arend kentriki

Για τον συγκεντρωτικό τόμο με τις συνεντεύξεις της Hannah Arendt «Τρεις συζητήσεις» (μτφρ. Γιώργος Στεφανίδης, επίμ. Δημήτρης Μαρκόπουλος, εκδ. Μάγμα).

Του Γιώργου Δρίτσα

Είναι γεγονός ότι η Χάνα Άρεντ σε πολλές περιπτώσεις δίχασε τους συναδέλφους της, κυρίως λόγω των θέσεων που εξέφρασε σχετικά με τη δίκη του Άιχμαν, όπως στο κλασικό πλέον βιβλίο της Ο Άιχμαν στην Ιερουσαλήμ – Έκθεση για την κοινοτοπία το κακού. Από κάποιους θεωρήθηκε ότι σε αυτό το έργο της «σχετικοποιούσε» το Κακό, ως νόημα και ουσία, αλλά και «αθώωνε» έμμεσα τους θύτες. Τι ισχύει όμως στην πραγματικότητα; Σε αυτό το ερώτημα προσπαθεί να απαντήσει ο παρών τόμος, ο οποίος συγκεντρώνει κάποιες από τις ελάχιστες συνεντεύξεις που έδωσε η Άρεντ και στις οποίες δίνει απαντήσεις για τα ζητήματα αυτά, όπως επίσης και για την πολιτική της ταυτότητα. Ο τόμος περιλαμβάνει εμβριθές και πληρέστατο επίμετρο του Δημήτρη Μαρκόπουλου.

Πρώτη συνέντευξη

Ξεκινώντας, στην πρώτη συνέντευξη που έδωσε στον Γκύντερ Γκάους, η Άρεντ αρχικά ξεκαθαρίζει τη θέση της και την ταυτότητα του έργου της, διευκρινίζοντας ότι είναι λάθος να συμπεριλαμβάνεται στους φιλοσόφους από τη στιγμή που ο τομέας του ενδιαφέροντός της είναι η πολιτική θεωρία και όχι η πολιτική φιλοσοφία. Και αυτό γιατί πέρα του ότι η ίδια πιστεύει ότι η πολιτική δεν μπορεί να τοποθετείται δίπλα στον όρο φιλοσοφία, ο τομέας της ενασχόλησής της είναι πολύ ευρύτερος και έχει να κάνει με την κατανόηση του πολιτικού και κοινωνικού φαινομένου ως συνόλου.

Χωρίς αυτό να σημαίνει ότι η ίδια δεν είχε φιλοσοφικά αναγνώσματα ήδη από τα παιδικά της χρόνια, όταν και έμαθε αρχαία ελληνικά, ασχολούμενη κυρίως με τον Γιάσπερς και τον Καντ. Ήταν μια ενασχόληση ουσιώδης για την ίδια, καθώς έτσι, και μέσα από μια ανάμειξη θεολογικών και φιλοσοφικών μελετών, πίστευε ότι θα έφτανε σε λύση των διάφορων ερωτημάτων σχετικά με τον εαυτό της και την καταγωγή της, όντας εβραϊκής καταγωγής αλλά προερχόμενη από μια φιλελεύθερη οικογένεια όπου αυτό το στοιχείο δεν έπαιζε πρωτεύοντα ρόλο.

Η ίδια εξάλλου, έχοντας βιώσει τον αποκλεισμό, κατάλαβε ότι η αφομοίωση που προτεινόταν ως στάση εντός της τότε εβραϊκής κοινότητας δεν μπορούσε να αποτελέσει λύση για τα προβλήματα που αυτή αντιμετώπιζε.

Βέβαια, η ίδια δεν ένιωσε ποτέ κάτι άλλο από Εβραία κι αυτό λόγω του διάχυτου διαχωρισμού και ρατσισμού που υπήρχε τότε στη γερμανική κοινωνία. Ένα στοιχείο που την έκανε όμως αρκετά δυναμική και ίσως περιφρονητική στη στάση της απέναντι στους άλλους ανθρώπους, με τους οποίους εξάλλου δεν συνδεόταν ουσιαστικά, αν και δεν έχασε, ούτε θέλησε να χάσει ποτέ την επαφή της με τη γερμανική γλώσσα και κουλτούρα. 

