alt

Για τη νουβέλα του Larry Tremblay «Ο πορτοκαλεώνας» (μτφρ. Ευαγγελία Ανδριτσάνου, εκδ. Αρμός).

Της Διώνης Δημητριάδου

«Ζούμε την κάθε μέρα με τον τρόμο πως θα ’ναι η τελευταία μας. Κοιμόμαστε άσχημα κι όταν καταφέρνουμε να κοιμηθούμε, μας κυνηγούν εφιάλτες. Κάθε βδομάδα χάνονται ολόκληρα χωριά. Οι θάνατοι πληθαίνουν. Ο πόλεμος αγριεύει, Αχμέντ. Δεν έχουμε άλλη επιλογή».

Η ιστορία του Tremblay φέρει εκ πρώτης όψεως έναν παραπλανητικό τίτλο: Ο πορτοκαλεώνας. Παραπλανητικό, γιατί παραπέμπει συνειρμικά σε τόπο και σε χρόνο ειρηνικό, εκεί που μπορεί κανείς να χαίρεται τους καρπούς της εύφορης γης χωρίς να αγωνιά για την απειλή κατά της ζωής του μέσα σε σκηνικό πολέμου και καταμεσής μιας ερήμου που (παραδόξως) γεννά έναν πορτοκαλεώνα σε πείσμα της ξηρασίας. Σ’ αυτόν τον σκιερό παράδεισο που έφτιαξε με τα χέρια του ο παππούς μέσα στην έρημο μεγαλώνουν με τους γονείς τους τα δίδυμα αδέλφια, ο Αχμέντ και ο Ασίζ. Η ιστορία ξεκινά με μια καταστροφή. Μια βόμβα σκοτώνει τον παππού και τη γιαγιά, και η ζωή αλλάζει ρότα.

Σ’ αυτόν τον σκιερό παράδεισο που έφτιαξε με τα χέρια του ο παππούς μέσα στην έρημο μεγαλώνουν με τους γονείς τους τα δίδυμα αδέλφια, ο Αχμέντ και ο Ασίζ. Η ιστορία ξεκινά με μια καταστροφή. Μια βόμβα σκοτώνει τον παππού και τη γιαγιά, και η ζωή αλλάζει ρότα.

«Οι θόρυβοι δεν ηχούν πια το ίδιο κι η σιωπή κρύβεται σαν να ετοιμάζει κάτι κακό».

Ο θάνατος πρέπει να βρει την απάντησή του, μια αποστολή αυτοκτονίας πρέπει να οργανωθεί. Οι γονείς πρέπει να αποφασίσουν ποιο από τα δύο εννιάχρονα παιδιά τους θα θυσιαστεί για να ηρωοποιηθεί, σε μια κοινωνία που δεν γνωρίζει άλλο τίποτα από το μίσος και την εκδίκηση. Η απόφαση μοιάζει εύκολη, αφού ο Ασίζ είναι ήδη μελλοθάνατος χτυπημένος από την αρρώστια που του τρώει τα σωθικά, του λιανίζει σιγά σιγά τα κόκκαλα. Όμως:

«Δεν στέλνει κανείς ένα άρρωστο παιδί στον πόλεμο. Δεν θυσιάζει κανείς ό,τι είναι ήδη θυσιασμένο».

Από το σημείο αυτό κι έπειτα δομείται η πλοκή της ιστορίας ανατρέποντας σελίδα τη σελίδα αυτό που φαίνεται κάθε φορά αποφασισμένο. Γιατί, εν μέσω αντίξοων συνθηκών, πώς να πεις ποιος είναι ο ενήλικας και ποιος ο ανήλικος; Πόσο μετράει η απόφαση ενός εννιάχρονου παιδιού, αλλά και ποιος μπορεί να τη μετρήσει στη βάση μιας λογικής που από χρόνους πολλούς έχει καταργηθεί; Ο Tremblay χρησιμοποιεί με τον καλύτερο τρόπο το συγγραφικό του εύρημα: οι δίδυμοι είναι πανομοιότυποι και δύσκολα ξεχωρίζονται. Ποιος, λοιπόν, από τους δύο θα είναι ο «ήρωας»; Μέσα σε εκατόν πενήντα μόλις σελίδες ο Tremblay προφταίνει να αφηγηθεί την απρόσμενη σε πολλά σημεία ιστορία του, και αυτό από μόνο του αξιολογεί θετικά το βιβλίο. Ωστόσο, η πραγματική αξία της γραφής του βρίσκεται κυρίως αλλού: στην πρόκληση που δημιουργεί στον αναγνώστη να εστιάσει στον πυρήνα της ιστορίας, στο ιδεολογικό τη υπόβαθρο. Μια σειρά από ερωτήματα γεννώνται καθώς προχωράει η ανάγνωση, περισσότερο διαχρονικά, που θα μπορούσαν να αναφέρονται σε άλλον τόπο και σε άλλο χρόνο, όπου παρόμοιες συνθήκες βρίσκουν έδαφος για να αναπτυχθούν.

