«Τώρα όμως δεν έχουν συμβεί όλα αυτά» της Χρηστίνας-Καλλιρόης Γαρμπή (κριτική) – Κωμικοτραγικές ιστορίες για την επέλαση του παράδοξου

«Οι διηγηματογράφοι βλέπουν με το φως της λάμψης. Η δική τους τέχνη ανήκει στο μοναδικό πράγμα για το οποίο μπορεί κάποια να είναι σίγουρη – στην παροντική στιγμή. Ιδανικά έχουν μάθει να δρουν χωρίς εξηγήσεις για το τι συνέβη πριν και για όσα θα συμβούν μετά από αυτό το σημείο». Έτσι περιγράφει η Νοτιοαφρικανή συγγραφέας Ναντίν Γκόρντιμερ τον ιδιαίτερο τρόπο που έχει το διήγημα να επεξεργάζεται την πραγματικότητα, τον τρόπο με τον οποίο η πυγολαμπίδα λάμπει στιγμιαία στο σκοτάδι που την περιβάλλει, εκπέμποντας ένα αχνό φως γύρω από το μικρό της σώμα.

Με μια τέτοια προτροπή κατά νου, διάβασα τα δεκατρία διηγήματα της συλλογής Τώρα όμως δεν έχουν συμβεί όλα αυτά σαν τις εφήμερες εκλάμψεις της πυγολαμπίδας. Είδα πώς επέλεγαν διακριτικά να συσπειρωθούν γύρω από μικρά συμβάντα που είχαν τη μυστηριώδη ιδιότητα να φωτίζουν κάτι που τα υπερέβαινε και αναρωτήθηκα για ακόμα μια φορά για το διαρκές παιχνίδι ανάμεσα στη μυθοπλασία και την πραγματικότητα, για το γλίστρημα προς τη φαντασία. Τα διηγήματα της Χρηστίνας-Καλλιρόης Γαρμπή με έκαναν να σκεφτώ εκ νέου τη γραφή ως την επινόηση της γλώσσας με τα υλικά της εμπειρίας.

Πάντοτε θεωρούσα το διήγημα περισσότερο συγγενικό με το ποίημα παρά με το μυθιστόρημα. Ενδεχομένως εξαιτίας της προσήλωσής του στη σαφήνεια και στην πύκνωση, της αυστηρής συνοχής και της έντασης των εικόνων, της επίγνωσης πως ο χρόνος συνήθως δεν αποτελεί σύμμαχο. Ο Χούλιο Κορτάσαρ, που σίγουρα θα έβλεπε περισσότερα κοινά με το μυθιστόρημα και προτιμούσε οπωσδήποτε το μποξ από τις πυγολαμπίδες, έλεγε πως το μυθιστόρημα κερδίζει στα σημεία αλλά ότι το διήγημα κατακτά τη νίκη μόνο μέσω νοκ άουτ, και παραδόξως νιώθω πως τον καταλαβαίνω. Καταλαβαίνω πως γράφοντας ένα διήγημα πρέπει να αδράξεις δυναμικά την προσοχή της αναγνώστριας, να της δείξεις πως το μικρό σου ανέκδοτο, η καθημερινή ιστορία που πασχίζεις να διηγηθείς, διαρρηγνύει τα ίδια της τα όρια με μια έκρηξη πνευματικής ενέργειας.

Οι ιστορίες του Τώρα όμως δεν έχουν συμβεί όλα αυτά διακρίνονται από μια εντατική ικανότητα παρατήρησης σαν να υποθέτουν πως για να εμφανιστούν οι ρωγμές της πραγματικότητας αυτό που απαιτείται κυρίως είναι ένα διαπεραστικό βλέμμα. Υπάρχει, για παράδειγμα, εκείνο το διήγημα στο οποίο η κεντρική χαρακτήρας ζει μια μοναχική ζωή μεταξύ τηλεργασίας, εφήμερων ερωτικών συναντήσεων και εξορμήσεων στην αστική φύση, μια εβδομαδιαία καθημερινότητα την οποία διασπά το θανατηφόρο ερωτικό κοίταγμα μιας αλεπούς.

Στο εναρκτήριο στιγμιότυπο του βιβλίου, ένας τουρίστας με μπλε μαγιό εκπαιδεύει τον μικρό του γιο στη σύνθλιψη χταποδιών πάνω στον βράχο.

