Με αφορμή το μυθιστόρημά της «Μια φιλία στη Σμύρνη» (εκδ. Μίνωας), το οποίο τιμήθηκε φέτος με το βραβείο Ουράνη πεζού λόγου, η σκηνοθέτις, σεναριογράφος και συγγραφέας Μαρία Ηλιού μιλά για τη Σμύρνη, την κινηματογραφική της παιδεία και τις λογοτεχνικές επιρροές της.
Συνέντευξη στον Λεωνίδα Καλούση
Το Μια φιλία στη Σμύρνη, είναι ένα bildungsroman (μια ιστορία ενηλικίωσης) ή ιστορικό μυθιστόρημα;
Είναι κυρίως ένα bildungsroman. Οι ήρωες, η Άννα Βλαστού, ο Ρεσάτ Κασαμπά, η Ρόζα Μπερμπεριάν και ο Ισαάκ Μοντιάνο είναι οκτώ χρονών το 1912 όταν αρχίζει η ιστορία μας και είκοσι χρονών το 1922. Στον επίλογο, το 1962, έχουν γίνει πενήντα ετών. Το μυθιστόρημα διηγείται τις περιπέτειές τους στα παιδικά χρόνια, τους έρωτες, τις συγκρούσεις με τους γονείς στα εφηβικά τους χρόνια, τα όνειρά τους, τις απώλειές τους, πώς διαμορφώνεται ο καθένας τους. Συγχρόνως όμως μέσα από τις ιστορίες τους ξετυλίγεται και η ζωή στην κοσμοπολίτικη Σμύρνη, από το 1912 έως το 1922, μια περίοδος άγνωστη στην πραγματικότητα. Η ζωή της πόλης επηρεάζει τις ζωές τους, μια που στα καλά χρόνια η Σμύρνη έζησε πολλές περιπέτειες. Ό,τι αναφέρεται λοιπόν σε σχέση με τη ζωή της πόλης βασίζεται σε έρευνα, οπότε το μυθιστόρημα είναι και ιστορικό γιατί οποιαδήποτε αναφορά είναι τεκμηριωμένη. Πάντως –και αυτό είναι σημαντικό– δεν υπάρχουν πουθενά «ιστορικές παρενθέσεις». Οτιδήποτε ιστορικό περνάει μέσα από τη ζωή των ηρώων.
Το Μια φιλία στη Σμύρνη, είναι ένα μυθιστόρημα για την χαρά της ζωής αλλά και τις απώλειες, για την δύναμη των ανθρώπων να επιβιώνουν.
Ποια είναι τα σημαντικότερα θέματα του μυθιστορήματος;
Το Μια φιλία στη Σμύρνη είναι ένα μυθιστόρημα για την χαρά της ζωής αλλά και τις απώλειες, για την δύναμη των ανθρώπων να επιβιώνουν. Το βιβλίο σε ταξιδεύει πρώτα απ' όλα στις ιστορίες της Άννας, που είναι η κεντρική ηρωίδα, στις σχέσεις της με την μητέρα της την Καλιόπη (Ελληνίδα) και την γιαγιά της, τη Μυρσίνη (Μικρασιάτισα), στις ιστορίες των φίλων της, σε χορούς, δείπνα, αποκριάτικα πάρτυ, λεμβοδρομίες, καλοκαίρια στα Βουρλά, αλλά και στην διαδρομή προς την ενηλικίωση, στα «προβλήματα της ανθρώπινης ψυχής σε σύγκρουση με τον εαυτό της».
Η οικογένεια Βλαστού και οι σχέσεις της με τις άλλες οικογένειες της Κοσμοπολίτικης Σμύρνης, τους Κασσαμπά, του Μοντιάνο και τους Μπερμπεριάν καθώς και οι σχέσεις των νεαρών ηρώων πώς αντέχουν στον χρόνο και μετά το 1922;
Υπάρχει μια κοινότητα με γερούς δεσμούς στην αστική Σμύρνη της εποχής. Πατρίδα όλων είναι η Σμύρνη. Όταν διαταράσσεται αυτός ο δεσμός από την άνοδο του εθνικισμού, η συνοχή διαλύεται. Όμως οι ηθικοί δεσμοί παραμένουν.