Είναι άραγε εύκολο να διαχωρισθούν τα θύματα και οι θύτες σε δύο απολύτως διακριτές κατηγορίες, όπου το δίκιο θα είναι πάντα με τη μεριά του θύματος; Και ο θύτης, πώς είναι δυνατόν να μην είναι ο ίδιος θύμα μιας ιδεολογίας (ή καλύτερα ιδεοληψίας) που τον κατευθύνει και του στερεί τη δυνατότητα της σκέψης; Τα πεδία της αυτενέργειας και της ετεροκατεύθυνσης καθόλου διακριτά δεν είναι.

Η πειθώ που ασκείται από όποιον έχει χρισθεί (ή αυτοχρισθεί) καθοδηγητής είναι τόσο ισχυρή, ώστε να ισοπεδώνει το ένστικτο της αυτοσυντήρησης ή το επίσης ισχυρό ένστικτο (κοινωνικά διαμορφωμένο) της προστασίας των παιδιών στα πλαίσια της οικογενειακής εστίας;

Αυτός που τάσσεται με το μέρος του αδικημένου είναι άραγε βέβαιος πως δεν αντιστρέφονται οι πράξεις του έτσι που να καταργούν κάθε έννοια δικαίου;

Η αλήθεια και το ψεύδος πόσο απέχουν, αν είναι αποδεκτή η κατασκευή μιας πραγματικότητας που εξυπηρετεί το δίκιο του αγώνα, όπως κι αν ορίζεται αυτό το δίκιο; Και τότε, αυτός που τάσσεται με το μέρος του αδικημένου είναι άραγε βέβαιος πως δεν αντιστρέφονται οι πράξεις του έτσι που να καταργούν κάθε έννοια δικαίου;

Αλλά και η ενοχή αυτού που διασώθηκε πόσο ζυγίζει στη ζυγαριά των κριμάτων, απέναντι σ’ αυτόν που με τον ένα ή τον άλλο τρόπο πήρε τον ρόλο του θύματος/ήρωα;

Στηριγμένη σε τέτοια ερωτήματα η ιστορία θα δείξει πως μια πράξη που υποτίθεται πως κατευθύνεται ίσα στο κέντρο των επιχειρήσεων του ανελέητου εχθρού ίσως να κρύβει μέσα της ένα έγκλημα που ο καθένας θα καταδίκαζε. Για παράδειγμα τα εκρηκτικά, που φέρει ζωσμένα στη μέση του ένας εθελοντής αυτοκτονίας, καταλήγουν να έχουν ως στόχο εκατοντάδες παιδιά που παρακολουθούν σ’ ένα σχολείο μια παράσταση μαριονέτας. Και τότε, πόσο ήρωας είναι ο «ήρωας»;

alt
Ο Larry Tremblay

Το πιο ενδιαφέρον, όμως, ερώτημα προκύπτει από την ενοχή ενός προσώπου από τα δευτερεύοντα της πλοκής. Στο τελευταίο μέρος του βιβλίου, κάποια χρόνια αργότερα από τα γεγονότα, και σε τόπο πολύ μακρινό από τον χώρο της ιστορίας, στον Καναδά, ένας καθηγητής υποκριτικής θα γράψει ένα θεατρικό έργο για την τελετή αποφοίτησης των σπουδαστών του και θα δώσει τον κύριο ρόλο στον Ασλιζ/Αχμέντ, που πλέον αποστασιοποιημένος από τον τόπο του δράματος, που καθόρισε την παιδική του ηλικία και την ενηλικίωσή του, σπουδάζει ηθοποιός. Η άρνησή του να δεχθεί τον ρόλο θα οδηγήσει στην εκμυστήρευση/αποκάλυψη όλης της ιστορίας στον δάσκαλό του. Είναι εκεί που όλα θα μπουν στη θέση τους, όσες ψηφίδες έλειπαν θα αποκαταστήσουν τη συνολική εικόνα. Θα μείνει, ωστόσο, ανοιχτό ένα ακόμη ερώτημα. Πώς μπορείς να πραγματευθείς ένα θέμα τόσο βαρύ όσο ο πόλεμος και τόσο παράλογο όσο η αντιπαράθεση δύο αντικρουόμενων πλευρών, που η κάθε μια παλεύει για το δικό της δίκιο, αν δεν έχεις ζήσει ο ίδιος στο πετσί σου μέσα σε ανάλογες συνθήκες; Η αφήγηση του Ασίζ/Αχμέντ θα αποκαλύψει στον δάσκαλο μια αλήθεια, την οποία θα αναγκαστεί να ομολογήσει:

