«Ανέγγιχτη» του Βαγγέλη Ραπτόπουλου (κριτική)

Τα βιβλία του Βαγγέλη Ραπτόπουλου συχνά αποδεικνύουν την αγάπη του για την ελληνική λογοτεχνία, την επιθυμία του να επικοινωνήσει και να συνδιαλεχθεί με τους συγγραφείς του παρελθόντος. Αυτή η εσωτερική του ανάγκη εκφράζεται άλλοτε μέσω της μυθοπλασίας, με ουσιαστικότερο παράδειγμα την Απίστευτη ιστορία της Πάπισσας Ιωάννας, μια διασκευή του κλασικότερου έργου του Εμμανουήλ Ροΐδη, άλλοτε μέσα από τα δοκίμια και τα υπόλοιπα μη μυθοπλαστικά κείμενά του, όπως αυτά που συγκεντρώνει η συλλογή Λίγη ιστορία της νεοελληνικής λογοτεχνίας.

Το πρόσφατο μυθιστόρημά του Ανέγγιχτη (εκδ. Κέδρος) δεν αποτελεί εξαίρεση. Αυτή τη φορά, κεντρικό θέμα είναι η ερωτική ζωή του συγγραφέα Νίκου Καζαντζάκη και η σχέση του με την πρώτη του σύζυγο, τη Γαλάτεια, η οποία υπήρξε πολέμιός του – μία από τους πολλούς. Λίγο καιρό πριν από τον θάνατο του Καζαντζάκη, η Γαλάτεια δημοσίευσε το βιογραφικό βιβλίο Άνθρωποι και υπεράνθρωποι (εκδ. Καστανιώτη) μια απόπειρα αποκαθήλωσης του καζαντζακικού θρύλου.

Ο Ραπτόπουλος ενδιαφέρεται για τις εμμονές της Γαλάτειας Καζαντζάκη και εστιάζει στους ισχυρισμούς της πως ο πρώην σύζυγός της ήταν ερωτικά ανίκανος. Μετονομάζει το ζεύγος Καζαντζάκη σε Αλέξανδρο και Μελίνα Καστρινάκη, και βυθίζεται στη ζωή και στο έργο του κρητικού πεζογράφου, προσπαθώντας να αναδείξει τα στοιχεία που σχετίζονται με την ερωτική του ζωή, με την αποχή του από τις απολαύσεις, με την αναζήτηση του θείου, με τον αγώνα του να πετύχει τη θέωση. Όπως αναφέρεται στο βιβλίο, αυτή η στάση, αυτή η αγωνία του Καζαντζάκη-Καστρινάκη διαμόρφωσε τη λογοτεχνική ματιά του. Ο Καστρινάκης γράφει για τον Ιησού, που μάχεται να καταπνίξει τα συναισθήματά του για τη Μαρία Μαγδαληνή στον Τελευταίο πειρασμό (εφόσον οι πραγματικοί τίτλοι των βιβλίων δεν αναφέρονται και υιοθετούνται επινοημένες εκδοχές τους, το μυθιστόρημα λέγεται Θεάνθρωπος), γράφει για τον ευνουχισμό του Νουρή μπέη στον Καπετάν Μιχάλη (Ο Δράκος) και ούτω καθεξής.

Ο Ραπτόπουλος ενδιαφέρεται για τις εμμονές της Γαλάτειας Καζαντζάκη και εστιάζει στους ισχυρισμούς της πως ο πρώην σύζυγός της ήταν ερωτικά ανίκανος.

Η Ανέγγιχτη –η υποτιθέμενη δεύτερη βιογραφία του Καστρινάκη από την πένα της πρώην συζύγου του, που προσπαθεί να επανορθώσει για τις παλαιότερες συκοφαντίες της– δεν είναι τόσο ένα ιστορικό μυθιστόρημα όσο μια σύντομη σπουδή πάνω στο καζαντζακικό έργο. Πρόκειται για μια αναζήτηση των θεματικών που ενδιαφέρουν τον Βαγγέλη Ραπτόπουλο, ένα οδοιπορικό στους κύκλους της «κολάσεως της λαγνείας», όπως αναφέρει και ο ίδιος σε συνεντεύξεις του. Ο ερωτισμός, ή ορθότερα, η ερωτική ικανοποίηση, είναι ένα στοιχείο που προβληματίζει τον Ραπτόπουλο σε πολλά γραπτά του, με χαρακτηριστικότερα παραδείγματα τη Λούλα, όπου η πρωταγωνίστρια αδυνατεί να ολοκληρωθεί ως άνθρωπος εφόσον αδυνατεί να φτάσει σε κορύφωση, και τον Εργένη, όπου ο συγγραφέας ενσωματώνει στη γραφή του συνειδητά κάποια παλπ στοιχεία, πειραματιζόμενος, προκειμένου να περιγράψει τις σύγχρονες σχέσεις που καταρρέουν εύκολα.

Για τις ανάγκες του βιβλίου ο Ραπτόπουλος χρησιμοποιεί αποσπάσματα από κείμενα του Καζαντζάκη, τα οποία αλλάζει, τα μεταγράφει από την ιδιότυπη καζαντζακική γλώσσα, στήνοντας ένα γλωσσικό παιχνίδι και ανοίγοντας διάλογο με το έργο του μεγάλου Έλληνα δημιουργού. Πέραν αυτού, στην Ανέγγιχτη εντοπίζονται πολλά γνώριμα χαρακτηριστικά της λογοτεχνικής έκφρασης του Ραπτόπουλου: λόγος που ρέει αβίαστα, γραφή με αμεσότητα, καθόλου στριφνή, κωμικές λεπτομέρειες, πληγωμένοι, ευαίσθητοι χαρακτήρες.

Ο Καζαντζάκης, εν προκειμένω Καστρινάκης, είναι μια γοητευτική φιγούρα, ένας μυθιστοριογράφος με μυθιστορηματική ζωή, ένας άνθρωπος που φλέρταρε με διαφορετικές κοσμοθεωρίες, ιδεολογίες και θρησκείες. Ταλαντευόταν από το ένα άκρο στο άλλο, από τον ερωτικό ασκητισμό στον παθιασμένο έρωτα. Το πρόσωπο αυτό ζωντανεύει χάρη στη Μελίνα Καστρινάκη, μια πικραμένη γυναίκα, που μας παραδίδει αυτή τη μελέτη για να εξιλεωθεί, για να αναμετρηθεί με ειλικρίνεια με τους εσωτερικούς της δαίμονες.

Η Ανέγγιχτη είναι, κατά μία έννοια, μια μεγάλη ερωτική επιστολή της Μελίνας Καστρινάκη στον Αλέξανδρο Καστρινάκη, και ευρύτερα του Βαγγέλη Ραπτόπουλου προς τη λογοτεχνία του Νίκου Καζαντζάκη.

^＊ Ο ΣΟΛΩΝΑΣ ΠΑΠΑΓΕΩΡΓΙΟΥ είναι φοιτητής Φαρμακευτικής και συγγραφέας. Τελευταίο του βιβλίο, η συλλογή διηγημάτων «Ονειρεύομαι πίνακες» (εκδ. Στίξις).