
«Η Σειρά "42" επιλέγει να παρουσιάσει τη μέθοδο στην επιστήμη και την τέχνη, τοποθετούμενη κριτικά ακόμα και απέναντι στην ίδια τη μέθοδο» μας είπαν ο Κωνσταντίνος Διαλυνάς και ο Κωνσταντίνος Νικολόπουλος, υπεύθυνοι της πρωτότυπης σειράς εκλαϊκευμένης επιστήμης «42» των εκδόσεων Διόπτρα.
Συνέντευξη στον Σόλωνα Παπαγεωργίου
Ο Κωνσταντίνος Διαλυνάς και ο Κωνσταντίνος Νικολόπουλος, πέραν από φυσικοί και επιστήμονες, είναι και οι «αρχιτέκτονες» της νέας σειράς των εκδόσεων Διόπτρα, «42», που περιλαμβάνει βιβλία εκλαϊκευμένης επιστήμης που με τεκμηριωμένο τρόπο μιλούν για κάποια από τα μεγάλα θέματα της εποχής μας.
Τα δύο πρώτα βιβλία, το Ανάμεσα σε γίγαντες και νάνους, του Γιάννη Κοντογιάννη, και Η μπλε τελεία, της Μαρίας Χατζάκη, εξετάζουν τη ζωή των αστεριών, το πρώτο, και την κλιματική κρίση, το δεύτερο, μιλώντας μας για όσα λαμβάνουν χώρα στο αχανές διάστημα, αλλά και στον ίδιο τον κόσμο μας, στο «διαστημόπλοιό μας», όπως το χαρακτηρίζουν οι ιθύνοντες νόες της σειράς «42».
Σε μια εποχή που η «εκλαϊκευμένη επιστήμη» έχει γίνει τάση, η σειρά φιλοδοξεί να ξεχωρίσει παρουσιάζοντας στον αναγνώστη έργα προσεκτικά γραμμένα και επιμελημέναμ τα οποία μιλούν για θέματα πρωτότυπα, κάποια εκ των οποίων τα «συναντάμε σπάνια στη διεθνή βιβλιογραφία», όπως μας αποκάλυψε ο Κωνσταντίνος Διαλυνάς και ο Κωνσταντίνος Νικολόπουλος. Μιλήσαμε μαζί τους για το πώς εμπνεύστηκαν και σχεδίασαν τη σειρά «42», τον υπαινικτικό τίτλο που επέλεξαν, μα και τις προσθήκες που θα γίνουν μέσα στο επόμενο διάστημα.
Είστε υπεύθυνοι για τη νέα σειρά εκλαϊκευμένης επιστήμης των εκδόσεων Διόπτρα, με τίτλο «42» – μια αναφορά στο βιβλίο Γυρίστε τον γαλαξία με ωτοστόπ του Ντάγκλας Άνταμς, όπου ο αριθμός αυτός είναι η απάντηση σε κάθε μεγάλο ερώτημα. Πώς ξεκίνησε ο σχεδιασμός της σειράς και γιατί αυτή η επιλογή του τίτλου; Κατά πόσο υπάρχουν οριστικές απαντήσεις στα επιστημονικά ζητήματα;
Ο σχεδιασμός της σειράς ξεκίνησε, κατά κάποιον τρόπο, πριν από πολλά χρόνια, όταν ήμασταν ακόμη μεταπτυχιακοί φοιτητές στο Τμήμα Φυσικής του Πανεπιστημίου Αθηνών, όπου και γνωριστήκαμε. Κατασκευάστηκε δε, από την ύλη που είναι φτιαγμένα τα όνειρα, για να δανειστούμε τα λόγια του Ουίλιαμ Σαίξπηρ. Ασχολούμαστε και οι δύο ενεργά με την επικοινωνία της επιστήμης και έχουμε αναπτύξει πολλές σχετικές δράσεις, επιδιώκοντας να μοιραστούμε με το κοινό την περιέργεια και τον ενθουσιασμό μας, σε μια προσπάθεια να ευαισθητοποιήσουμε για την καθημερινή σχέση της επιστήμης και της τέχνης με τη ζωή μας. Η σειρά, επομένως, «δουλευόταν» μέσα μας για χρόνια. Το τελευταίο διάστημα, με την υποστήριξη των εκδόσεων Διόπτρα, βρήκε τον χώρο της και πήρε συγκεκριμένη μορφή με τα δύο πρώτα βιβλία που μόλις εμφανίστηκαν στα βιβλιοπωλεία.
