alt

Για τη νουβέλα του Raphaël Jerusalmy «Να σώσουμε τον Μότσαρτ – Το ημερολόγιο του Ότο Γ. Στάινερ» (μτφρ. Αχιλλέας Κυριακίδης, εκδ. Μελάνι).

Της Διώνης Δημητριάδου

«Ήθελα να εμποδίσω μια φωνή απ' το να σιωπήσει.
Μία φωνή, μόνη της μέσα σε πολλές χιλιάδες,
αλλά μια φωνή που, αν είχε καταπνιγεί,
θα σκότωνε τη μουσική μέσα μου. Κι όλη τη μουσική».
Να σώσουμε τον Μότσαρτ – Το ημερολόγιο του Ότο Γ. Στάινερ

Μία διαφορετική φωνή αδυνατεί να ακουστεί μέσα σε πολλές χιλιάδες όμοιες, που ηχούν στον ίδιο τόνο. Όσο κάποιοι (ελάχιστοι) θα επιλέγουν τη διακριτή παρουσία τους μέσα στην ηχηρή ομοιομορφία των πολλών, τόσο η επιλογή τους θα καταξιώνει τη μοναδικότητα της προσπάθειας, την αξία μιας ατομικής αποστασιοποίησης από τη συμπαράταξη με τους ισχυρούς και ασφαλείς. Γιατί αυτονόητα η απόσχιση επισύρει και τις συνέπειές της, η μοναξιά της ατομικής επανάστασης έχει ήδη χρεωθεί το τίμημα. Είμαι βέβαιη πως οι υπέρμαχοι της συνολικής ρήξης, ως μοναδικής συνθήκης που έχει τη δύναμη να ανατρέψει τα ισχύοντα (όποια κι αν είναι αυτά, σε κάθε εποχή), δεν θα αγαπήσουν την ιστορία του Τζερουσάλμι – αν φυσικά μπουν καν στον κόπο να τη διαβάσουν. Με ανάλογο τρόπο είχαν απαξιώσει την άλλη συγκλονιστική ιστορία του Χανς Φάλλαντα Μόνος στο Βερολίνο, αδυνατώντας να υιοθετήσουν την προοπτική μιας ατομικής εξέγερσης, να διανοηθούν τη δυναμική της μονάδας, του ενός. Μέσα στην ιδεοληπτική αποθέωση της μάζας έχει χαθεί η αξία της ατομικής επιλογής.

Όσο κάποιοι (ελάχιστοι) θα επιλέγουν τη διακριτή παρουσία τους μέσα στην ηχηρή ομοιομορφία των πολλών, τόσο η επιλογή τους θα καταξιώνει τη μοναδικότητα της προσπάθειας, την αξία μιας ατομικής αποστασιοποίησης από τη συμπαράταξη με τους ισχυρούς και ασφαλείς.

Ημερολογιακή μορφή θέλησε να δώσει ο Τζερουσάλμι στην ιστορία του διασώζοντας έτσι την αμεσότητα της πρωτοπρόσωπης αφήγησης/κατάθεσης. Σοφή επιλογή, γιατί έτσι προσεγγίζεται καλύτερα, πιο ευθύβολα, η διάθεση, η σκέψη, ο προβληματισμός, η στάση μπροστά στο προσωπικό αδιέξοδο, η επιλογή, η απόφαση, ο φόβος, η αδυναμία, και τελικά η πράξη. Ο ήρωας Ότο Γ. Στάινερ θα διανύσει την πορεία ως την αμφίβολη προσωπική του δικαίωση, ως τη διάσωση της προσωπικής του αξιοπρέπειας, που θα είχε αλλιώς απολεσθεί οριστικά. Από τις 7 Ιουλίου του 1939 ως τις 2 Αυγούστου του 1940 θα κρατήσει ημερολόγιο εντάσσοντας σ’ αυτό και τις επιστολές που θα ήθελε κάποτε να φτάσουν στα χέρια του γιου του στην Παλαιστίνη. Εβραίος (όχι εντελώς) ο Στάινερ, αν δώσουμε βάρος όχι στην καταγωγή αλλά στην αποδοχή της καταγωγής (που είναι και πλέον σημαίνουσα), αναγκασμένος να το κρύβει, ζώντας σε ένα σανατόριο του Ζάλτσμπουργκ άρρωστος από φυματίωση και βαδίζοντας εν γνώσει του προς το τέλος της ζωής του, λίγο μετά την προσάρτηση της Αυστρίας στη ναζιστική Γερμανία. Γύρω του καθημερινή επαφή με τον θάνατο, ασθενείς μοιρασμένοι σε ορόφους αναλόγως της γειτνίασης με το τέλος της ζωής τους. Κι αυτός, απολύτως μόνος, χωρίς να έχει να δώσει λογαριασμό σε κανέναν, χωρίς να έχει τίποτε που να τον συγκρατεί από μια παράτολμη ενέργεια, αντιλαμβάνεται ότι θα μπορούσε να αλλάξει την πορεία των γεγονότων, να αποβεί αυτός η ελάχιστη ποιότητα που είναι αρκετή για να καταρρεύσει το εφιαλτικό σκηνικό που ετοιμάζουν για τον κόσμο οι παράλογοι ηγέτες.