Τα περισσότερα διηγήματα χαρακτηρίζονται από την αμεσότητα της σκηνής: μια κοντινή και στενή, σχεδόν βήμα προς βήμα, παρακολούθηση των όσων εκτυλίσσονται. Η προτίμηση τίθεται προς τον ενεστώτα χρόνο, στο ζωντανό αφηγηματικό παρόν, ενώ η αίσθηση της εμπειρίας που μεταδίδεται μοιάζει να προέρχεται από τις εικόνες που διατηρούνται στο πίσω μέρος του μυαλού, έτοιμες να αναδυθούν με το κατάλληλο έναυσμα, όπως είναι η εγκαταλελειμένη χειμωνιάτικη μπουγάδα που πρωταγωνιστεί στο διήγημα «Άγνωστος στρατιώτης». Το πλάσιμο τέτοιων μικρόκοσμων φέρει ένα φαντασιακό πλούσιο σε ευρηματικές ανατροπές – κάποτε δυσφορικές, όπως μια σεξουαλική παραβίαση με έναν φακό κινηματογραφικής μηχανής, και ενίοτε γελοίες, όπως μια ανεπίδοτη πανάκριβη αιώρα.

Κωμικά και βίαια στοιχεία 

Νιώθω, αρχικά ενστικτωδώς, πως στην πλειοψηφία τους τα διηγήματα παρουσιάζουν κάτι το οποίο μπαίνω στον πειρασμό να ονομάσω σλάπστικ υπαρξιακό ρεαλισμό σε μια απόπειρα εννοιολόγησης. Σε αρκετά, εντοπίζεται η άβολη, βίαιη και έντονα σωματική αίσθηση ενός κωμικού που ξεπερνά τα όρια καταλήγοντας συχνά να μην είναι ιδιαίτερα αστείος. Στο διήγημα «Κόκκινη τρύπα», η αφηγήτρια και κεντρική χαρακτήρας παρουσιάζεται στη βάρδιά της ως ντιτζέι σε κάποιο μπαρ να κοπανάει με ένα μεταλλικό λαμπατέρ έναν παρενοχλητικό τύπο με αποτέλεσμα εκεί όπου πριν βρίσκονταν τα χαρακτηριστικά του προσώπου του να δημιουργηθεί μια μεγάλη κόκκινη τρύπα.

Στο εναρκτήριο στιγμιότυπο του βιβλίου, ένας τουρίστας με μπλε μαγιό εκπαιδεύει τον μικρό του γιο στη σύνθλιψη χταποδιών πάνω στον βράχο. Παράλληλα με τα ηχοποιητικά διαρκή «πλατς» της πρόσκρουσης και τη σκιαγράφηση του ελαφρώς γελοίου ντουέτου πατέρα και γιού, η αφηγήτρια βλέπει και όσα δεν υπάρχουν μπροστά της: τους χρωματισμούς ενός χταποδιού που ονειρεύεται, τις τρεις καρδιές του να συντρίβονται μία μία, και φαντάζεται την απαρχή, εκείνο το πρώτο χταπόδι, εκείνο τον κομήτη που αποτέλεσε μια αυλαία για την ύπαρξη.

Η παράδοση στο παράδοξο 

Γιατί οι ιστορίες της συλλογής αγκιστρώνονται στην ύπαρξη. «Ειδικευόταν στο να υπάρχει. Απλώς να υπάρχει.» οι δύο πρώτες φράσεις του διηγήματος «Οι Δευτέρες, οι Τετάρτες και οι Παρασκευές». «Και τι συμβαίνει με τους ανθρώπους; Είναι δέντρα ή μπρίκια; Μπορώ να τους κοιτάζω και να αδειάζω; Ή υπάρχουν για να είναι χρήσιμοι σε κάτι; Οι άνθρωποι είναι φυσικοί ή τεχνητοί;» αναρωτιέται στο κλείσιμο του βιβλίου, λίγες αράδες προτού λήξει η δυνατότητα για περαιτέρω αφήγηση. Δεν είναι μονάχα η ανάγκη να αποκαλυφθεί η ύπαρξη γυμνή, η σκιαγράφηση του κενού, οι μοναχικοί χαρακτήρες που ζουν ανάμεσα στην αποξένωση και στην οικείωση του κόσμου. Είναι και το πάθος της συνείδησης, όπως σε εκείνο το διήγημα που θυμίζει ελαφρώς την Κλαρίσε Λισπέκτορ, έτσι όπως στρέφεται γύρω από τα πάθη του ανθρώπου με τα κουνούπια.