Σε αυτή την πορεία, πάντοτε μας απασχολούσε το βασικό -κατά την άποψή μας- στοίχημα της επικοινωνίας της επιστήμης: πώς εξηγείς ένα θέμα με σαφήνεια και απλότητα, ώστε να γίνεται κατανοητό, διατηρώντας την επιστημονική ορθότητα; Η προσπάθεια αυτή απαιτεί δημιουργικότητα, προσεκτική επιλογή παραδειγμάτων και διαρκή διάλογο με το αναγνωστικό κοινό. Μας ενδιαφέρει να γίνουν κατανοητά όχι μόνο αυτά που γνωρίζουμε, αλλά και οι μέθοδοι με τις οποίες φτάσαμε να τα γνωρίζουμε.
Το «42» εκφράζει αυτή την αναζήτηση με το χιούμορ και την αντίφαση του Ντάγκλας Άνταμς. Στο βιβλίο του, ο υπερυπολογιστής «Βαθιά Σκέψη» δίνει την απάντηση στο μεγάλο ερώτημα για τη Ζωή, το Σύμπαν και τα Πάντα, αλλά παραμένει άγνωστο το ίδιο το ερώτημα που θα της έδινε νόημα. Επιλέξαμε λοιπόν ως τίτλο αυτή την περιβόητη απάντηση, για να αναδείξουμε την αξία των ερωτημάτων και των μεθόδων με τις οποίες επιχειρούμε να τα απαντήσουμε. Υπάρχει και μια διάθεση αυτοσαρκασμού: η αμφισβήτηση αφορά και τις δικές μας βεβαιότητες. Γνωρίζουμε δε πως μόνο μέσα από τις αδυναμίες μας μπορούμε να εξελιχθούμε.
Όσο για τις οριστικές απαντήσεις, η εμπειρία της έρευνας μας μαθαίνει ότι ακόμα και μια μεγάλη ανακάλυψη αποτελεί αφετηρία για περαιτέρω διερεύνηση. Η ανακάλυψη του μποζονίου Χιγκς, για παράδειγμα, ακολουθήθηκε από τη μελέτη των ιδιοτήτων του και τη διερεύνηση των νέων ερωτημάτων που έθετε. Το ταξίδι των διαστημόπλοιων Voyager στον γαλαξία θέτει περισσότερα ερωτήματα για τη φυσική του χώρου μεταξύ των αστεριών, από όσες απαντήσεις μπορέσαμε έως σήμερα να δώσουμε. Συχνά προσεγγίζουμε ένα μεγάλο ερώτημα απαντώντας, με πολλή προσπάθεια, σε πολλά μικρότερα.
Αυτό αναδεικνύει την αξία της επιστημονικής προσέγγισης. Υπάρχουν απαντήσεις εξαιρετικά καλά τεκμηριωμένες, με σαφή όρια εφαρμογής και προσδιορισμένες αβεβαιότητες. Η δυνατότητα ελέγχου, διόρθωσης και εμβάθυνσης είναι δύναμη της επιστήμης. Και η αμφισβήτηση έχει τις απαιτήσεις της: χρειάζεται δεδομένα και επιχειρήματα. Αυτή τη σχέση ανάμεσα στην περιέργεια, στην τεκμηρίωση και στην ανοιχτή αναζήτηση θέλουμε να μοιραστούμε μέσα από τη Σειρά «42» (FORTY-TWO).