Παρά ταύτα, αυτό δεν την εμπόδισε να έχει έμμεση ανάμειξη με πολιτικο-κοινωνικά κινήματα, όπως αυτό του Σιωνισμού, το οποίο μέσω του Κουρτ Μπλούμενφελντ και της Γερμανικής Ομοσπονδίας των Σιωνιστών είχε δυναμική παρουσία στη Γερμανία. Η ίδια εξάλλου, έχοντας βιώσει τον αποκλεισμό, κατάλαβε ότι η αφομοίωση που προτεινόταν ως στάση εντός της τότε εβραϊκής κοινότητας δεν μπορούσε να αποτελέσει λύση για τα προβλήματα που αυτή αντιμετώπιζε. Μάλιστα, η εμπλοκή της αυτή και τα παρελκόμενά της (μεταξύ άλλων και η ανάκρισή της από την Γκεστάπο), την έκαναν, μόλις εγκατέλειψε τη Γερμάνια το 1933 με προορισμό τη Γαλλία, να αναλάβει δράση με σκοπό να φυγαδεύσει παιδιά εβραϊκής καταγωγής στην Παλαιστίνη, μέσω της συμμετοχής της στην οργάνωση «Μετανάστευση των Νέων» της Ρέχα Φράιερ και της Χενριέτα Σολντ.

Οι εμπειρίες της αυτές δεν την έκαναν όμως να χάσει την προηγούμενη κριτική της στάση πάνω στα ανθρώπινα τεκταινόμενα και την ίδια την Ιστορία, την οποία ήθελε να κατανοήσει με σκοπό να την ερμηνεύσει και να συνάγει ευρύτερα συμπεράσματα, και όχι να την ξεγράψει. Και αυτό γιατί η αρχική «ευθυγράμμιση» της γερμανικής κοινωνίας και δη πολλών διανοουμένων με τις χιτλερικές ιδέες, πολύ πριν από την άνοδό του στην εξουσία, αν και την εξέπληξε δυσάρεστα δεν την επηρέασε τόσο όσο η βιομηχανοποίηση του θανάτου μέσω του Ολοκαυτώματος.

Δεύτερη συνέντευξη

Η δίκη του Άιχμαν ειδικά, η οποία έλαβε χώρα στις 11 Απριλίου του 1961 στην Ιερουσαλήμ, της κέντρισε το ενδιαφέρον και θέλησε να την παρακολουθήσει στενά από κοντά. Καρπός αυτής της ενασχόλησής της ήταν το προαναφερθέν έργο της Ο Άιχμαν στην Ιερουσαλήμ – Έκθεση για την κοινοτοπία το κακού, όπου και αναδεικνύει την άμεση συνύφανση μεταξύ της γραφειοκρατίας, την οποία εκπροσωπούσε ο Άιχμαν μέσω της θέσης του στη Γκεστάπο, και των εγκλημάτων τα όποια διέταζε η κεντρική διοίκηση των ναζί.

Η γραφειοκρατία, λοιπόν, βλέποντας τον άνθρωπο ως έναν αριθμό και όχι ως πρόσωπο εξανεμίζει την ανθρώπινη ύπαρξη μέσω μιας ανώνυμης και συνεχούς δραστηριοποίησης, η οποία βέβαια δεν λαμβάνει καμία απολύτως ευθύνη για τα εγκλήματά της παρά μόνο υπακούει τυφλά στις εντολές που λαμβάνει.

Μέσα σε αυτό το κλίμα, στη δεύτερη συνέντευξη του τόμου, η φιλόσοφος συζητά με τον Γιόαχιμ Φεστ και δίνει περισσότερες εξηγήσεις πάνω στον ρόλο της γραφειοκρατίας. Η γραφειοκρατία, λοιπόν, βλέποντας τον άνθρωπο ως έναν αριθμό και όχι ως πρόσωπο εξανεμίζει την ανθρώπινη ύπαρξη μέσω μιας ανώνυμης και συνεχούς δραστηριοποίησης, η οποία βέβαια δεν λαμβάνει καμία απολύτως ευθύνη για τα εγκλήματά της παρά μόνο υπακούει τυφλά στις εντολές που λαμβάνει. Λόγω αυτού, ο ανθρωπότυπος του γραφειοκράτη που συντελεί σε τέτοιες εγκληματικές πράξεις δεν ταιριάζει απαραίτητα με το προφίλ ενός γεμάτου πάθη ή πορευόμενου με συμφέροντα συνηθισμένου εγκληματία. Αντιθέτως, καθήμενος στην καρέκλα του γραφείου του είναι ικανός για πολύ χειρότερα εγκλήματα – μαζικής κλίμακας.

