«Ρεαλισμός: Αντικατοπτρισμοί του πραγματικού στη λογοτεχνία» του Τέρι Ίγκλετον (κριτική) – Εξετάζοντας το πιο ανθεκτικό λογοτεχνικό ρεύμα

Ένας από τους λόγους που τα βιβλία λογοτεχνικής κριτικής σπανίως διαβάζονται -παρά από ένα εξειδικευμένο κοινό που ασχολείται ενεργά με την κριτική- είναι η δυσκολία του εγχειρήματος, αφού βρίθουν από τεχνικούς όρους, λογοτεχνικές σχολές μετά των ιερατείων τους, παραθέματα και ονόματα κριτικών των οποίων οι ερμητικά σφραγισμένες δοξασίες αποτρέπουν τους λιγότερο τολμηρούς από το να πλησιάσουν. Πρωτοπόροι της «Αποφευκτικής Σχολής» (αν μου επιτραπεί το χιούμορ) φυσικά οι Γάλλοι, οι οποίοι κατέχουν τα πρωτεία της δυσφορίας. Οι λόγοι πολλοί κι έχουν κατά καιρούς αναλυθεί: το star system της γαλλικής διανόησης επέβαλλε την όσο το δυνατόν μεγαλύτερη ασάφεια και πολυπλοκότητα, αφού η πλειονότητά τους, με φωτεινές εξαιρέσεις, είτε έκανε ασκήσεις αυτοθαυμασμού στον καθρέφτη είτε προσπαθούσε να εντυπωσιάσει τους ομογάλακτους και συναδέλφους.

Ο Τέρυ Ίγκλετον είναι μέρος μιας μακράς αλυσίδας Βρετανών διανοούμενων, των οποίων ο καθαρός λόγος έχει συγκεκριμένο περιεχόμενο και στόχευση

Στον αντίποδα οι αγγλοαμερικανοί, πρόμαχοι της δημοκρατικής παράδοσης, στόχευαν στην ουσία, τουτέστιν στην από καταβολής εξής αλήθεια: «Για ποιον γράφω και τι σκοπό έχω;». Εφόσον λοιπόν ο στόχος δεν είναι να κατακτήσεις τον θαυμασμό άλλων 10 διανοούμενων, αλλά να μεταφέρεις την αγάπη σου για την τέχνη και τη λογοτεχνία, έχει ιδιαίτερη σημασία να ακουστείς και να διαβαστείς, ενώ την ίδια στιγμή διδάσκεις εκείνους που είναι διατεθειμένοι να ακούσουν, δίχως παραχωρήσεις στην ποιότητα. Εκεί βεβαίως εντοπίζεται η διαφορά του Δασκάλου από τον νάρκισσο αγκιτάτορα που περιφέρει τον δογματισμό του ως περιούσια σκέψη. Ο Τέρυ Ίγκλετον είναι μέρος μιας μακράς αλυσίδας Βρετανών διανοούμενων, των οποίων ο καθαρός λόγος έχει συγκεκριμένο περιεχόμενο και στόχευση, στα οποία θα επανέλθω στη συνέχεια, αφού ασχοληθώ καταρχάς λίγο με το περιεχόμενο του βιβλίου του Ρεαλισμός – Αντικατοπτρισμοί του πραγματικού στη λογοτεχνία (μτφρ. Γιώργος Μαραγκός, εκδ. Πεδίο).

Το έργο

Διαβάζουμε στο βιβλίο: «Ο όρος "ρεαλισμός" (realism) φαίνεται πως εντάχθηκε στην αγγλική γλώσσα το 1853, με σκοπό να περιγραφούν τα έργα του Ονορέ ντε Μπαλζάκ. Ο κριτικός Μ. Α. Ρ. Χαμπίμπ συνοψίζει το λογοτεχνικό αυτό ρεύμα ως εκείνο που στοχεύει στην αντικειμενικότητα και την άμεση παρατήρηση, χρησιμοποιεί ακριβή και περιγραφική γλώσσα, προτιμά γενικά τη σύγχρονη εμπειρία έναντι του παρελθόντος, μένει πιστό στο δυνητικό ή το πιθανό και συνήθως αποφεύγει τη χρήση υψηλής ρητορικής, προτιμώντας αντίθετα πιο απλούς ιδιωματισμούς της καθομιλουμένης». Η περιγραφή αυτή αποτελεί το εναρκτήριο λάκτισμα, προκειμένου ο συγγραφέας να ξεκινήσει το ταξίδι του στο λογοτεχνικό, κι όχι μόνο, ρεύμα του Ρεαλισμού.

