Για τη νουβέλα της Χριστίνας Ντούση «Παιδικές ασθένειες» (εκδ. Έναστρον). Κεντρική εικόνα: Ερευνήτρια στο εργαστήριο της Bethesda, στο Εθνικό Ινστιτούτο Καρκίνου στο Maryland (1985).
Γράφει ο Γιώργος Ν. Περαντωνάκης
Η εμπειρία του κορωνοϊού ανακίνησε τραύματα και ιστορίες νόσων, που οδήγησαν στη συγγραφή αυτοβιογραφικών κειμένων, στα οποία κύριος άξονας είναι μια σωματική ή ψυχική ασθένεια. Στα αγγλικά έχει καθιερωθεί εδώ και τριάντα περίπου χρόνια ο όρος pathography, που μελετά τα αυτοβιογραφικά έργα τα οποία με κέντρο μία νόσο αναμοχλεύουν τη ζωή του συγγραφέα. Ο όρος προτάθηκε και επικράτησε χάρη στη μελέτη της Anne Hunsaker Hawkins «Reconstructing illness: Studies in pathography» το 1993.
Στην «παθογραφία», ο αναγνώστης συναντά τη συμπεριφορά και τη στάση του ασθενή-αυτοβιογραφούμενου απέναντι στο νόσημά του, τόσο ως προσωπικού βιώματος όσο και ως κοινωνικού-πολιτισμικού (συλλογικού) τραύματος. Η «παθογραφία» εντάσσεται στο ευρύτερο είδος της αυτοβιογραφίας, όπου η ιατρική φύση της ασθένειας και οι προσπάθειες για τη θεραπεία της συνδέονται με την ψυχολογική προσέγγισή της από το ίδιο το άτομο. Το τελευταίο μάλιστα διερευνά την ταυτότητά του με βάση την τομή που προκάλεσε η ανάπτυξη της πάθησης. Σημαντικό έργο που αναλύει την ασθένεια ως πολιτισμικό δεδομένο είναι Η νόσος ως μεταφορά της Susan Sontag, γραμμένο το 1978.
Στα ελληνικά, κυκλοφορούν διάφοροι σχετικοί όροι, εκτός από την «παθογραφία», όπως «αφήγηση της ασθένειας», «βιογραφία της ασθένειας», «λογοτεχνία της νόσου», «αυτοπαθογραφία» και «νοσοβιογραφία». Ο τελευταίος όρος υποτιτλίζει το υβρίδιο (αφήγηση και δοκίμιο) του Στέλιου Παπαγρηγορίου Υποχόνδριος (2026). Μια γενικότερη ανάλυση τέτοιων αυτοβιογραφικών κειμένων επιχειρεί η Γεωργία Ντεμίρη στη διδακτορική της διατριβή του 2025 με τίτλο «Η γραφή ως θεραπεία: η διεπαφή λογοτεχνίας και ψυχολογίας στη σύγχρονη ελληνική πεζογραφία», όπου μελετά τα έργα Η ζωή είναι αγρίως απίθανη (2008) και Ναι (1999) της Μαργαρίτας Καραπάνου, το Δύο μήνες στην αποθήκη (2013) του Κωστή Γκιμοσούλη, το ημερολόγιο της Σοφίας Νικολαΐδου με τίτλο Καλά και σήμερα – Το χρονικό του καρκίνου στο δικό μου στήθος (2015), το μυθιστόρημα Μικρό Χρονικό Τρέλας (2016) και το δοκίμιο Η καλύτερη χειρότερη μέρα της ζωής σου – Κουβέντες για το φως μες στο σκοτάδι της κατάθλιψης (2020) του Αύγουστου Κορτώ.
Στη νουβέλα Παιδικές ασθένειες (εκδ. Έναστρον, 2025) της Χριστίνας Ντούση, η αφηγήτρια παρακολουθεί την ασθένεια της μητέρας της, φτάνοντας μέχρι και τη δική της νόσο. Έτσι, η προσωπική της περίπτωση συναντά στο παρελθόν το οικογενειακό τραύμα, σε ένα κείμενο που συνδυάζει την αφήγηση, το (ιατρικό) αρχείο, την τεκμηριωτική μυθοπλασία και τη νόσο ως αλληλένδετες ψηφίδες της αυτοβιογράφησης.
Η αφηγήτρια, που έχει γεννηθεί το 1970, με αφορμή τον θάνατο της μητέρας της από καρκίνο, ανασκαλεύει το σπίτι και βρίσκει καταρχάς το βιβλιάριο ασθενείας της, στο οποίο έχουν καταγραφεί τα ιατρικά συμβάντα της παιδικής της ηλικίας, όπως αρρώστιες και εμβολιασμοί. Διευρύνοντας τον κύκλο ανευρίσκει άλλα ντοκουμέντα, το ημερολόγιό της, μια-δυο ατζέντες της μητέρας της, φωτογραφίες, επιστολές κ.λπ., τα οποία διασταυρώνει με τις δικές της αναμνήσεις, τις οικογενειακές ιστορίες και άλλα στοιχεία από το διαδίκτυο. Τα scripta, τα οποία manent, επαναφέρουν το χρονικό της ζωής της που διεμβολίζει το παρελθόν και συνδέει το εγώ με το εμείς, και ειδικά την οικογενειακή ιστορία.
