σημαντικά μυθιστορήματα διεθνώς αναγνωρισ...

100 βιβλία ποίησης του 2021 που αξίζει να προσέξετε

100 βιβλία ποίησης του 2021 που αξίζει να προσέξετε

Η εκδοτική κίνηση περί την ποίηση και φέτος στη χώρα μας εντονότατη, και σε ένα μεγάλο της κομμάτι πολύ ενδιαφέρουσα και ποιοτική. Οι μεταφράσεις σπουδαίων ξένων ποιητών και ποιητριών, όπως για παράδειγμα έγινε φέτος με τις νομπελίστριες Λουίζ Γκλικ και Βισουάβα Σιμπόρσκα, είναι σημαντικές εκδοτικές χειρονομίες. Πολ...

Τα καλύτερα δώρα για την Πρωτοχρονιά: 15 ξεχωριστά βιβλία

Τα καλύτερα δώρα για την Πρωτοχρονιά: 15 ξεχωριστά βιβλία

Την ώρα της αλλαγής του χρόνου, τη μαγική στιγμή που φέρει την υπόσχεση της επανεκκίνησης και την ελπίδα πως αυτή τη νέα χρονιά όλα μπορούν να γίνουν καλύτερα, το ωραιότερο δώρο που μπορούμε να κάνουμε στους αγαπημένους μας είναι ένα βιβλίο. Επιλέξαμε και προτείνουμε δεκαπέντε όμορφα, εμπνευσμένα, ξεχωριστά βιβλία, ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

07 Ιανουαρίου 2022 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2021

Φέτος περιμέναμε την εκπνοή της χρονιάς πριν συντάξουμε την καθιερωμένη μας πια λίστα με τα καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία της χρονιάς. Ο λόγος είναι ότι τούτες τις Γιορτέ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

14 Σεπτεμβρίου 2021 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

Τα βιβλία του χειμώνα: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται (ανανεωμένο)

Επιλογές βιβλίων από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, βιογραφιών και δοκιμίων από 34 εκδοτικούς οίκους. Επιμέλεια: Κώστας Αγορα

ΦΑΚΕΛΟΙ

ΞΕΧΩΡΙΣΑΜΕ

ΝΑ ΑΛΛΟ ΕΝΑ