Κατά βάθος είμαι το μόνο μέλος της οικογένειας που δεν ανήκει πουθενά. Που δεν έχει κάνει κάποια επιλογή. Σε ποια ομάδα εντάσσονται οι φυματικοί; Σε ποια ιδεολογία;

Αλήθεια, τι θα μπορούσε να κάνει ένας μουσικοκριτικός για να ανατρέψει τα σχέδια των ισχυρών; Ένας μουσικοκριτικός ίσως τίποτα. Ένας μουσικοκριτικός όμως στην κατάλληλη θέση, την κρίσιμη στιγμή, πολλά! Και από εδώ θα ξεκινήσει το ευφάνταστο σενάριο του Τζερουζάλμι. Ο Στάινερ θα αναλάβει να βοηθήσει τον εκδότη του Χανς στη διοργάνωση του Salzburg Festspiele, του φεστιβάλ Μότσαρτ, το οποίο οι Ναζί επιθυμούν να εκμεταλλευτούν προπαγανδιστικά φέρνοντας στα μέτρα τους (περισσότερο κατά το ύφος του Βάγκνερ) τη μουσική του Μότσαρτ.

Επέτειος της ένωσης Αυστρίας και Γερμανίας. Μεγάλη συναυλία στη Βιέννη. Λόγος του Πλάσκε, που μεταδόθηκε από το ραδιόφωνο. Το Deutschland über alles αντήχησε στη σάλα. Θλίψη. Ύμνοι και εμβατήρια, ορατόρια και Λειτουργίες. Γιατί όλα αυτά πρέπει να γίνονται με μουσική συνοδεία;
Να σιγήσουν τα όργανα. Οι τενόροι, οι βιολονίστες. Να μην είναι συνεργοί σ’ αυτό. Από σεμνότητα.

Κατά μια ανέλπιστη συγκυρία –από αυτές που συνήθως λάθρα περνούν χωρίς να γίνει αντιληπτή η δυναμική τους– θα βρεθεί πολύ κοντά στο τιμόνι της ιστορίας. Αρκεί να μπορέσει να το στρέψει. Θα το πετύχει άραγε ή υπάρχουν αστάθμητοι παράγοντες (αρκεί και μόνον ένας) που εμποδίζουν την ανατροπή;

Η φιλαρμονική σταμάτησε να παίζει. Εγώ ήμουν ακίνητος. Με το πηλήκιο του Χίτλερ στα χέρια.

alt
 O Ραφαέλ Τζερουσάλμι

Αν το σχέδιο αποτύχει, αν η ιστορία δεν στρέψει την πορεία της, τότε αυτός που η ζωή του υφίσταται καθημερινές ταπεινώσεις έχει τον τρόπο να περισώσει ό,τι μπορεί πια να σταθεί ανάχωμα στον παραλογισμό της εξουσιαστικής μηχανής. Κι αυτό μπορεί να γίνει μέσα από τη μουσική. Όχι, ο Τζερουσάλμι δεν έχει κατασκευάσει εδώ καμία ρομαντική εκδοχή για τον ρόλο της παντοδύναμης μουσικής που εναντιώνεται στην τραχύτητα της σωματικής ισχύος. Αντιθέτως έχει επινοήσει μια απολύτως ρεαλιστική παρέμβαση, ένα ρήγμα στο αδιαπέραστο τείχος της ναζιστικής ομοιομορφίας, μέσα από ένα μουσικό κομμάτι που μετατρέπει τους διώκτες σε συνοδοιπόρους των θυμάτων τους, και μάλιστα με τη συνοδεία οργάνων. Ένας υπέροχος τρόπος να δειχθεί η δυναμική μιας μόνης φωνής, μιας ιδέας που απαιτεί τόλμη, συναίσθηση του κινδύνου, που υπονοεί ταυτόχρονα την ιεράρχηση των αξιών – με τη διαφύλαξη της προσωπικής ζωής να μην είναι στην πρώτη θέση. Το ερώτημα τι θα έκανε ο Ότο Στάινερ αν δεν ήταν ετοιμοθάνατος, ας μην επηρεάσει τη σκέψη μας. Οι επιλογές ενός ανθρώπου, που καθημερινά νιώθει τον εξευτελισμό και την αδυναμία μπροστά στην ισχύ του παραλογισμού, ίσως να μην καθορίζονται από τη βραχύτητα του βίου και μόνον.