Να αντλείς από δικά σου βιώματα για να μπεις στην καρδιά των ηρώων σου, να χρησιμοποιήσεις τη δική σου φωνή μιλώντας με τη φωνή τους.
Στις κριτικές τους για το βιβλίο σας, γνωστοί συγγραφείς και κριτικοί σημείωσαν ότι είναι ένα μυθιστόρημα πολύ ζωντανό, σχεδόν βιωματικό. Και πολύ διαβαστερό. Σε τι οφείλεται αυτό; Ο πατέρας σας καταγόταν από τη Σμύρνη. Αυτό έπαιξε κάποιο ρόλο;
Οι Σμυρνιοί της πρώτης γενιάς μπορεί να έχασαν τα πάντα με την Καταστροφή, αλλά κανείς δεν μπόρεσε να τους πάρει έναν τρόπο ζωής που έφεραν μαζί τους στην Ελλάδα. Γεννήθηκα το 1960, αλλά ο τρόπος που μεγάλωσα έμοιαζε σε πολλά με τον τρόπο που μεγάλωσε ο πατέρας μου στη Σμύρνη στις καλές μέρες.
Μερικές σκηνές –χαράς της ζωής– είναι βγαλμένες κατ' ευθείαν από την παιδική μου ζωή. Αλλά και σε σχέση με την Καταστροφή –το σύντομο ημερολόγιο που ανακαλύπτει η κόρη της Άννας, η Ίριδα το 1962– και αυτές οι διηγήσεις του πατέρα μου είναι επίσης μέρος της παιδικής μου ηλικίας. Πάντως και ως ενήλικας, για το ντοκιμαντέρ μας Σμύρνη, η Καταστροφή μιας κοσμοπολίτικης πόλης, 1900-1922 που πρωτοπροβλήθηκε το 2014, είχα δει πάνω από 1000 φωτογραφίες σε τρεις ηπείρους, μίλησα με Σμυρνιούς α, β και γ γενιάς, διάβασα αναμνήσεις, ημερολόγια και αλληλογραφία. Ακόμα και η έρευνα λοιπόν επειδή ήταν πολύ μεγάλη και κράτησε πολλά χρόνια, έγινε… βιωματική!
Υπάρχει όμως και ένα τρίτο στοιχείο. Αυτό που ο Strasberg ονόμασε emotional memory (συγκινησιακή μνήμη). Να αντλείς από δικά σου βιώματα για να μπεις στην καρδιά των ηρώων σου, να χρησιμοποιήσεις τη δική σου φωνή μιλώντας με τη φωνή τους.
Σας γνωρίζουμε από τον Κινηματογράφο ως σεναριογράφο και σκηνοθέτη ταινιών μυθοπλασίας και ιστορικών ντοκιμαντέρ. Πόσο διαφορετικό είναι αυτό το μυθιστόρημα από το γνωστό ντοκιμαντέρ σας «Σμύρνη η Καταστροφή μιας Κοσμοπολίτικης Πόλης, 1900-1922»;
Εντελώς διαφορετικό. Εκείνο ήταν ένα ντοκιμαντέρ με ένα μικρό τμήμα για τα καλά χρόνια και με έμφαση στην Καταστροφή. Αυτό είναι ένα μυθιστόρημα ενηλικίωσης με έμφαση στα άγνωστα καλά κοσμοπολίτικα χρόνια. Εκείνο ήταν ταινία τεκμηρίωσης, το βιβλίο αυτό είναι μυθοπλασία. Το μόνο κοινό είναι η έμφαση στον κοσμοπολιτισμό.
[...] στο μυθιστόρημα μπορείς να πας βαθιά, να ξεδιπλώσεις λίγο λίγο τις κρυφές σκέψεις, τα ανομολόγητα πάθη των ηρώων, τις εσωτερικές τους φωνές και συγκρούσεις.