Στα αρχικά κεφάλαια ο Eagleton ξεκαθαρίζει την έννοια του ρεαλισμού και του ρεαλιστικού, αναφερόμενος στη φιλοσοφία (γεγονός και αλήθεια, σχετικισμός, γνωσιακός και ηθικός ρεαλισμός), πάντοτε σε σχέση με τη λογοτεχνία μέσω συγκεκριμένων παραδειγμάτων, τόσο σε έργα όσο και σε συγγραφείς. Εν συνεχεία, στα επόμενα κεφάλαια, εστιάζεται στα κατεξοχήν χαρακτηριστικά του ρεύματος, σ’ εκείνα δηλαδή τα σημεία που το ξεχωρίζουν από τον Ρομαντισμό που προηγήθηκε, όσο και από τον Μοντερνισμό που έπεται, αλλά και τον Μεταμοντερνισμό. Ο συγγραφέας αναφέρεται σε συγκεκριμένες ποιότητες, τις οποίες αναλύει διεξοδικά αντιπαραθέτοντας τις κατεστημένες αντιλήψεις περί Ρεαλισμού με τις πιο ανορθόδοξες οπτικές, αφήνοντας ελεύθερο χώρο στον αναγνώστη να καταλήξει στα δικά του συμπεράσματα.

Προφανώς δεν έχει κάποιο νόημα να υπεισέλθω στην επιχειρηματολογία του συγγραφέα, αφού είναι προτιμότερο να διαβάσει κάποιος το βιβλίο απ’ το να χάσει χρόνο διαβάζοντας μια δική μου ελλιπή περίληψη. Θα σταθώ μόνο σε κάποια σημεία που ξεχώρισα. Για αρχή, η θεμελιακή σύγκρουση μεταξύ της αναπαράστασης (του γνωστού πλέον «καθρέφτη») που υποτίθεται ότι αποτελεί την καταστατική διακήρυξη του Ρεαλισμού σε αντίθεση με όσα ρεύματα προηγήθηκαν και κυρίως όσα ακολούθησαν, τα οποία υποτίθεται ότι θρυμμάτισαν την ψευδαίσθηση της αναπαραγωγής του πραγματικού προτάσσοντας την εσωτερικότητα, την υποκειμενικότητα και τη δημιουργική φαντασία των χαρακτήρων. Τα συμπεράσματα από τη διατύπωση αυτή παραμένουν αναρίθμητα και ταυτόχρονα ανεπίλυτα, αφού όταν αναφερόμαστε σε καλλιτεχνικά προϊόντα οφείλουμε πάντα να έχουμε κατά νου ότι δεν εμπίπτουν απαραίτητα στις νόρμες που έχουν εξαρχής θέσει κάποιοι σχετικά με το πού κείται τι. Προς τιμή του ο Eagleton προσφέρει τον αντίλογο αμέσως μετά τον λόγο, μη επιτρέποντας τη θέση να μετακυλίσει στον δογματισμό.

Ως προς αυτά τα σημεία, ο αριστερός Eagleton παραπέμπει στον δεξιό Scruton (τον οποίο αναφέρει και στο βιβλίο), αποδεικνύοντας την κοινή καταγωγή και αφετηρία τους ως επιγόνων του βρετανικού ορθολογισμού, ασχέτως εάν ο καθένας φιλοσοφεί απ’ τη δική του σκοπιά τι είναι αριστερό ή δεξιό.

Για παράδειγμα, στο ζήτημα της αναπαραστατικής πλευράς του Ρεαλισμού, υπενθυμίζει ότι εκ των πραγμάτων ο αναγνώστης προσερχόμενος στο ρεαλιστικό έργο έχει αποδεχτεί ότι οι πρωταγωνιστές αλλά και η πλοκή του έργου παραμένουν επινοήσεις του δημιουργού τους, ακόμα κι αν εκτυλίσσονται σε ρεαλιστικό χωροχρόνο. Όσον αφορά τις κατηγορίες, εξ αριστερών, περί δομικού συντηρητισμού του Ρεαλισμού ως επικρατούσας τάσης που δικαιώνει εν τέλει το υπάρχον μέσω του αφηγηματικού του τρόπου, ακόμα κι όταν το περιεχόμενο είναι έκδηλα επαναστατικό, ο Eagleton το επισημαίνει, παρουσιάζοντας ταυτόχρονα και τον αντίλογό του: γιατί να θεωρείται συντηρητική η επίκληση στα ειωθότα και την καθημερινότητα, ενώ επαναστατική η άρνησή τους; «Το άγνωστο δεν είναι πάντοτε θελκτική προοπτική». Εδραιωμένη είναι η άρνηση της δουλείας ή της παιδικής εργασίας, για παράδειγμα. Θα ήταν επαναστατικό να τις αμφισβητήσουμε; Ως προς αυτά τα σημεία, ο αριστερός Eagleton παραπέμπει στον δεξιό Scruton (τον οποίο αναφέρει και στο βιβλίο), αποδεικνύοντας την κοινή καταγωγή και αφετηρία τους ως επιγόνων του βρετανικού ορθολογισμού, ασχέτως εάν ο καθένας φιλοσοφεί απ’ τη δική του σκοπιά τι είναι αριστερό ή δεξιό.