«Τόλμησα να γράψω ένα έργο για τον πόλεμο χωρίς να έχω ιδέα για όλα όσα επιφέρει, για όλα όσα προκαλεί».

Ο «Πορτοκαλεώνας» είναι ένα συναρπαστικό βιβλίο που οδηγεί σε αλλεπάλληλες σκέψεις τον αναγνώστη. Και αυτή είναι στην ουσία η αξία του.

Αναπόφευκτα ο συνειρμός γίνεται με τον ίδιο τον συγγραφέα (έχει άλλωστε διδάξει υποκριτική στο Πανεπιστήμιο του Κεμπέκ) ο οποίος στον Πορτοκαλεώνα του καταγίνεται με ένα θέμα στο οποίο ο ίδιος μόνον διανοητικά και με τη συγγραφική άδεια μετέχει. Είναι, επομένως, αυτοαναφορικό ως προς το συγκεκριμένο είδος της γραφής αυτό το βιβλίο; Κι αν θέλουμε να το προχωρήσουμε πιο πέρα, η σύνδεση γίνεται και με όποιον αποπειράται να γράψει για θέματα που δεν έχουν πρώτα χαράξει τα ίχνη τους πάνω του, στη ζωή του την ίδια. Νομίζω είναι ανοιχτό το ερώτημα και μπορεί να απαντηθεί κάθε φορά που θα συναντάμε κάποια ανάλογη γραφή και θα την αξιολογούμε ο καθένας με τον τρόπο του και την προσέγγισή του.

Κάτω από αυτό το πρίσμα της ανάγνωσης (φυσικά απολύτως προσωπικής όπως άλλωστε προσωπικό είναι και το κάθε τι που γράφουμε αξιολογώντας ένα βιβλίο) ο Πορτοκαλεώνας είναι ένα συναρπαστικό βιβλίο που οδηγεί σε αλλεπάλληλες σκέψεις τον αναγνώστη. Και αυτή είναι στην ουσία η αξία του. Ακόμη κι αν ο Tremblay έχει εισχωρήσει σε ένα πεδίο άγνωστο ως πείρα ζωής γι’ αυτόν, κατορθώνει να το δώσει με την αληθοφάνεια που αρμόζει στις αφηγημένες ιστορίες. Το γεγονός μάλιστα ότι ο ίδιος με το εύρημα του καθηγητή της υποκριτικής κατευθύνει την ανάγνωση προς το τελευταίο ερώτημα που παρουσιάστηκε σ’ αυτό το κριτικό κείμενο, προσδίδει ακόμη μεγαλύτερη αξία στο βιβλίο του, μια που έχει και την έμπνευση αλλά και την ικανότητα να αυτοσχολιάζεται.

* Η ΔΙΩΝΗ ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΟΥ είναι συγγραφέας. 
Τελευταίο της βιβλίο, η ποιητική συλλογή «Ο ευτυχισμένος Σίσυφος» (εκδ. ΑΩ).

 Στην κεντρική εικόνα, φωτογραφία από την παράσταση, βασισμένη στο βιβλίο του Larry Tremblay, σε σκηνοθεσία Claude Poissant, η οποία παρουσιάστηκε στο Théâtre Hector-Charland στο Κεμπέκ. 


altΟ Πορτοκαλεώνας
Larry Tremblay
Μτφρ. Ευαγγελία Ανδριτσάνου
Αρμός 2019
Σελ. 160, τιμή εκδότη €12,00 

alt

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ LARRY TREMBLAY

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Ιούδας» του Άμος Οζ (κριτική) – Η Ιστορία, η προδοσία και οι αποδιοπομπαίοι τράγοι

«Ιούδας» του Άμος Οζ (κριτική) – Η Ιστορία, η προδοσία και οι αποδιοπομπαίοι τράγοι

Για το βιβλίο του Άμος Οζ «Ιούδας» (μτφρ. Μάγκι Κοέν, εκδ. Καστανιώτη). Κεντρική εικόνα: o Μπεν Γκουριόν, ιδρυτής και πρώτος πρωθυπουργός του Ισραήλ, επιθεωρεί στρατεύματα το 1957. 

