kruger_yourbodyisabattleground_1989

Η Άντζελα Δημητρακάκη διερευνά τις σχέσεις φεμινιστικής πολιτικής και σύγχρονης τέχνης

Αναμφίβολα, το παγκόσμιο τοπίο της σύγχρονης τέχνης θα ήταν αγνώριστο χωρίς τον κριτικό παρεμβατισμό της φεμινιστικής πολιτικής τόσο στη θεωρία όσο και στην πρακτική της σύγχρονης τέχνης.

Μετά τη σχετική ύφεση της δεκαετίας του ’90, όπου ένας κωμικοτραγικός μετα-φεμινισμός θεώρησε αφελώς δεδομένη την ισότητα των φύλων, «ο αγώνας συνεχίζεται» με τόση δυναμικότητα τα τελευταία δέκα χρόνια, ώστε να γίνεται λόγος για ένα «τρίτο κύμα» στον χώρο της τέχνης. Πλήθος ομαδικών εκθέσεων και συνεδρίων στην Αμερική, στην Ευρώπη και αλλού (ξεχώρισε η έκθεση-έρευνα για το φύλο στην Ανατολική Ευρώπη «Gender Check», πρώτα στη Βιέννη και τώρα στη Βαρσοβία), ειδικά αφιερώματα στον περιοδικό Τύπο και σε διεθνείς επιθεωρήσεις της τέχνης – όλα αυτά ωθούν κάποιους να αναφέρονται σε μια αναβίωση της φεμινιστικής πολιτικής στην τέχνη.

kruger_jennyholzerinspired

Φυσικά, η ιστορία δεν είναι ποτέ τόσο απλή, και το τωρινό ενδιαφέρον για τη φεμινιστική τέχνη δηλώνει επίσης την αφομοίωση της τελευταίας από την πληθώρα των συντηρητικών κατά βάση θεσμών (αγορά, μουσείο κ.ο.κ.), στους οποίους αρκετές φεμινίστριες θεωρητικοί και εικαστικοί είχαν αρχικά δει με αρκετή καχυποψία. Κι αυτό γιατί το δεύτερο και ριζοσπαστικό «δεύτερο φεμινιστικό κύμα» της δεκαετίας του ’60, θέτοντας το ερώτημα «πώς παράγεται και αναπαράγεται το έμφυλο υποκείμενο;», θέλησε να προβεί σε έναν καθολικό μετασχηματισμό του κόσμου της τέχνης. Η προσπάθεια δεν στέφθηκε με απόλυτη επιτυχία –κάτι τέτοιο θα απαιτούσε μετασχηματισμό κοινωνικών και οικονομικών δομών πέρα από τα στενά όρια της τέχνης–, αν και πολλά άλλαξαν. 

Παίρνοντας τα πράγματα από την αρχή, ο στόχος της πρώτης φεμινιστικής γενιάς στην τέχνη υπήρξε τριπλός: να ξαναγραφτεί η ιστορία της τέχνης, έτσι ώστε να αναγνωρίζεται η συμβολή των γυναικών, να στηριχθεί το επαναστατικό εικαστικό και θεωρητικό έργο σύγχρονων δημιουργών και να συμβάλει το έργο αυτό στην ανατροπή πατριαρχικών δομών αναπαράστασης. Μία από τις σημαντικότερες κατακτήσεις υπήρξε η σύνδεση της τέχνης και της ευρύτερης οπτικής κουλτούρας. Τέθηκε το ερώτημα: τι συνδέει την αναπαράσταση της γυναίκας (που παραδοσιακά εκπροσωπεί το έμφυλο υποκείμενο και σηκώνει το βάρος της «σεξουαλικότητας») στην τέχνη και στην εικόνα που προβάλλουν τα ΜΜΕ; Εικαστικοί όπως οι Cindy Sherman, Judy Chicago, Suzanne Lacy, Adrian Piper, Kiki Smith και Barbara Kruger στις ΗΠΑ, οι Jo Spence, Monica Sjoo (Σουηδή) και Mary Kelly (Αμερικανίδα) στη Βρετανία, η Valie Export στην Αυστρία, οι Gina Pane, Orlan, Κλωνάρη και Θωμαδάκη στη Γαλλία, και η Sanja Ivekovic στην πρώην Γιουγκοσλαβία έδωσαν εξαιρετικά ενδιαφέρουσες, αν και πολύ διαφορετικές, απαντήσεις.