Ανάμεσα σε γίγαντες και νάνους και Η μπλε τελεία: οι δυο αρχικοί τίτλοι, που ο πρώτος έχει να κάνει με την εξερεύνηση του διαστήματος, ο δεύτερος με την κλιματική κρίση. Μιλήστε μας λίγο για την επιλογή των βιβλίων της σειράς: με βάση ποια κριτήρια γίνεται και ποια θέματα θα συζητηθούν παρακάτω;
Οι δύο πρώτοι τίτλοι συνοψίζουν μια γενικότερη φιλοσοφία που διατρέχει τη Σειρά «42», ad astra per aspera, και εκφράζουν δύο συμπληρωματικές αφετηρίες: την ανάγκη μας να περιηγηθούμε στο διάστημα, ανάμεσα στα αστέρια, μέσα από τις δυσκολίες που καλούμαστε να αντιμετωπίσουμε στο «διαστημόπλοιό μας», τη Γη. Ικανοποιούμε την περιέργεια για τον κόσμο και την ανάγκη να κατανοήσουμε όσα επηρεάζουν τη ζωή μας.
Το Ανάμεσα σε γίγαντες και νάνους, του Γιάννη Κοντογιάννη, αφορά τη φυσική των αστεριών: πώς γεννιούνται, πώς εξελίσσονται και πώς μπορούμε να γνωρίζουμε τόσα γι’ αυτά, παρότι βρίσκονται τόσο μακριά. Ο Ήλιος, το κοντινότερό μας αστέρι, λειτουργεί ως σημείο αναφοράς σε αυτή τη διαδρομή.
Στην Μπλε τελεία, της Μαρίας Χατζάκη, η αφετηρία είναι ένα θέμα που μας αφορά άμεσα, η κλιματική αλλαγή. Για να κατανοήσουμε όμως τι συμβαίνει και να συζητήσουμε ουσιαστικά τη διαχρονική μας σχέση με το κλίμα της Γης, χρειάζεται να γνωρίσουμε τις φυσικές διεργασίες που το διαμορφώνουν, τα δεδομένα που διαθέτουμε και τον τρόπο με τον οποίο προκύπτουν οι προβολές για το μέλλον.
Ο ορίζοντας της σειράς περιλαμβάνει την επιστήμη και την τέχνη, καθώς και τις συναντήσεις τους.
Στην επιλογή των θεμάτων μάς ενδιαφέρει να καλύψουμε όσο το δυνατόν ευρύτερο φάσμα της ανθρώπινης γνώσης, αναδεικνύοντας τη σημασία κάθε θέματος και την ερευνητική διαδικασία με την οποία το προσεγγίζουμε. Η επιστήμη προχωρά καθημερινά, μέσα από παρατηρήσεις, ελέγχους, δυσκολίες και μικρά βήματα, από τα οποία ελάχιστα γίνονται είδηση. Η ανάδειξη αυτής της διαδικασίας είναι κεντρικό ζητούμενο στα βιβλία μας. Αντίστοιχα, επιλέγουμε συγγραφείς με ενεργή ερευνητική παρουσία, βαθιά γνώση του αντικειμένου τους και διάθεση να συνομιλήσουν με το κοινό.
Ο ορίζοντας της σειράς περιλαμβάνει την επιστήμη και την τέχνη, καθώς και τις συναντήσεις τους. Η εμπειρία από δράσεις επικοινωνίας της επιστήμης μάς έχει δείξει πόσο δημιουργικές μπορούν να γίνουν αυτές οι συναντήσεις. Αυτή η ευρύτητα θα καθοδηγεί και τα επόμενα θέματα: η δυνατότητα να γεννούν ερωτήματα και να συνδέουν τη γνώση με την ανθρώπινη εμπειρία. Σχετικά με τα θέματα που θα ακολουθήσουν μπορούμε να σας διαβεβαιώσουμε πως πέρα από τον μοναδικό τρόπο που τα πραγματεύεται η Σειρά «42», κάποια από αυτά τα συναντάμε σπάνια στη διεθνή βιβλιογραφία.
