Είδαμε την ταινία «Ο μυστικός πράκτορας» – Πολιτική φαντασμαγορία του Βραζιλιάνου Κλέμπερ Μεντόνσα Φίλιου

«Ο μυστικός πράκτορας», ένα απολαυστικό, ευαίσθητο, λαμπρό, νοσταλγικό μα και ζοφερό, πολιτικό βραζιλιάνικο φιλμ του Κλέμπερ Μεντόνσα Φίλιου, πρώην κριτικού κινηματογράφου, εξιστορεί τη συναρπαστική διαδρομή ενός μυστηριώδους, προοδευτικού επιστήμονα που στο μακρινό παρελθόν, όταν εργαζόταν σε ένα ερευνητικό κέντρο στη Βραζιλία, είχε εναντιωθεί σε έναν αδίστακτο, εκμεταλλευτή κερδοσκόπο του καθεστώτος.

Ο Φίλιου συνθέτει μια ευφρόσυνη –και ενίοτε σκοτεινή– ωδή στην αντίσταση, στη μεγαλοψυχία, στην αλληλεγγύη, στη μνήμη και στη ζωή, πιο δυνατές από τον φόβο της καταστολής.

Ο πρώην πανεπιστημιακός ερευνητής Μαρσέλο (ή σωστότερα, Αρμάντο) ξαναγυρίζει στην πατρίδα του, πάλι επί δικτατορίας, το 1977, (η οποία διήρκησε από το 1964 έως το 1985 ως στρατοκρατική αυταρχική δικτατορία). Η πρώτη σκηνή του φιλμ είναι εκπληκτική, ένα πτώμα παραμένει δίπλα σε ένα βενζινάδικο χωρίς η αστυνομία να ασχολείται, σπεύδει όμως αμέσως να ερευνήσει και να ανακρίνει έναν γενειοφόρο επειδή της φαίνεται πως έχει ύποπτη φάτσα αντιφρονούντος, σκηνή που μου θύμισε τα διαδραματιζόμενα στη δική μας επταετή χούντα (καταλαβαίνεις καλά πώς η χούντα είναι πλήρως διαφορετική από τον κοινοβουλευτισμό). Ο Μαρτσέλο σκοπεύει να αναλάβει τον ορφανό από μητέρα γιο του που ζει με τους παππούδες του. Επιστρέφοντας μπλέκεται στα κακόβουλα, απειλητικά δίκτυα του κατασταλτικού μηχανισμού της διεφθαρμένης, βρώμικης χούντας. Ο συμπαθής, ανυπότακτος ήρωας καταφεύγει και ζει σε ένα κτήριο όπου διαμένουν καταζητούμενοι αντιφρονούντες με ψεύτικα χαρτιά (κυκλοφορεί κι αυτός με ψευδώνυμο). Το περιρρέον βραζιλιάνικο καρναβάλι οξύνει την αισθαντικότητα και τη μαγεία της ατμόσφαιρας. Στην πόλη Ρεσίφε ζουν και περιφέρονται σκοτεινοί τύποι, εργαζόμενοι, πληροφοριοδότες της χούντας, δημοκρατικοί, συμπαθείς και συνειδητοί πολίτες, φασίστες εκτελεστές, αριστεροί και αντιστασιακοί. Σύντομα αρχίζουν να τον καταδιώκουν ως αντικαθεστωτικό διάφοροι ασφαλίτες και εγκάθετοι μπράβοι για να τον σκοτώσουν πριν μπορέσει να αποδράσει μαζί με το γιο του, με διαβατήρια πλαστά. Ο Φίλιου συνθέτει μια ευφρόσυνη –και ενίοτε σκοτεινή– ωδή στην αντίσταση, στη μεγαλοψυχία, στην αλληλεγγύη, στη μνήμη και στη ζωή, πιο δυνατές από τον φόβο της καταστολής.