Με επίκεντρο το σώμα, που παρουσιάστηκε σε κάθε δυνατή εκδοχή, νοούμενο ως «κείμενο» που χρήζει ανάλυσης παρά ως εικόνα προς κατανάλωση (Kelly) ή ως «σάρκα-μάσκα» που πρέπει να αποβληθεί ή να τεμαχιστεί (Orlan, Pane), οι διαφορετικές αυτές απαντήσεις είχαν ένα παράδοξο, αντιφατικό αποτέλεσμα: κατέδειξαν τόσο ένα «κοινό» πρόβλημα όσο και τις μείζονες ιδεολογικές διαφορές εντός του γυναικείου κινήματος. Το αίμα που χύθηκε υπήρξε πραγματικό (στην περίπτωση Pane και σε άλλες ιέρειες της γυναικείας performance) όσο και συμβολικό, καθώς οι αναμετρήσεις και οι αντιπαραθέσεις δίνουν και παίρνουν, στηριζόμενες από έναν θεωρητικό λόγο που εντέλει πρόταξε τη «σωστή στρατηγική» πάνω από τη γυναικεία αλληλεγγύη. Οι αρχικές προσπάθειες για μια τέχνη κυρίως ταξικής αλληλεγγύης μεταξύ των γυναικών (Kelly, Kay Hunt, Margaret Harrison και Mierle Laderman Ukeles) υπήρξαν ο μεγάλος χαμένος της υπόθεσης, καθώς υπερίσχυσε η μεταμοντέρνα οπτική, που πρόβαλε διαρκώς αγεφύρωτες διαφορές (έγχρωμες γυναίκες, λεσβίες, αστές κ.ο.κ.), οδηγώντας στην κατάτμηση ενός συλλογικού γυναικείου υποκειμένου.

orlan_img_4262

Στη δεκαετία του ’90, και υπό την αιγίδα του μεταφεμινισμού, η φεμινιστική πολιτική καταρρέει, και ο φεμινισμός γίνεται ακαδημαϊκή υπόθεση. Σωρεία γυναικείων σωμάτων βρίσκουν τον δρόμο για μουσεία και συλλογές, παρέχοντας ένα εύκολα καταναλώσιμο θέαμα, καθώς η συζήτηση για τη σεξουαλικότητα μετατρέπεται στην κουβεντούλα για το σεξ – με χαρακτηριστική εκπρόσωπο τη Βρετανή Tracy Emin, η οποία αποδεικνύει με το αζημίωτο ότι το προσωπικό δεν είναι πάντα πολιτικό. Κατά τη δεκαετία αυτή η πολιτική της σεξουαλικότητας στην τέχνη περνάει σε άλλο δωμάτιο – συγκεκριμένα, στον νοσοκομειακό θάλαμο, όπου η gay κοινότητα βιώνει το δράμα του AIDS. Παράλληλα, η Vanessa Beecroft εκθέτει σε εγκαίνια και συναφείς «οκαζιόν» το τσίρκο ημίγυμνων, καλλίγραμμων, ακίνητων γυναικών προς τέρψη ή φρίκη των παρευρισκομένων, ενώ ο Matthew Barney ξεκινά τη μεγαλύτερη, πλην βαθιά συντηρητική, διερεύνηση της «αρσενικότητας» στον κύκλο ταινιών, με τον χαρακτηριστικό τίτλο Cremaster (όσοι έχουν ελπίζουμε ότι γνωρίζουν τον επιστημονικό αυτό όρο). Γενικά, οι άντρες καλλιτέχνες που καταπιάνονται με τη σεξουαλικότητα, μεταξύ των οποίων ξεχωρίζουν οι Mike Kelley, Robert Mapplethorpe, Bob Flanagan και οι Βιεννέζοι Αctionists, δεν κατορθώνουν συχνά να ξεπεράσουν το φράγμα του ναρκισσισμού και μιας αισθητικής παλιμπαιδισμού ή σοκ. 