Πόσο ελεύθερα κινείται ο κάθε συγγραφέας που επιλέγετε και πόσο έντονη είναι η επιστημονική επιμέλεια που πραγματοποιείται;
Οι συγγραφείς έχουν την ελευθερία να αναπτύξουν τις δικές τους φωνές, να επιλέξουν παραδείγματα και να διαμορφώσουν τη σχέση τους με το αναγνωστικό κοινό. Αυτή η προσωπική σχέση με το αντικείμενο δίνει ζωή στο κείμενο. Παράλληλα, υπάρχει ένα κοινό πλαίσιο απαιτήσεων: η λογοτεχνική ελευθερία και η διάθεση απλοποίησης οφείλουν να υποκλίνονται στην επιστημονική ακρίβεια, τη σφαιρική παρουσίαση, τη σαφήνεια και την τεκμηρίωση.
Η επιμέλεια είναι εντατική και στηρίζεται στον διάλογο. Συζητούμε τα πάντα: τη δομή, το περιεχόμενο, την έκταση μιας εξήγησης, την καταλληλότητα μιας εικόνας ή μιας αναλογίας, ακόμα και τη διατύπωση μιας πρότασης. Μια φαινομενικά απλή γλωσσική επιλογή μπορεί να αλλάξει το επιστημονικό νόημα ή να παρουσιάσει ως βεβαιότητα κάτι που παραμένει υπό διερεύνηση.
Η ίδια η έρευνα είναι συλλογική δραστηριότητα: οι ιδέες δοκιμάζονται, τα αποτελέσματα ελέγχονται και τα επιχειρήματα συζητιούνται.
Κάθε βιβλίο υποβάλλεται επίσης σε επιστημονική κρίση από ομότιμους, ακολουθώντας την πρακτική της αξιολόγησης που εφαρμόζεται στις επιστημονικές δημοσιεύσεις. Στους δύο πρώτους τίτλους την ευθύνη αυτή ανέλαβαν ο Αλέξανδρος Νίντος και η Χριστίνα Αναγνωστοπούλου, αντίστοιχα. Οι παρατηρήσεις τους συζητιούνται με τους συγγραφείς, με στόχο την πληρέστερη αντιμετώπιση του θέματος και τη βελτίωση της παρουσίασης. Όλη η διαδικασία διαμεσολαβείται από εμάς, πράγμα που σημαίνει ότι ακόμα και η κριτική των επιστημονικών επιμελητών υπόκειται σε κριτική.
Η ίδια η έρευνα είναι συλλογική δραστηριότητα: οι ιδέες δοκιμάζονται, τα αποτελέσματα ελέγχονται και τα επιχειρήματα συζητιούνται. Αυτή την κουλτούρα θέλουμε να υπηρετεί και η εκδοτική διαδικασία. Η προσωπική φωνή του συγγραφέα και η αυστηρή επιστημονική κρίση μπορούν να ενισχύουν η μία την άλλη.
Η παρουσίαση επιστημονικών θεμάτων στο ευρύ κοινό αποτελεί μια μόδα ή τάση στο διαδίκτυο σήμερα. Ποια είναι η δική σας αποτίμηση; Επίσης, πώς ξεχωρίζει η σειρά «42» μέσα σε αυτό το περιβάλλον;
Η ανάγκη να κατανοήσουμε τον κόσμο έχει πολύ μεγαλύτερη ιστορία από το διαδίκτυο. Το διαδίκτυο έχει διευρύνει τις δυνατότητες επικοινωνίας και έχει φέρει επιστημονικά θέματα κοντά σε ανθρώπους που ενδεχομένως δεν θα αναζητούσαν ένα σχετικό βιβλίο ή μια διάλεξη. Αυτό είναι πολύτιμο: Μια σύντομη παρουσίαση μπορεί να γεννήσει μια απορία που θα μας συνοδεύει για χρόνια. Το ζητούμενο, όμως, αφορά όχι μόνο την έκταση αυτού του ενδιαφέροντος αλλά και την ποιότητά του: πώς καλλιεργείται και σε τι είδους κατανόηση της επιστήμης οδηγεί.