Τρίτη συνέντευξη

magma arend treis syzitiseisΞεφεύγοντας από το πλαίσιο των προηγούμενων συνεντεύξεων, τόσο χρονικά όσο και ουσιαστικά, η τελευταία συνέντευξη του τόμου, η οποία δόθηκε στον Ροζέ Ερερά, καταπιάνεται με ζητήματα πολιτικής, ιδιαίτερα δε με το μοντέλο διοίκησης των Η.Π.Α. Πιο συγκεκριμένα, οι Η.Π.Α. για την Άρεντ ξεκίνησαν ως μια ρεπουμπλικανική δημοκρατία, μέσα στην οποία τα δικαιώματα των πάμπολλων εθνικών μειονοτήτων δεν καταπιέζονταν παρότι αυτές άνηκαν σε μια ευρύτερη κρατική ένωση. Αυτό επιτυγχανόταν μέσω της σχεδόν θρησκευτικής προσήλωσης στο σύνταγμα, το οποίο δεν άλλαζε συνεχώς ούτε μεταβαλλόταν εύκολα όπως στην Ευρώπη. Αυτή η κατάσταση, βέβαια, μεταβλήθηκε, ως έναν βαθμό, όταν δόθηκαν υπερεξουσίες στον εκάστοτε Πρόεδρο και προέκυψε η ψυχροπολεμική συνθήκη της «εθνικής ασφάλειας», μέσω της οποίας ξεκίνησε ένας φαύλος κύκλος κατάχρησης εξουσίας και έλλειψης διαφάνειας.

Η θεώρηση της Άρεντ έρχεται σε αντίθεση με αυτή τη συνθήκη την οποία και καυτηριάζει, και πιο κοντά σε ένα γνήσιο δημοκρατικό μοντέλο, ρεπουμπλικανικής μορφής, στο οποίο οι άνθρωποι, μέσω συνομαδώσεων, χειρίζονται στην πράξη τις υποθέσεις τους στον δημόσιο χώρο ελεύθερα. Ελεύθερα, βέβαια, με τη συνοδεία της απαραίτητης ευθυκρισίας και όχι με γνώμονα μια ατομικιστική λογική που θέτει το «εγώ» πάνω από το «εμείς».

Η φιλόσοφος ανέδειξε τη ρηχότητα του Κακού, όπως αναδεικνύεται μέσα στους μηχανισμούς του ίδιου του νεότερου κράτους και δεν προσπαθεί επ’ουδενί να δώσει κάποιο άλλοθι στους πρωταγωνιστές των εγκλημάτων.

Κλείνοντας, όπως είδαμε, η θέση ότι οι διαπιστώσεις της Άρεντ σχετικοποιούσαν το ίδιο το γεγονός του Ολοκαυτώματος είναι τελείως λαθεμένη. Καθώς, όπως επισημαίνει στο κατατοπιστικότατο επίμετρο της έκδοσης ο Δημήτρης Μαρκόπουλος, η φιλόσοφος ανέδειξε τη ρηχότητα του Κακού, όπως αναδεικνύεται μέσα στους μηχανισμούς του ίδιου του νεότερου κράτους και δεν προσπαθεί επ’ουδενί να δώσει κάποιο άλλοθι στους πρωταγωνιστές των εγκλημάτων.

Τέλος, η προσωπική στάση της Άρεντ, την οποία και περιγράψαμε, δεν αφήνει περιθώρια για κάποιου είδους μομφή ούτε βέβαια η πολιτική της τοποθέτηση, η οποία διέπεται από ένα ξεκάθαρο ανθρωπισμό και αντι-ολοκληρωτισμό.