Γράφει ο Μιχάλης Μοδινός 

Η παρ...

«Ο θάνατος έρχεται στάζοντας βροχή» του Αντρές Μοντέρο (κριτική) – Ο Μάρκες συναντά τον Χουάν Ρούλφο σε απόμερο χωριό της Χιλής

«Ο θάνατος έρχεται στάζοντας βροχή» του Αντρές Μοντέρο (κριτική) – Ο Μάρκες συναντά τον Χουάν Ρούλφο σε απόμερο χωριό της Χιλής

Για το βιβλίο του Αντρές Μοντέρο [Andres Montero] «Ο θάνατος έρχεται στάζοντας βροχή» (μτφρ. Μαρία Παλαιολόγου, εκδ. Διόπτρα). Κεντρική εικόνα: από την ταινία «Τhe Settlers». 

Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος

Νότια της Χ...

«Μια ιστορία με κοκαΐνη» του Μ. Αγκέεφ (κριτική) – Μυθιστόρημα των αισθήσεων και των παραισθήσεων

«Μια ιστορία με κοκαΐνη» του Μ. Αγκέεφ (κριτική) – Μυθιστόρημα των αισθήσεων και των παραισθήσεων

Για το μυθιστόρημα του Μ. Αγκέεφ [Μ. Αgueev] «Μια ιστορία με κοκαΐνη» (μτφρ. Σοφία Κορνάρου, εκδ. Ροές). Kεντρική εικόνα: πίνακας του Ηans Βaluschek (1870-1935).

Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος

Κάποιους συγγραφείς τους καλύπτει ο...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

«Βίος και Πολιτεία»: Ο μετρ του noir Ανδρέας Αποστολίδης έρχεται στο «υπόγειο»

«Βίος και Πολιτεία»: Ο μετρ του noir Ανδρέας Αποστολίδης έρχεται στο «υπόγειο»

Στο 40ο επεισόδιο της σειράς συζητήσεων στο Βιβλιοπωλείο της Πολιτείας με ανθρώπους από το χώρο του βιβλίου και της σκέψης, o Κώστας Κατσουλάρης θα συνομιλήσει με τον μετρ του noir, σκηνοθέτη, συγγραφέα και μεταφραστή Ανδρέα Αποστολίδη, με αφορμή την έκδοση του τελευταίου του βιβλίου «Roman-tica» (εκδ. Άγρα). Η συζή...

Λογοτεχνικό Βραβείο Δουβλίνου 2024: Νικητής ο Μίρτσεα Καρταρέσκου

Λογοτεχνικό Βραβείο Δουβλίνου 2024: Νικητής ο Μίρτσεα Καρταρέσκου

Ο Ρουμάνος συγγραφέας Μίρτσεα Καρταρέσκου [Μircea Cartarescu] έλαβε το βραβείο για το μυθιστόρημά του «Solenoid» που είναι εν μέρει αυτοβιογραφικό και μάς μεταφέρει στην κομμουνιστική Ρουμανία των τελών του ‘70. Στα ελληνικά τον έχουμε γνωρίσει με το μυθιστόρημα «Νοσταλγία» (μτφρ. Βίκτορ Ιβάνοβιτς, εκδ. Καστανιώτη)....

ΔΕΒΘ 2024: Γυναίκες, φύλο και φεμινισμοί – Τι είδαμε, τι καταλάβαμε

ΔΕΒΘ 2024: Γυναίκες, φύλο και φεμινισμοί – Τι είδαμε, τι καταλάβαμε

Ένα από τα αφιερώματα της φετινής ΔΕΒΘ ήταν αυτό στις «Γυναίκες», μια ευρεία θεματική που ξεδιπλώθηκε μέσα από συζητήσεις για συγγραφείς, εκδότριες και μεταφράστριες, για τη γυναίκα σαν λογοτεχνικό ήρωα, αλλά και τη γυναικεία γραφή. Οι εκδηλώσεις ήταν διάχυτες στο πρόγραμμα, αρκετές συνέπιπταν η μία με την άλλη, αλλ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Γραφή κοφτερή σαν μαχαίρι» της Ανί Ερνό (προδημοσίευση)

«Γραφή κοφτερή σαν μαχαίρι» της Ανί Ερνό (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο της βραβευμένης με Νόμπελ λογοτεχνίας Ανί Ερνό [Annie Ernaux] «Γραφή κοφτερή σαν μαχαίρι (μτφρ. Ρίτα Κολαΐτη), μια συνομιλία, μέσω μέιλ, της Ερνό με τον Φρεντερίκ Ιβ Ζανέ [Frederic-Yves Jeannet]. Το βιβλίο θα κυκλοφορήσει στις 28 Μαΐου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμ...