Η Σειρά «42» επιδιώκει να προσφέρει τον χρόνο και τον χώρο για αυτή την κατανόηση. Οι συγγραφείς συμμετέχουν ενεργά στην έρευνα, τα κείμενα περνούν από επιστημονική κρίση και δίνεται ιδιαίτερη φροντίδα στην παρουσίασή τους.
Η Σειρά «42» επιλέγει να παρουσιάσει τη μέθοδο στην επιστήμη και την τέχνη, τοποθετούμενη κριτικά ακόμα και απέναντι στην ίδια τη μέθοδο. Μια εντυπωσιακή ανακάλυψη εύλογα προσελκύει την προσοχή, αλλά χρειάζεται χώρος και για την προσπάθεια που προηγήθηκε: τα επιμέρους ερωτήματα, τους ελέγχους, τα εμπόδια, τις αποτυχίες και τη συνεργασία πολλών ανθρώπων. Η ανακοίνωση μιας μεγάλης ανακάλυψης ακολουθείται από την προσπάθεια της επιστημονικής κοινότητας να αποκαλύψει «τα αδύναμα σημεία της», τα συστατικά εκείνα που μπορούν να τη βελτιώσουν. Η κατανόηση αυτής της διαδικασίας βοηθά το κοινό να αποκτήσει ουσιαστικότερη σχέση με την επιστήμη.
Η Σειρά «42» επιδιώκει να προσφέρει τον χρόνο και τον χώρο για αυτή την κατανόηση. Οι συγγραφείς συμμετέχουν ενεργά στην έρευνα, τα κείμενα περνούν από επιστημονική κρίση και δίνεται ιδιαίτερη φροντίδα στην παρουσίασή τους. Οι «Γκρι Σελίδες», για παράδειγμα, επιτρέπουν την πρόσθετη ανάπτυξη μιας έννοιας ή την παρουσίαση εικόνων και πληροφοριών, αφήνοντας στον αναγνώστη την επιλογή του πότε θα εμβαθύνει σε αυτά.
* Ο ΣΟΛΩΝΑΣ ΠΑΠΑΓΕΩΡΓΙΟΥ είναι δημοσιογράφος και συγγραφέας.
Λίγα λόγια για τους δημιουργούς της σειράς «42»
Ο Κωνσταντίνος Διαλυνάς είναι Διευθύνων του Κέντρου Διαστημικής Έρευνας και Τεχνολογίας της Ακαδημίας Αθηνών και διακεκριμένος επιστήμονας με συμμετοχή σε διεθνείς διαστημικές αποστολές όπως οι Voyager, Cassini-Huygens και JUICE. Η ακαδημαϊκή του πορεία εδραιώθηκε με την είσοδό του στο Πρόγραμμα Μεταπτυχιακών Σπουδών του Τμήματος Φυσικής του ΕΚΠΑ το 2004.
Ο Κωνσταντίνος Νικολόπουλος είναι διακεκριμένος Έλληνας φυσικός, ερευνητής στο CERN και τακτικός Καθηγητής (W3) στο Πανεπιστήμιο του Αμβούργου (από το 2023), διατηρώντας παράλληλα τη θέση του Καθηγητή Φυσικής στο Πανεπιστήμιο του Μπέρμιγχαμ στο Ηνωμένο Βασίλειο. Έγινε ευρύτερα γνωστός για τον ηγετικό του ρόλο στην ιστορική ανακάλυψη του μποζονίου Higgs, η οποία άλλαξε ριζικά την κατανόησή μας για τη δομή του Σύμπαντος.

