* Ο ΓΙΩΡΓΟΣ ΔΡΙΤΣΑΣ είναι απόφοιτος του Τμήματος ΦΠΨ της Φιλοσοφικής Σχολής Αθηνών και του ΠΜΣ «Φιλοσοφία» του ΕΚΠΑ, με ειδίκευση στην Ιστορία της Φιλοσοφίας και των Ιδεών.

Ακολουθήστε την boopress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Τέοντορ Ράικ και Άλις Μίλερ: Τα ψυχικά τραύματα, η παιδαγωγική και η ανάγκη για αγάπη

Τέοντορ Ράικ και Άλις Μίλερ: Τα ψυχικά τραύματα, η παιδαγωγική και η ανάγκη για αγάπη

Με αφορμή το βιβλίο του Τέοντορ Ράικ [Theodor Reik] «Η ανάγκη να μας αγαπούν» (μτφρ. Ροζίνα Μπέρκνερ, εκδ. Αλεξάνδρεια) και  τη μελέτη της Άλις Μίλερ [Alice Miller] «Για το καλό σου: Αρχή πάντων διαπαιδαγώγηση» (μτφρ. Εύη Μαυρομμάτη, εκδ. Ροές).

Του Μύρωνα Ζαχαράκη

...
«Τρεις γκινέες» της Βιρτζίνια Γουλφ – Μνημείο πνευματικής διαύγειας και ηθικής τόλμης

«Τρεις γκινέες» της Βιρτζίνια Γουλφ – Μνημείο πνευματικής διαύγειας και ηθικής τόλμης

Ένα βιβλίο που γράφτηκε σχεδόν έναν αιώνα πριν και παραμένει μέχρι σήμερα επίκαιρο και διαφωτιστικό, το οποίο μας μιλάει για την κατάσταση της γυναίκας σε έναν κόσμο όπου όλα ρυθμίζονται και κανοναρχούνται από τους άντρες, για τους άντρες. Τίτλος του, «Τρεις γκινέες», και συγγραφέας του, η Βιρτζίνια Γουλφ (μτφρ. Μυρ...

«Ο τελευταίος πίνακας ή το πορτρέτο του Θεού» της Ελέν Σιξού (κριτική)

«Ο τελευταίος πίνακας ή το πορτρέτο του Θεού» της Ελέν Σιξού (κριτική)

Για το δοκίμιο της Ελέν Σιξού (Helen Cixous), «Ο τελευταίος πίνακας ή το πορτρέτο του Θεού» (μτφρ. Θωμάς Συμεωνίδης, εκδ. Σαιξπηρικόν)

Της Έλσας Κορνέτη

Μια παράλληλη πραγματικότητα είναι η τέχνη, που δίνει την ψευδαίσθηση μιας επιδιόρθωσης της πραγματ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Το μίσος για την ελληνική λογοτεχνία

Το μίσος για την ελληνική λογοτεχνία

Σκέψεις του γνωστού συγγραφέα σχετικά με την ανυποληψία της νεοελληνικής πεζογραφίας στο ελληνικό κοινό. Στην κεντρική εικόνα, τμήμα από το έργο «Portrait of George Dyer in a Mirror» (1968), του Φράνσις Μπέικον.

Του Αλέξη Πανσέληνου

Έγινε πρόσφατα μεγά...

Διαβάζοντας με τον Παναγιώτη Εξαρχέα

Διαβάζοντας με τον Παναγιώτη Εξαρχέα

Πρόσωπα από το χώρο των τεχνών, των ιδεών και του πολιτισμού, αποκαλύπτουν τον δικό τους αναγνωστικό χαρακτήρα, τη μύχια σχέση τους με το βιβλίο και την ανάγνωση. Σήμερα, σκηνοθέτης Παναγιώτης Εξαρχέας απαντά σε 20 κλασικές ή απρόσμενες βιβλιοφιλικές ερωτήσεις.

Επιμέλεια: Λεωνίδας Καλούσης ...