Στο κέντρο όλων αυτών είναι η μητέρα που γεννήθηκε το 1938, σπούδασε -χωρίς την άπλετη συναίνεση του πατέρα της- Νομική, εξελίχθηκε σε Τμηματάρχη Α΄, ώσπου ο καρκίνος και ο θάνατός της σταμάτησε την όποια άνοδό της. Στα ίχνη που άφησε στην ατζέντα της και σε άλλα χαρτιά, βλέπουμε πότε το ανακάλυψε, ποια είναι τα πιθανά αίτιά του (αν και δεν μπορεί κανείς να πει με σιγουριά), ποια στάδια θεραπείας ακολούθησε κ.ά. Η εξιστόρηση αυτής της ιατρικής πορείας δεν περιγράφει μόνο την ασθένεια με τις προσπάθειες ίασης, με τη χρήση ιατρικών, θρησκευτικών και παραθρησκευτικών μέσων σωτηρίας, αλλά και την ευρύτερη ζωή της μητέρας, τις σπουδές και τους γάμους της, τις βραδυνές εξόδους σε μια σφύζουσα πολιτισμικά Αθήνα κ.λπ., όλον δηλαδή τον κόσμο της πριν και μετά το σημείο μηδέν.
Κυρίως, όμως, αφήνει να φανεί η στάση της αφηγήτριας, που προσπαθεί να βρει ίχνη «σαν αρχαιολόγος σε ασύλητο τάφο», να εξιχνιάσει σκέψεις και συναισθήματα, όπως και να συνδυάσει όλα αυτά με τη δική της αυτονοσογραφία. Καταρχάς, ανακαλύπτει ότι «ο ανήλικος εαυτός [της αφηγήτριας] μοιάζει με τον δικό της [της μητέρας δηλαδή] ενήλικο εαυτό, πριν η ασθένεια του πάρει την ανεμελιά». Φυσικά, συνειδητοποιεί ότι ένα κακόηθες κύτταρο μπορεί να αλλάξει τη ζωή όχι μόνο του νοσούντος / της νοσούσης, αλλά και όλης της οικογένειας. Και τέλος, όταν η ίδια η συγγραφέας διαγιγνώσκεται με μια ήπια μορφή λεμφώματος, συμπάσχει με τη μητέρα της, όχι μόνο ως κατιών συγγενής που πενθεί, αλλά και ως ομοιοπαθής. Με τα όπλα της επιστήμης πια η ασθένεια είναι πιο αντιμετωπίσιμη, αλλά τα συμπτώματα, όπως και η ψυχολογία που έχει κλονιστεί, αναβιώνουν, σε ένα είδος μεταβίωσης παρόμοιων εμπειριών. Η νοσο-βιογραφία γίνεται αυτονοσογραφία!
Η νουβέλα διατηρεί την ψυχραιμία του αρχειοθέτη, αλλά και τη θερμοκρασία της φόρτισης που δεν ξεσπά καταιγιστικά.
Η νουβέλα διατηρεί την ψυχραιμία του αρχειοθέτη, αλλά και τη θερμοκρασία της φόρτισης που δεν ξεσπά καταιγιστικά. Φαίνεται ωστόσο σε κάθε ανακάλυψη, σε κάθε μνήμη και σε κάθε κεφάλαιο, το οποίο καταλήγει, πριν από το τυπογραφικό διάκενο, σε μια αποφθεγματική φράση, να γίνεται ένα είδος συμπύκνωσης της φιλοσοφίας του τραύματος –του πένθους συμπεριλαμβανομένου- και της λογοτεχνικής μετουσίωσής του. Κι ο τίτλος, πλάγια ειρωνικός, να δηλώνει ότι οι παιδικές ασθένειες είναι μια ασήμαντη δυσλειτουργία, παροδική κι αμελητέα μπροστά σε άλλα νοσήματα που αποβαίνουν απειλητικά και θανατηφόρα.
* Ο ΓΙΩΡΓΟΣ Ν. ΠΕΡΑΝΤΩΝΑΚΗΣ είναι διδάκτορας Νεοελληνικής Φιλολογίας, κριτικός βιβλίου και συγγραφέας. Πρόσφατα κυκλοφόρησε –σε δική του επιμέλεια– ο δεύτερος τόμος της σειράς «Ιστορίες του 21ου αιώνα», μια συλλογή 12 διηγημάτων με τίτλο «Μεταξύ ανθρώπου και μηχανής» (εκδ. Διόπτρα).
Απόσπασμα από το βιβλίο
Υπουργείο Κοινωνικών Υπηρεσιών,
Γενική Διεύθυνση Υγιεινής,
Βιβλιάριο Υγείας Παιδιού.
Παιδικές ασθένειες:
Παρώτις: Ιούνιος 1974
Κοκκύτης: Ιούνιος 1975
Ανεμοβλογιά: Φεβρουάριος 1977
Ούτε που θυμόμουν ότι είχα περάσει κοκκύτη. Την ανεμοβλογιά, ναι, τη θυμόμουν. Τη φαγούρα, τον φόβο μη μείνουν σημάδια από τα κάπαλα.