Πόσο πολύ επηρεάζεται η γραφή σας από την κινηματογραφική σας παιδεία; Βοηθάει το ένα το άλλο; Τι είναι ίδιο και τι διαφορετικό;
Πράγματι βοηθάει πολύ το ένα το άλλο. Σίγουρα το μυθιστόρημα έχει μια «οπτικότητα» που προέρχεται από τον κινηματογράφο. Αλλά, θεωρητικά κείμενα για την λογοτεχνία από πολύ παλιά επηρέασαν τον τρόπο με τον οποίο κάνω κινηματογράφο όπως τα 6 memos του Καλβίνο (Ελαφρύτητα, ταχύτητα, ακρίβεια, οπτικότητα, πολλαπλότητα, η αρχή και το τέλος) και τώρα τον τρόπο με τον οποίο γράφω μυθιστόρημα. Επίσης, θεωρητικές απόψεις για τον κινηματογράφο, η μέθοδος Στανισλάβσκι και Στράσμπεργκ που επηρεάζουν τις κινηματογραφικές μου ταινίες, τώρα επηρέασαν και αυτό το μυθιστόρημα. Επίσης υπάρχουν θεωρητικά κείμενα για την τέχνη που με επηρέασαν από πολύ νέα και σημάδεψαν και τις ταινίες μου και αυτό το μυθιστόρημα, όπως οι απόψεις του Μποντριγιάρ ότι η πραγματική τέχνη δεν μπορεί να είναι μόνο ιδέες αλλά και συναισθήματα.
Η μεγάλη διαφορά ανάμεσα στον κινηματογράφο και τη λογοτεχνία είναι πως στον κινηματογράφο «you do not tell, you show» ενώ στο μυθιστόρημα μπορείς να πας βαθιά, να ξεδιπλώσεις λίγο λίγο τις κρυφές σκέψεις, τα ανομολόγητα πάθη των ηρώων, τις εσωτερικές τους φωνές και συγκρούσεις.
To μυθιστόρημά σας έχει γερή δομή και ζωντανούς χαρακτήρες που οδηγούν στην πλοκή. Σε τι οφείλεται αυτό;
Πιστεύω ότι κατά πολύ οφείλεται στα ατελείωτα σεμινάρια γραφής σεναρίου που οι περισσότεροι κινηματογραφιστές έχουμε ζήσει στο εξωτερικό από τα δεκαοκτώ μας έως τα πενήντα μας. Στον κινηματογράφο, είτε πρόκειται για ταινία μυθοπλασίας ή ιστορικό ντοκιμαντέρ, σε σεμινάρια, γράφεις και ξαναγράφεις ώσπου να μάθεις η δομή να είναι γερή και οι χαρακτήρες αληθινοί. Sources, Arista, Frank Daniels Warkshop, Equinox, Eave είναι μερικά από αυτά. Σίγουρα παίζουν ρόλο και οι βασικές σου σπουδές. Για μένα ήταν σπουδές Lettere e Filosofia (Λογοτεχνία και Φιλοσοφία) στο πανεπιστήμιο της Πάντοβα και η μέθοδος Στράσμπεργκ στο New York University, Shool of Arts, TISCH. Επίσης μαθαίνει κανείς διαβάζοντας καλή λογοτεχνία.
Η γενιά του '30 έφερε τον μοντερνισμό στην Ελλάδα, τη στενή σχέση με τον διεθνή χώρο και τους πειραματισμούς της εποχής και συγχρόνως ξαναανακάλυψε την ελληνικότητα [...]