Δεξιοτεχνική μυθοπλαστική ανάπτυξη με χιούμορ και σινεφίλ αναφορές

Το μεγάλο προσόν της ταινίας του Κ.Μ. Φίλιου είναι πως διατρέχεται από πολλές δυναμικές αφηγηματικές γραμμές και νοηματικές αναγνώσεις, οι οποίες σχεδόν απομακρύνονται –με πολυποίκιλο τρόπο– από το κέντρο της μυθοπλασίας και αναπτύσσονται με μεγάλο κι εξαίσιο άπλωμα, προς διαφορετικές κατευθύνσεις, δραματουργικές, αφηγηματικές, ιδεολογικές και σημασιολογικές… Έχουμε δηλαδή μια δεξιοτεχνική μυθοπλαστική ανάπτυξη της φιλμικής διήγησης που απλώνει τα νήματά της, τη βεντάλια της, το ευρύ και πολύχρωμο φάσμα της σε πολλά πεδία, πολιτικά, ιστορικά, ηθικά, «χαρακτηριολογικά» (δηλαδή σχετικά με τους χαρακτήρες), οπτικοακουστικά και δραματικά. Η μυθοπλασία είναι αμφίσημη, ανοιχτή, σύνθετη και αβέβαιη. Αναπτύσσεται έκκεντρα και ακτινωτά. Επειδή λοιπόν το φιλμ κινείται ταυτόχρονα κι επιτήδεια σε πολλά ταμπλό και επίπεδα, έχουμε ένα ελκυστικό, όμορφο, χιουμοριστικό-σατιρικό, μελαγχολικό, μα και δυνατό φιλμ, κοινωνικό, ιδεολογικοπολιτικό, κινηματογραφοφιλικό (επειδή ο πεθερός του ήρωα είναι μηχανικός προβολής δίνεται η ευκαιρία να γίνουν αναφορές στο σινεμά, στις συνοικιακές αίθουσες και στα «Σαγόνια του καρχαρία» του Σπίλμπεργκ, που δένουν εύστοχα με την ιστορία του κομμένου ποδιού ενός θύματος των φασιστών).

Στον «Μυστικό πράκτορα» βρίσκουμε πολλά στοιχεία αστυνομικοπολιτικού θρίλερ και κατασκοπικής-αστυνομικής περιπέτειας, λίγο φανταστικό κινηματογράφο, δηλαδή με όψεις μαγικού ρεαλισμού (βλέπε το κομμένο πόδι που περπατά και κλωτσάει), τον στοχασμό του σκηνοθέτη πάνω στη μνήμη, στο πέρασμα του χρόνου και στην ιστορική καταγραφή, αλλά και μια διαχρονική οικογενειακή και κοινωνική saga… Ο σκηνοθέτες χτίζει την ταινία του υπαινικτικά, με ελλείψεις, παρουσιάζει τις ψηφίδες του συνολικού παζλ κομμάτι-κομμάτι, έτσι ώστε να διατηρείται κάποιο μυστήριο και μια απόχρωση διφορούμενη…

Η ταινία κέρδισε τρία βραβεία στις Κάννες, δύο Χρυσές Σφαίρες και είναι υποψήφια για τέσσερα Όσκαρ (Καλύτερης ταινίας, Καλύτερης Διεθνούς Ταινίας, Α΄ ανδρικού ρόλου για την ερμηνεία του Βάγκνερ Μόουρα και Κάστινγκ (Γκάμπριελ Ντομίνγκες).

Πρωταγωνιστεί επάξια ο Βάγκνερ Μόουρα (υποδυόταν τον Εσκομπάρ στη σειρά «Νarcos») και κέρδισε βραβείο Ερμηνείας Αντρικού ρόλου στις Κάννες και Χρυσή Σφαίρα. Άλλα ενδιαφέροντα μεγάλου μήκους φιλμ του Κ.Μ.Φίλιου είναι τα «Ήχοι της γειτονιάς» («O Som ao Redor», διεθνής τίτλος «Neighbouring Sounds», 2012), "Aquarius" (2016), "Bacurau" («Τα γεράκια της νύχτας», 2019) και τα ντοκιμαντέρ «Retratos Fantasmas» («Εικόνες φαντασμάτων», 2023) και «Critico” (2008). Ο «Μυστικός πράκτορας» (2025) είναι η πολυσύνθετη, αρμονική και πιο πετυχημένη ταινία του. 

*Ο ΘΟΔΩΡΟΣ ΣΟΥΜΑΣ είναι συγγραφέας και κριτικός κινηματογράφου. Τελευταίο του βιβλίο, «Ο έρωτας στο σινεμά» (εκδ. Αιγόκερως).