Το τοπίο αλλάζει βεβαίως με την παγίωση της παγκοσμιοποίησης, που αναδεικνύει τόσο μια νέα γενιά (όχι κατ’ ανάγκη ηλικιακή) φεμινιστικής σκέψης και εικαστικής πραγμάτευσης. Εικαστικοί, όπως η Ursula Biemann, η Tanja Ostojic και η Hito Steyerl, φεμινιστικές κολεκτίβες επιμελητών, όπως οι Kuratorisk Aktion (Δανία), ή καλλιτεχνών, όπως οι Mujeres Publicas (Αργεντινή), πραγματεύονται πια τους όρους μιας συνολικής θεώρησης του γυναικείου ζητήματος, όπου το τοπικό οδηγεί αναπόφευκτα στο παγκόσμιο. Στο επίκεντρο βρίσκονται οι «γυναίκες» ως δυνητική συλλογικότητα παρά η «γυναίκα» ως σημείο-αναπαράσταση, η διακίνηση και κατανάλωση έμφυλων σωμάτων παρά η αναζήτηση των συμβολικών όρων παραγωγής της σεξουαλικής διαφοράς. Η συνέχεια έπεται, γιατί αναμφίβολα κάτι έχει αρχίσει – για μία ακόμη φορά.

* Η Άντζελα Δημητρακάκη είναι λέκτορας Ιστορίας της Τέχνης στο Πανεπιστήμιο του Εδιμβούργου και πεζογράφος. Από τις εκδόσεις της Εστίας κυκλοφορεί  η μέλετη της «Τέχνη και παγκοσμιοποίηση».

 


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Έρωτας και σεξουαλικότητα

Έρωτας και σεξουαλικότητα

Του Σωτήρη Βανδώρου

Το σεξ και ο ερωτισμός εκδηλώνονται μέσα από σχέσεις εξουσίας.

Σεξ, σεξ, σεξ! Τι πιο φυσικό; Κι όμως όχι. Ακόμη κι όταν εμ...

Το γυναικείο σώμα ως σύνορο

Το γυναικείο σώμα ως σύνορο

Ο δημόσιος λόγος περί trafficking χρησιμοποιείται από την κρατική εξουσία

Της Λιόπης Αμπατζή

...
Οι άντρες γράφουν την Ιστορία

Οι άντρες γράφουν την Ιστορία

Η Ιστορία, γραμμένη από πένες αντρών, υποτίμησε το «ασθενές φύλο». Όμως, στις μέρες μας, πλήθος μελετών ανασύρει από την αφάνεια γυναικεία επιστημονικά επιτεύγματα, ιστορικά απομνημονεύματα, ταξιδιωτικές εντυπώσεις.

...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

«Τα λόγια μας τα βρήκαμε μέσα στους άλλους»

«Τα λόγια μας τα βρήκαμε μέσα στους άλλους»

Η Κορίνα Καλούδη με την πρώτη της ποιητική συλλογή «Και βέβαια τους φοβάμαι» (εκδ. Περισπωμένη) ξεχωρίζει για την ισορροπία που κρατάει ανάμεσα στην ενδοσκόπιση και τον κοινωνικό προβληματισμό. Χαμηλόφωνη, ευθύβολη και αληθινή.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Τι απαντάτε σε όσ...

Έξι περίπατοι, του Αλέξανδρου Ίσαρη

Έξι περίπατοι, του Αλέξανδρου Ίσαρη

Για τα αφηγήματα του Αλέξανδρου Ίσαρη «Έξι περίπατοι - Προσκέφαλο με φύλλα λεμονιάς» (εκδ. Κίχλη).

Του Γιώργου Ν. Περαντωνάκη

Πώς παράγεται η συγκίνηση; Πώς γεννιέται η νοσταλγία; Πώς μια βόλτα γίνεται πίνακας ζωγραφικής που ζωντανεύει τόπους και χτίζε...

Η 17η Διεθνής Έκθεση Βιβλίου Θεσσαλονίκης εκπέμπει ψηφιακά

Η 17η Διεθνής Έκθεση Βιβλίου Θεσσαλονίκης εκπέμπει ψηφιακά

Λαμβάνοντας υπόψη τα δεδομένα της πανδημίας του COVID-19, η διοργάνωση επικεντρώνεται σε ένα εξ ολοκλήρου διαδικτυακό πρόγραμμα διάρκειας έντεκα ημερών (19-29 Νοεμβρίου) με αιχμή τη συμμετοχή σημαντικών συγγραφέων και την ψηφιακή διοργάνωση των προγραμματιζόμενων φεστιβάλ, εκδηλώσεων και δράσεων, καθώς και των επαγγ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