Είναι τάχα λίγο αυτό; Σε μια εποχή που τα μεγέθη έχουν αντιστρέψει το ηθικό τους περιεχόμενο, έρχεται στο προσκήνιο η ελάχιστη ανθρώπινη παρέμβαση να δείξει την αξία μιας συνειδητής πράξης. Πώς τώρα αλλάζει το ζύγισμα των μεγεθών! Ο Μότσαρτ σώθηκε. Αλλά μαζί περισώθηκε και η ανθρώπινη αξιοπρέπεια.

Αν, λοιπόν, το μόνο που μπορεί πλέον να περισωθεί είναι ο Μότσαρτ, εστιάζει σ’ αυτό, μεθοδικά ετοιμάζει τις κινήσεις του σε απόλυτη μυστικότητα, κι έρχεται η στιγμή να απολαύσει το έργο του και την αναμενόμενη συντριβή της υπερηφάνειας του ισχυρού αντιπάλου. Είναι τάχα λίγο αυτό; Σε μια εποχή που τα μεγέθη έχουν αντιστρέψει το ηθικό τους περιεχόμενο, έρχεται στο προσκήνιο η ελάχιστη ανθρώπινη παρέμβαση να δείξει την αξία μιας συνειδητής πράξης. Πώς τώρα αλλάζει το ζύγισμα των μεγεθών! Ο Μότσαρτ σώθηκε. Αλλά μαζί περισώθηκε και η ανθρώπινη αξιοπρέπεια. Ακούστηκε και μια φωνή καταδικασμένη στην αφάνεια, φέρνοντας στην επιφάνεια τις εκατοντάδες χιλιάδες των θυμάτων που εσίγησε η φωνή τους.

Δεν είμαι κι εγώ σαν αυτό το τραγούδι; Κίβδηλος. Λίγο απ’ όλα. Όχι εντελώς Εβραίος, ούτε πραγματικά άθεος, μισός Αυστριακός, μισός Σιλεσιανός, όχι ακόμα νεκρός κι όμως απόβλητος του κόσμου των ζωντανών.

Έξοχη η νουβέλα του Ραφαέλ Τζερουσάλμι. Πρώτον για το θέμα της. Δεύτερον για τον χειρισμό του θέματος, με το τελικό θαύμα να πηγάζει μέσα από τη σαπίλα των σωμάτων, από την αναμονή του θανάτου – ναι, έχει ίσως ιδιαίτερη σημασία ότι ο Στάινερ σε λίγο καιρό θα πεθάνει, γιατί δεν παραιτείται από τη ζωή αλλά ίσα ίσα προβαίνει σε πράξη που σφύζει από ζωή. Τρίτον αξίζει να δούμε πώς ο συγγραφέας, βετεράνος του ισραηλινού στρατού, στρέφεται στη γραφή, όχι για να αποδώσει στη μάταιη αιωνιότητα στρατιωτικά αφηγήματα άνευ ουσίας αλλά για να δώσει αυτό το διαμαντάκι που αυτοδίκαια κατατάσσεται στη λογοτεχνία με πολιτικό περιεχόμενο, με άποψη σαφή ευθαρσώς διατυπωμένη.

Η ελληνική μετάφραση ευτύχησε στα χέρια του έμπειρου Αχιλλέα Κυριακίδη, που διέσωσε το υποδόριο χιούμορ της γραφής (πίσω από την τραγικότητα των σκηνών), και μετέφερε με τον καλύτερο τρόπο τις πολλές μουσικές αναφορές εμπλουτίζοντας μάλιστα το κείμενο με τις σημειώσεις του. Ένα κείμενο γεμάτο από μουσική που ηχεί μέσα από την τραγωδία που ετοιμάζεται για τον κόσμο, στην αρχή του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου.