Είναι πάντοτε ιδιαίτεροι οι τρόποι με τους οποίους ένα ικανό έργο επιτρέπει τη συνάντηση με το αλλόκοτο, προωθεί μια ανοιχτή στάση απέναντι στην ετερότητα χωρίς, ωστόσο, να απαλείφει εκείνα τα σημεία που το καθιστούν οικείο.

Για τη Λισπέκτορ, η ύπαρξη αρχίζει τη στιγμή που παύουν οι προσπάθειές μας να ιδιοποιηθούμε τον κόσμο και αντ’ αυτού παραδιδόμαστε στο παράδοξο. Όπως μοιάζει να παραδίδεται ο άνδρας στο διήγημα «Ταμπλέτα», ο οποίος, αφού γίνεται βορά των κουνουπιών και των εφιαλτικών ονείρων που του προκαλούν οι αντικουνουπικές ταμπλέτες, σιγά σιγά αφήνεται να γλιστρήσει έξω από την κοινωνική έκφανση της ζωής, απλώς να επιβιώσει σε μια σχεδόν αυθαίρετη μεταμόρφωση της ύπαρξής του. Όπως στο διήγημα «Αυτό όμως μοιάζει με θλιβερό φάρο» συντηρείται αφηγηματικά ένας μετεωρισμός για το αν πρόκειται για μια ιστορία ανάμεσα σε σωσίες ή για μια ιστορία φαντασμάτων που επανέρχονται διαρκώς στη στιγμή του χαμού τους σε έναν κενό βιομηχανικό χώρο σαν ξεχασμένοι ήρωες από κάποια ταινία του Αντονιόνι.

Είναι πάντοτε ιδιαίτεροι οι τρόποι με τους οποίους ένα ικανό έργο επιτρέπει τη συνάντηση με το αλλόκοτο, προωθεί μια ανοιχτή στάση απέναντι στην ετερότητα χωρίς, ωστόσο, να απαλείφει εκείνα τα σημεία που το καθιστούν οικείο. Τα διηγήματα του βιβλίου φέρουν τα ίχνη μιας αναγνωρίσιμης κοινωνικής πραγματικότητας, μιας ορισμένης στον χρόνο και στον τόπο ιστορικής ύπαρξης. Ένα έξυπνο ρολόι στον καρπό μιας γυναίκας που προσπαθεί να πάει λουλούδια στην αποξενωμένη κόρη της, παιδικές αναμνήσεις με φάρσες και παγωτά κορνέτο, τα καταστήματα της Πατησίων, αθηναϊκές ταράτσες, φυτά εσωτερικού χώρου, λάπτοπ, περιοδεύοντα ηχογραφημένα καλέσματα της ΓΣΕΕ και τόσα άλλα κατασκευάζουν με προσοχή γνώριμα αστικά σκηνικά. Συνδέουν αυτά τα θραύσματα πραγματικότητας που είναι οι ιστορίες με τον κόσμο που τις περιβάλλει και τις συγκροτεί.

Στη διάρκεια αυτού του διηγήματος, η μικρή αφηγήτρια το έχει σκάσει με τις πιτζάμες από το σπίτι την ώρα μιας ακόμα σύγκρουσης μεταξύ των γονιών της, προσπαθώντας να ξεγελάσει την πείνα και την ανησυχία της με ευφάνταστους τρόπους