Μητέρες, της Σάρα Νοττ (προδημοσίευση)

Μητέρες, της Σάρα Νοττ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο της Sarah Knott «Μητέρες – Μια αντισυμβατική ιστορία» (μτφρ. Στέλλα Κάσδαγλη), που κυκλοφορεί στις 29 Οκτωβρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

ΤΟ ΑΚΟΥΣΜΑ

...
Νο 13, του Βάλτερ Μπένγιαμιν (προδημοσίευση)

Νο 13, του Βάλτερ Μπένγιαμιν (προδημοσίευση)

Απόσπασμα μιας ενότητας και μέρος των επιλεγομένων από την ανθολογία του Walter Benjamin «Νο 13 – Εξήντα πέντε θέσεις για τα βιβλία και τις πόρνες, το γράψιμο, την κριτική, τους σνομπ και την επιτυχία», σε μετάφραση και επιλεγόμενα του Κώστα Κουτσουρέλη. Το βιβλίο θα κυκλοφορήσει στις 27 Οκτωβρίου από τις εκδόσ...

Ανακαινίζω τη ζωή μου με αρχιτέκτονα τον Αριστοτέλη, της Φένιας Τσανάκα (προδημοσίευση)

Ανακαινίζω τη ζωή μου με αρχιτέκτονα τον Αριστοτέλη, της Φένιας Τσανάκα (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο της Φένιας Τσανάκα «Ανακαινίζω τη ζωή μου με αρχιτέκτονα τον Αριστοτέλη» το οποίο κυκλοφορεί στις 23 Οκτωβρίου από τις εκδόσεις Αρμός.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

ΠΕΡΙΠΑΤΟΣ ...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Για τη Χρυσή Αυγή, την άκρα δεξιά, τον ελληνικό εθνικισμό: 20 βιβλία που έπρεπε να διαβάσουν

Για τη Χρυσή Αυγή, την άκρα δεξιά, τον ελληνικό εθνικισμό: 20 βιβλία που έπρεπε να διαβάσουν

Μια σχεδόν εξαντλητική περιήγηση στα βιβλία που αφορούν την ελληνική ακροδεξιά και τη Χρυσή Αυγή και κυκλοφόρησαν την τελευταία 10ετία στη χώρα μας. Ένα αξιανάγνωστο «σώμα» κειμένων που καλύπτει όλες τις όψεις του σύνθετου πολιτικού και κοινωνικού φαινομένου.

Του Κ.Β. Κατσουλάρη

...
Βιβλία του φθινοπώρου ή τι θα διαβάσουμε τις μέρες που έρχονται

Βιβλία του φθινοπώρου ή τι θα διαβάσουμε τις μέρες που έρχονται

Επιλογή από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, δοκιμίων και βιογραφιών.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Με σκεπτικισμό αλλα και συγκρατημένη αισιοδοξία κινούνται οι περισσότεροι από τους εκδοτικούς οίκους ενόψει ενός χ...

Εννέα συγγραφείς, εννέα αγαπημένα βιβλία

Εννέα συγγραφείς, εννέα αγαπημένα βιβλία

Ιάκωβος Ανυφαντάκης, Δήμητρα Λουκά, Μάκης Μαλαφέκας, Βαγγέλης Μπέκας, Ιωάννα Ντούμπρου, Κατερίνα Παπαντωνίου, Γιώργος Παυλόπουλος, Γιώργος Πετράκης, Βάσια Τζανακάρη. Εννέα νέοι συγγραφείς μοιράζονται μαζί μας σκέψεις τους για ένα βιβλίο που διάβασαν τον Αύγουστο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

17 Ιουλίου 2020 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

50 καλά βιβλία για το καλοκαίρι και για πάντα

Πενήντα καλά βιβλία από την πρόσφατη εκδοτική παραγωγή τα οποία ξεχωρίσαμε ανάμεσα σε πολλά ακόμη καλά βιβλία. Ελληνική και μεταφρασμένη πεζογραφία, ποίηση, δοκίμια ιστ

ΦΑΚΕΛΟΙ

ΞΕΧΩΡΙΣΑΜΕ

ΝΑ ΑΛΛΟ ΕΝΑ