* Η ΔΙΩΝΗ ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΟΥ είναι συγγραφέας.

altΝα σώσουμε τον Μότσαρτ
Το ημερολόγιο του Ότο Γ. Στάινερ
Raphaël Jerusalmy
Μτφρ. - Σημ. Αχιλλέας Κυριακίδης
Μελάνι 2018
Σελ. 152, τιμή εκδότη €14,00

alt

Ακολουθήστε την boopress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Μπέρδεμα στο Χάρλεμ» του Κόλσον Γουάιτχεντ (κριτική)

«Μπέρδεμα στο Χάρλεμ» του Κόλσον Γουάιτχεντ (κριτική)

Για το μυθιστόρημα του Colson Whitehead «Μπέρδεμα στο Χάρλεμ» (μτφρ. Μυρσίνη Γκανά, εκδ. Ίκαρος).

Του Νίκου Ξένιου

“You move it to the left,
Yeah, and you go for yourself. ...

«Δέντρο από καπνό» του Ντένις Τζόνσον (κριτική)  – Το βραβευμένο μυθιστόρημα-σταθμός για τον πόλεμο του Βιετνάμ

«Δέντρο από καπνό» του Ντένις Τζόνσον (κριτική) – Το βραβευμένο μυθιστόρημα-σταθμός για τον πόλεμο του Βιετνάμ

Για το βραβευμένο μυθιστόρημα του Ντένις Τζόνσον (Denis Johnson) «Δέντρο από καπνό» (μτφρ. Γιώργος-Ίκαρος Μπαμπασάκης, εκδ. Πατάκη), με αφορμή την κυκλοφορία –ήταν εξαντλημένο εδώ και χρόνια– της δεύτερης έκδοσής του. 

Του Φώτη Καραμπεσίνη

Εί...

Ο Χαβιέρ Θέρκας και η ηθική του Εμφυλίου

Ο Χαβιέρ Θέρκας και η ηθική του Εμφυλίου

Τρια μυθιστορήματα του επιτυχημένου Ισπανού συγγραφέα Χαβιέρ Θέρκας (Javier Cercas) και ο τρόπος με τον οποίο ο Ισπανικός Εμφύλιος εντάσσεται στις τρεις ιστορίες. Οι διαθλάσεις της Ιστορίας στον καθρέφτη της μνήμης και της λογοτεχνικής αφήγησης.

Του Γιώργου Ν. Περαντωνάκη

...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Στην Αλίς Ζενιτέρ και την «Τέχνη της απώλειας» το Διεθνές Βραβείο Λογοτεχνίας του Δουβλίνου

Στην Αλίς Ζενιτέρ και την «Τέχνη της απώλειας» το Διεθνές Βραβείο Λογοτεχνίας του Δουβλίνου

Η Γαλλίδα Αλίς Ζενιτέρ (Alice Zeniter) και ο μεταφραστής της στα αγγλικά Φρανκ Γουίν (Frank Wynne) τιμήθηκαν με το Διεθνές Βραβείο Λογοτεχνίας του Δουβλίνου, για το μυθιστόρημα «Η τέχνη της απώλειας». Το βιβλίο κυκλοφορεί στα ελληνικά από τις εκδόσεις Πόλις, σε μετάφραση Έφης Κορομηλά. Σημειωτέον, το συγκεκριμένο βρ...

«Οδός Μακεδονομάχων» της Αντωνίας Γουναροπούλου (κριτική)

«Οδός Μακεδονομάχων» της Αντωνίας Γουναροπούλου (κριτική)

Για τη συλλογή διηγημάτων της Αντωνίας Γουναροπούλου «Οδός Μακεδονομάχων» (εκδ. Petites Maisons). Κεντρική εικόνα: Πίνακας της © Christine Cousineau.

Της Χριστίνας Μουκούλη

Η παιδική ηλικία είναι κατά τον Piaget η περίοδος κατά την οποία...

Ντέιβιντ Μίτσελ: «Οι περισσότεροι συγγραφείς φθονούμε τους μουσικούς»

Ντέιβιντ Μίτσελ: «Οι περισσότεροι συγγραφείς φθονούμε τους μουσικούς»

Σε συνέντευξή του, ο Βρετανός συγγραφέας David Mitchell, δύο φορές υποψήφιος για το Βραβείο Μπούκερ, μίλησε για το πρόσφατο μυθιστόρημά του «Utopia Avenue».