Τέτοια στοιχεία αναδεικνύουν έναν τύπο ρεαλισμού που ρέπει προς την οπτικοποίηση, μια τεχνική που πλησιάζει, απομακρύνεται ή εστιάζει σε ορισμένες λεπτομέρειες ώσπου να μπορέσουμε να διακρίνουμε με σαφήνεια μια πραγματικότητα που ήδη γνωρίζουμε, χωρίς ωστόσο να την έχουμε ξαναδεί να παρουσιάζεται κατ’ αυτό τον τρόπο. Δεν είναι μονάχα στο ζήτημα της τεχνικής που φανερώνεται μια τέτοια ρεαλιστική πρόθεση, αλλά και στην επιλογή των θεμάτων προς εξερεύνηση, όπως είναι οι οικογενειακές δυσλειτουργίες, η εργασιακή επισφάλεια ή η έμφυλη βία, καθώς και στην κατασκευή των αφηγηματικών φωνών και των οπτικών γωνιών. Μια από τις πολλές φωνές που αποδίδονται με μαεστρία είναι εκείνη του παιδιού στο διήγημα «Εγώ είμαι εδώ». Στη διάρκεια αυτού του διηγήματος, η μικρή αφηγήτρια το έχει σκάσει με τις πιτζάμες από το σπίτι την ώρα μιας ακόμα σύγκρουσης μεταξύ των γονιών της, προσπαθώντας να ξεγελάσει την πείνα και την ανησυχία της με ευφάνταστους τρόπους, ώσπου η πραγματικότητα τελικά την προλαβαίνει.

Αντιμετωπίζοντας τους ήρωες με τρυφερότητα

Νιώθω, ωστόσο, πως στη δική μου ανάγνωση αυτό που πιο πολύ με γοήτευσε τελικά ήταν η σχέση που συνάπτει η συγγράφισσα με τις/τους χαρακτήρες της. Δεν μοιάζει να φοβάται την οικειότητα μαζί τους, να εμπιστεύεται περισσότερο τη σιγουριά που ίσως να της έδινε μια κάποια απόσταση. Αντιθέτως, για να δει καθαρότερα, επιλέγει να τις/τους πλησιάσει, να ακολουθήσει τον ρυθμό τους, να προσπαθήσει να τις/τους κατανοήσει μέσα από τη συμβίωση. Δεν τη ζημειώνει καθόλου μια τέτοια στάση, καθώς η υποψία αυτής της στοργικής σχέσης φτάνει ως εμάς και προικίζει την ανάγνωση με μια τρυφερότητα γιατί αυτοί/ες οι χαρακτήρες κάνουν ό,τι καλύτερο μπορούν με όσα βρίσκουν και, παρότι συνυπάρχουμε μαζί τους τόσο εφήμερα, γνωρίζουμε πως ό,τι τους συμβαίνει μες στην ιστορία θα τους σφραγίσει, πως δεν θα είναι ποτέ πια οι ίδιοι μετά από εκείνο το όνειρο, μετά από αυτή την τυχαία συνάντηση στον δρόμο.

Πέρα από ενεργητικό παρόν όπου εκτυλίσσεται η ανάγνωση των διηγημάτων, ανοίγονται διάφορες δυνητικές αφηγήσεις, ζωές που μπορεί να μην γίνουν αντικείμενο αφήγησης, δικά μας πρόσωπα, όλα όσα μια τέτοια γραφή δεν μας επιτρέπει να εγκαταλείψουμε στη λήθη.

*Η ΤΩΝΙΑ ΤΖΙΡΙΤΑ ΖΑΧΑΡΑΤΟΥ είναι ποιήτρια, μεταφράστρια και ερευνήτρια. Τελευταίο της βιβλίο, η ποιητική συλλογή «Δεύτερη νεότητα» (εκδ. Θράκα).

Λίγα λόγια για τη συγγραφέα

Η Χρηστίνα-Καλλιρρόη Γαρμπή γεννήθηκε στην Πάτρα το 1989. Σπούδασε στη Νομική Σχολή Αθηνών και στη Δραματική Σχολή του Ωδείου Αθηνών. Εργάστηκε στο θέατρο ως ηθοποιός για περίπου δέκα χρόνια, έπειτα στράφηκε στη λογοτεχνία και τον κινηματογράφο.

Από το 2020 μέχρι σήμερα έχει γράψει και σκηνοθετήσει τρεις ταινίες μυθοπλασίας μικρού μήκους και έχει εκδώσει δύο βιβλία ποίησης: Άπω Αργεντινή (εκδ. Σμίλη) και Μαζιμόνες (εκδ. Θράκα).

Το Τώρα όμως δεν έχουν συμβεί όλα αυτά (εκδ. Κείμενα) είναι το τρίτο της βιβλίο.