Αναφέρετε στο σημείωμά σας στο τέλος του βιβλίου ότι η σκηνή με τις λεμβοδρομίες στην αρχή του βιβλίου σας το 1912 είναι εμπνευσμένη από το «Στου Χατζηφράγκου» του Κοσμά Πολίτη. Οι καταβολές σας ως προς την Ελληνική λογοτεχνία έχουν να κάνουν με την γενιά του Τριάντα;
Σίγουρα η λογοτεχνική γενιά που με έχει επηρεάσει και διαμορφώσει περισσότερο στην Ελλάδα είναι η λογοτεχνική γενιά του '30 και όσοι ανακάλυψα μέσα από αυτήν. Πρώτα απ΄όλα η ποίηση του Σεφέρη, και μέσα από τον Σεφέρη ο Βαλερί, ο Έλιοτ, ο Μοντάλε. Η γενιά του '30 έφερε τον μοντερνισμό στην Ελλάδα, τη στενή σχέση με τον διεθνή χώρο και τους πειραματισμούς της εποχής και συγχρόνως ξαναανακάλυψε την ελληνικότητα μέσα από το «Αγγελικό και μαύρο φως», το Αιγαίο, τη νεότητα και τόσα άλλα. Εξ’ άλλου, τρία από τα πιο σημαντικά buildungsroman της ελληνικής λογοτεχνίας προέρχονται από τη γενιά του '30, ο Λεωνής, η Eroica και αργότερα τα Ψάθινα Καπέλα.
Ο Θεοτοκάς και ο Πολίτης είναι από τους αγαπημένους μου συγγραφείς εκείνης της περιόδου και ειδικά το Στου Χατζηφράγκου είναι ένα βιβλίο που διάβασα πολλές φορές από πολύ νέα. Έτσι το βιβλίο μου ξεκινάει (incipit) με δυο λέξεις του Πολίτη: «Μια θάλασσα γυαλί». Το πρώτο κεφάλαιο είναι εμπνευσμένο πράγματι από τις λεμβοδρομίες που υπάρχουν στο Στου Χατζηφράγκου, όπως και το κεφάλαιο με τους χαρταετούς, τα τσερκένια όπως τα έλεγαν στην Σμύρνη. Ακόμη και ήρωες από το μυθιστόρημα του Πολίτη έχουν περάσει στο μυθιστόρημά μου, όπως ο Γιακουμής και ο Παντελής. Το βιβλίο του Πολίτη, εκδόθηκε το 1962, 40 χρόνια μετά την Καταστροφή. Τότε τοποθετώ στο δικό μου μυθιστόρημα τον επίλογο του Μια φιλιά στη Σμύρνη στη Νέα Υόρκη. Όλες αυτές οι αναφορές είναι κατά κάποιο τρόπο ένα homage στον Πολίτη.
Όταν έφυγα για σπουδές στην Ιταλία άνοιξε ένας άλλος ορίζοντας.
Έχετε ζήσει σε διαφορετικές χώρες. Επηρέασε αυτό τις αναγνώσεις σας; Ποιά είναι τα βιβλία που σας έχουν διαμορφώσει σε σχέση με τον διεθνή χώρο;
Υπήρξαν τέσσερεις σταθμοί για μένα, τέσσερεις πηγές για βιβλία σε διαφορετικές στιγμές της ζωής μου. Παιδί διάβαζα τα κλασσικά αριστουργήματα στην σειρά του Αλυκιώτη σε επιμέλεια της γιαγιάς μου της Θείας Λένας, η παγκόσμια λογοτεχνία για παιδιά. Με υπέροχα σχέδια. Μόμπι Ντικ, ο Μόγλης, οι Τρεις Σωματοφύλακες και τόσα άλλα. Υπήρχε μια καταπληκτική βιβλιοθήκη στο σπίτι των γονιών μου και των παππούδων μου που στην εφηβεία ανακάλυπτα διαβάζοντας κλασσική Ευρωπαϊκή και Αμερικανική λογοτεχνία κυρίως. Μετά φοιτήτρια ανακάλυψα τα βιβλιοπωλεία της οδού Σόλωνος στην μεταπολίτευση. Τότε πρωτοδιάβασα Τολστόι, Φλωμπέρ, Προύστ, Τζέημς, Λώρενς, Γιουρσενάρ, Ντυράς.