Το «Μυθιστόρημα» του Γιώργου Χειμωνά στο Μικρό Θέατρο Κεραμεικού

Το «Μυθιστόρημα» του Γιώργου Χειμωνά στο Μικρό Θέατρο Κεραμεικού

Το διήγημα του σπουδαίου Έλληνα λογοτέχνη Γιώργου Χειμωνά, «Μυθιστόρημα», μεταφέρεται στη σκηνή, από την Τρίτη 11 Οκτωβρίου και κάθε Δευτέρα και Τρίτη στις 21:00, στο Μικρό Θέατρο Κεραμεικού.

Επιμέλεια: Book Press

Ό,τι αξίζε...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Πλατωνικοί διάλογοι» του Χάρη Βλαβιανού (προδημοσίευση)

«Πλατωνικοί διάλογοι» του Χάρη Βλαβιανού (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το πεζογράφημα του Χάρη Βλαβιανού «Πλατωνικοί διάλογοι ή γιατί στο σπήλαιο κάνουν όλοι πάρτι», που θα κυκλοφορήσει μέσα Οκτωβρίου από τις εκδόσεις Πατάκη.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

ΤΕΛΟΣ ΚΑΛΟ ΟΛΑ ΚΑΛΥΤΕΡΑ

...
«Μεταξύ μυθοπλασίας και πραγματικότητας» του Κώστα Καβανόζη (προδημοσίευση)

«Μεταξύ μυθοπλασίας και πραγματικότητας» του Κώστα Καβανόζη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από τη μελέτη του Κώστα Καβανόζη «Μεταξύ μυθοπλασίας και πραγματικότητας – Το μυθιστόρημα τεκμηρίων και η λογοτεχνικότητα του αναφορικού λόγου», που θα κυκλοφορήσει από τις εκδόσεις Πατάκη, τέλη Σεπτεμβρίου.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...
«Άλμπατρος» της Αν Κλιβς (προδημοσίευση)

«Άλμπατρος» της Αν Κλιβς (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Ann Cleeves «Άλμπατρος» (μτφρ. Παλμύρα Ισμυρίδου), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 4 Ιουλίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Κεφάλαιο 3

...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

 Τα βιβλία του φθινοπώρου: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται

Τα βιβλία του φθινοπώρου: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται

Επιλογές βιβλίων από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, βιογραφιών, δοκιμίων και μελετών. 

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Τρεις «γεμάτοι» μήνες μένουν μέχρι και το τέλος αυτής της χρονιάς και οι εκδοτικοί οίκοι β...

100 χρόνια από τη Μικρασιατική Καταστροφή: 15 βιβλία που ξεχωρίζουν

100 χρόνια από τη Μικρασιατική Καταστροφή: 15 βιβλία που ξεχωρίζουν

100 χρόνια συμπληρώνονται αυτές τις μέρες από τη Μικρασιατική Καταστροφή. Πολλές και ενδιαφέρουσες εκδόσεις έχουν εμπλουτίσει φέτος τη σχετική βιβλιογραφία. Επιλέξαμε 15 πρόσφατες ή και παλιότερες, που αφορούν βιβλία μη μυθοπλαστικά. Καλύπτουν, πιστεύουμε, μια σφαιρική θέαση των όσων προηγήθηκαν, των γεγονότων του Σ...

Δέκα κλασικά βιβλία που λογοκρίνονται ξανά και ξανά

Δέκα κλασικά βιβλία που λογοκρίνονται ξανά και ξανά

Πολλοί πιστεύουν πως η εποχή που τα λογοτεχνικά βιβλία απαγορεύονταν και καίγονταν στην πυρά έχει παρέλθει. Στην πραγματικότητα, μέχρι και σήμερα, πολλές συντηρητικές ομάδες σε πολλές χώρες του κόσμου επιχειρούν να λογοκρίνουν και να καταστρέψουν ακόμα και έργα που θεωρούνται πλέον κλασικά, με διάφορες δικαιολογίες....

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

22 Σεπτεμβρίου 2022 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα βιβλία του φθινοπώρου: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται

Επιλογές βιβλίων από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, βιογραφιών, δοκιμίων και μελετών.  Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

07 Ιανουαρίου 2022 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2021

Φέτος περιμέναμε την εκπνοή της χρονιάς πριν συντάξουμε την καθιερωμένη μας πια λίστα με τα καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία της χρονιάς. Ο λόγος είναι ότι τούτες τις Γιορτέ

ΦΑΚΕΛΟΙ