Επιμέλεια: Book Press

Το ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Σπίτια και τάφοι» του Μπερνάρντο Ατσάγα (προδημοσίευση)

«Σπίτια και τάφοι» του Μπερνάρντο Ατσάγα (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Μπερνάρντο Ατσάγα (Bernardo Atzaga) «Σπίτια και τάφοι» (μτφρ. Κώστας Αθανασίου), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 3 Ιουνίου από τις εκδόσεις Εκκρεμές. 

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός ...

«Ο πατέρας δεν μιλούσε γι' αυτά» του Γιάννη Καρκανέβατου (προδημοσίευση)

«Ο πατέρας δεν μιλούσε γι' αυτά» του Γιάννη Καρκανέβατου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Γιάννη Καρκανέβατου «Ο πατέρας δεν μιλούσε γι' αυτά», που θα κυκλοφορήσει τις επόμενες μέρες από τις εκδόσεις Εστία.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Μέχρι κάποια ηλικία η μνήμη θυμίζει πατάρι· στοιβάζεις ό,...

«Το γεγονός» της Ανί Ερνό (προδημοσίευση)

«Το γεγονός» της Ανί Ερνό (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το αυτοβιογραφικό μυθιστόρημα της Annie Ernaux «Το γεγονός» (μτφρ. Ρίτα Κολαΐτη), στο οποίο βασίστηκε η ομώνυμη –βραβευμένη με τον Χρυσό Λέοντα στο Φεστιβάλ της Βενετίας πέρσι– ταινία. Το βιβλίο θα κυκλοφορήσει στις 26 Μαΐου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

«Σταυροδρόμια», «Σάγκι Μπέιν», «Η υπόσχεση»: Τρία σπουδαία σύγχρονα μυθιστορήματα

«Σταυροδρόμια», «Σάγκι Μπέιν», «Η υπόσχεση»: Τρία σπουδαία σύγχρονα μυθιστορήματα

Το μυθιστόρημα, ακόμη και την τρίτη δεκαετία του 21ου αιώνα, παραμένει το μεγάλο χωνευτήρι της πεζογραφικής φόρμας, ένας αφηγηματικός κόσμος ευρύχωρος και δεκτικός, που έχει τη μοναδική δύναμη να κινεί μεγάλους όγκους αφηγηματικού υλικού και να τους κατανέμει ομαλά μέσα στη διάρκεια μίας ή και πολλών δεκαετιών. ...

Έξι αστυνομικά μυθιστορήματα και ένα δοκίμιο του Όργουελ

Έξι αστυνομικά μυθιστορήματα και ένα δοκίμιο του Όργουελ

Έξι προσφατα αστυνομικά μυθιστορήματα και ένα δοκίμιο του George Orwell. Κλασικό και σύγχρονο βρετανικό, σκανδιναβικό αλλά και μια αυτοέκδοση ελληνικού αστυνομικού μυθιστορήματος μεταξύ των προτάσεων. Κεντρική εικόνα: Εικονογράφηση του Λιθουανού © Karolis Strautniekas.

Της Χίλντας Παπαδημητρίου ...

Πόλεμος στην Ουκρανία: Οκτώ βιβλία για το «πώς φτάσαμε ως εδώ»

Πόλεμος στην Ουκρανία: Οκτώ βιβλία για το «πώς φτάσαμε ως εδώ»

Οκτώ βιβλία που μας βοηθούν να καταλάβουμε, ακόμη και σε καταστάσεις κρίσιμες και τραγικές όπως αυτές που ζούμε σήμερα, «Πώς φτάσαμε ως εδώ». Τα έξι είναι βιβλία ιστορίας, έρευνας και γεωπολιτικής και τα δύο είναι λογοτεχνικά έργα Ουκρανών συγγραφέων. Στην κεντρική εικόνα: Από διαδήλωση στο Βερολίνο την περασμένη Κυ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

14 Σεπτεμβρίου 2021 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

Τα βιβλία του χειμώνα: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται (ανανεωμένο)

Επιλογές βιβλίων από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, βιογραφιών και δοκιμίων από 34 εκδοτικούς οίκους. Επιμέλεια: Κώστας Αγορα

ΦΑΚΕΛΟΙ