Όταν έφυγα για σπουδές στην Ιταλία άνοιξε ένας άλλος ορίζοντας. Διάβασα τον πραγματικό Μόμπυ Ντικ σε μετάφραση του Παβέζε (δεν είχε μεταφραστεί ακόμη στα ελληνικά!), ολόκληρη την Αναζήτηση του χαμένου χρόνου, ανακάλυψα τον Σαβίνιο (που πρωτομετάφρασα στα Ελληνικά), τον Λέβι, τον Καλβίνο, τον Ρότ, τον Μούζιλ, τον Μπέρνχαρτ, τον Μαρκές, την Γούλφ, τον Τζόυς. Όταν ήρθαμε να ζήσουμε στην Νέα Υόρκη το 2004, ήταν σαν ο χάρτης του κόσμου να ξεδιπλώθηκε μπροστά μας ολόκληρος. Στο βιβλιοπωλείο της γειτονιάς μας στο West Village, Three Lives and Company, βρίσκεις βιβλία απ' όλη τη γη που δεν υπάρχουν στην Ευρώπη. Επίσης από τότε διαβάζω σύγχρονη Αμερικανική λογοτεχνία που μου αρέσει πολύ, όπως τα βιβλία του Φράνζεν, του Τόουλες, της Στράουτ. Πιστεύω ότι συνδυάζουν την αφηγηματικότητα με κάτι φρέσκο, και αληθινό που βασίζεται στην παλιότερη καλή αμερικανική λογοτεχνία (Φώκνερ, Φιτζέρλαντ, Ροθ), αλλά φέρνει κάτι νέο και μοντέρνο. Με γοητεύουν και πιο ριζοσπαστικά βιβλία, όπως του Νταίβιντ Φόστερ Ουάλας από την Αμερική και του Μπολάνο από τον Ισπανόφωνο κόσμο.
Αυτό είναι το πρώτο σας μυθιστόρημα. Πόσα χρόνια το γράφατε;
Πολλά χρόνια. Ξεκίνησα να το γράφω το 2004 μετά το θάνατο της μητέρας μου που αγαπούσα πολύ βαθιά και τότε ήταν σα να βρέθηκα στο κενό. Αλλά το βιβλίο που στην αρχή είχε μορφή σεναρίου, άλλαζε συνέχεια μέσα στα χρόνια. Την περίοδο της πανδημίας έζησα στο σπίτι μας στην Αττική στη θάλασσα. Είναι ένα σπίτι που έχτισε ο πατέρας μου ο Αντρέας που μεγάλωσε στη Σμύρνη και έφυγε με την Καταστροφή 10 ετών. Το σπίτι είναι μοντερνιστικό αλλά ο κήπος έχει –όπως ήθελε εκείνος– μόνο ό,τι άνθιζε στη Σμύρνη. Εκεί μου δημιουργήθηκε η επιθυμία να ξαναπιάσω το βιβλίο από την αρχή χωρίς να κοιτάω τις παλιότερες μορφές του. Το έγραψα όλο στο χέρι γιατί ήταν «σαν το ασυνείδητο να κατοικεί πιο πολύ στα δάχτυλα». Το βιβλίο ολοκληρώθηκε τον Μάιο του 2022.
Το «Μια φιλία στη Σμύρνη» βραβεύτηκε με το βραβείο αφηγηματικού πεζού λόγου Κώστα και Ελένης Ουράνη για το 2022. Το περιμένατε;
Όχι. Ήταν πολύ μεγάλη έκπληξη και τιμή και χαρά για μέναν. Μου έδωσε κουράγιο να σκεφτώ, να σχεδιάσω, να αρχίσω να γράφω τα επόμενα μυθιστορήματα.
Για ποιο λόγο θα προτείνατε το βιβλίο σας στους αναγνώστες μας;
Γιατί είναι ένα μυθιστόρημα που πηγαίνει κατευθείαν στην καρδιά (έτσι λένε οι αναγνώστες του), γιατί μιλάει για την αποδοχή του διαφορετικού, γιατί τελειώνει αισιόδοξα. Και ακόμη γιατί σε ταξιδεύει σε άλλες εποχές και τόπους, γιατί μιλάει για αλήθειες που πονάνε και αλήθειες που λυτρώνουν, γιατί μιλάει για το τότε μιλώντας για το τώρα.