«Μελέτη περίπτωσης» του Γκρέαμ Μακρέι Μπερνέτ (προδημοσίευση)

«Μελέτη περίπτωσης» του Γκρέαμ Μακρέι Μπερνέτ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Γκρέαμ Μακρέι Μπερνέτ [Graeme Macrae Burnet] «Μελέτη περίπτωσης» (μτφρ. Χίλντα Παπαδημητρίου), το οποίο κυκλοφορεί στις 28 Μαΐου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Στην αρχή, καθώς ...

«Ο ελληνικός Εμφύλιος πόλεμος 1946-1949 μέσα από τον τουρκικό Τύπο της εποχής» του Μουράτ Εσέρ (προδημοσίευση)

«Ο ελληνικός Εμφύλιος πόλεμος 1946-1949 μέσα από τον τουρκικό Τύπο της εποχής» του Μουράτ Εσέρ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από τη μελέτη του Μουράτ Εσέρ [Murat Eser] «Ο ελληνικός Εμφύλιος πόλεμος 1946-1949 μέσα από τον τουρκικό Τύπο της εποχής», η οποία κυκλοφορεί αυτές τις μέρες από τις εκδόσεις Νίκας.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Εφημερίδα...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Γκόγκολ, Γκόρκι, Τολστόι, Χάμσουν: Τέσσερα κλασικά λογοτεχνικά έργα από τις εκδόσεις Νίκας

Γκόγκολ, Γκόρκι, Τολστόι, Χάμσουν: Τέσσερα κλασικά λογοτεχνικά έργα από τις εκδόσεις Νίκας

Για τα βιβλία των Κνουτ Χάμσουν [Knout Hamsun] «Η πείνα» (μτφρ. Βασίλη Δασκαλάκη), Νικολάι Γκόγκολ [Νikolai Gogol] «Το παλτό» (μτφρ. Κώστας Μιλτιάδης), Μαξίμ Γκόρκι [Maxim Gorky] «Τα ρημάδια της ζωής» (μτφρ. Κοραλία Μακρή) και Λέον Τολστόι [Leon Tolstoy] «Η σονάτα του Κρόιτσερ» (μτφρ. Κοραλία Μακρή). 

...
Τι διαβάζουμε τώρα; 12 βιβλία λογοτεχνίας που βγήκαν πρόσφατα και ξεχωρίζουν

Τι διαβάζουμε τώρα; 12 βιβλία λογοτεχνίας που βγήκαν πρόσφατα και ξεχωρίζουν

Εαρινά αναγνώσματα από όλο τον κόσμο. Νομπελίστες, αναγνωρισμένοι συγγραφείς, αλλά και νέα ταλέντα ξεχωρίζουν και τραβούν την προσοχή. Στην κεντρική εικόνα, οι Αμπντουλραζάκ Γκούρνα, Κάρα Χόφμαν, Ντέιβιντ Μίτσελ.

Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος 

Από την...

Από τον κβαντικό υπολογιστή στην παραγωγική Τεχνητή Νοημοσύνη: 3 βιβλία για ένα μέλλον που είναι ήδη εδώ

Από τον κβαντικό υπολογιστή στην παραγωγική Τεχνητή Νοημοσύνη: 3 βιβλία για ένα μέλλον που είναι ήδη εδώ

Η επιστήμη προχωράει με ραγδαίoυς ρυθμούς. Η 4η βιομηχανική επανάσταση θα στηριχθεί στην κβαντική υπεροχή και την Τεχνητή Νοημοσύνη. Για να ξέρουμε πώς θα είναι το μέλλον μας επιλέγουμε τρία βιβλία που εξηγούν λεπτομέρως όλα όσα θα συμβούν. Kεντρική εικόνα: @ Wikipedia.

Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

15 Δεκεμβρίου 2023 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2023

Mυθιστορήματα, νουβέλες, διηγήματα, ποιήματα: Επιλογή 100 βιβλίων, ελληνικών και μεταφρασμένων, από τη βιβλιοπαραγωγή του 2023. Επιλογή: Συντακτική ομάδα της Book

ΦΑΚΕΛΟΙ