Στη λογική αυτή στέκει, για παράδειγμα, επικριτικά απέναντι στον ιδεολογικό δογματισμό του Λούκατς, ένθερμου υποστηρικτή του Ρεαλισμού και αρνητή του Μοντερνισμού, παρουσιάζοντας βεβαίως τις θέσεις του και ανασκευάζοντάς τες όταν κρίνει σκόπιμο. Το ίδιο κάνει και στην περίπτωση του Μπρεχτ, όπως και με τον E. Auerbach για το βιβλίο αναφοράς του Μίμησις, Η εικόνα της πραγματικότητας στη Δυτική λογοτεχνία – αποδίδει τις οφειλόμενες τιμές, ενώ παραθέτει τις αντιρρήσεις του όσον αφορά τον «λαϊκισμό» (με την παραδοσιακή του έννοια) του συγγραφέα, ο οποίος αφενός τον καθιστά θετικό απέναντι στον Ρεαλισμό κι αφετέρου απορριπτικό για τον Μοντερνισμό.

Η σθεναρή αντοχή του Ρεαλισμού

Δεν πρόκειται να υποκαταστήσω τον συγγραφέα συνοψίζοντας ιδέες και επιχειρήματα που έχει νόημα να διαβαστούν αδιαμεσολάβητα, οπότε θα σταματήσω εδώ, επισημαίνοντας κάτι τελευταίο που μου έκανε εντύπωση και το οποίο κινείται ας πούμε οριζόντια, διαπερνώντας το χωροχρονικό πλαίσιο του λογοτεχνικού ρεύματος. Αναφέρομαι στη διαχρονικότητα, τη σθεναρή αντοχή και τη συνεχιζόμενη παρουσία και δυναμική του Ρεαλισμού, όπως την επισημαίνει ο συγγραφέας («Ο ρεαλισμός παραμένει η πιο ανθεκτική καλλιτεχνική φόρμα που έχει υπάρξει στην ιστορία»). Έχει εξαιρετικό ενδιαφέρον, ανεξάρτητα από το τι προτιμά ο καθένας μας, το γεγονός ότι ο Ρεαλισμός ως ύφος (περιγραφικό, αντικειμενικό, ακριβές κ.ο.κ.) συνεχίζει να υφίσταται στο παρόν, αφού δεν υποτάσσεται στις καυστικές αντιδράσεις και τα επαναστατικά αιτήματα του Μοντερνισμού ή του Μεταμοντερνισμού, ρεύματα τα οποία υποτίθεται εμφανίστηκαν για να υποκαταστήσουν ή ακόμα και να διαγράψουν τον Ρεαλισμό ως κάτι πεπερασμένο και απηρχαιωμένο.

Ο Eagleton όμως είναι διαλλακτικός, βασίζοντας την επιχειρηματολογία του σε δύο αιχμές.

Θα ήταν πολύ εύκολο -κι ο συγγραφέας δεν πέφτει στην παγίδα- να αιτιολογήσουμε την αντοχή του ρεύματος καταφεύγοντας στην ευκολία της... ευκολίας του από μορφικής πλευράς, η οποία θα βρίσκει πάντοτε θιασώτες στο ευρύ αναγνωστικό κοινό. Ουδείς μπορεί να αρνηθεί βεβαίως αυτή τη διάσταση, όπως και τις σχετικές επικρίσεις από εκείνους που παρατηρούν με καχυποψία την εύκολη και ευρεία ταύτιση ενός κοινού διψασμένου και μαθημένου να αναγνωρίζει το οικείο όπως θα το επιθυμούσε, απορρίπτοντας το ανοίκειο που είναι εν τέλει πιο συναφές με τη σκληρή πραγματικότητα. Ο Eagleton όμως είναι διαλλακτικός, βασίζοντας την επιχειρηματολογία του σε δύο αιχμές.

Το δεύτερο επιχείρημα που, τρόπον τινά, αποδεικνύεται περισσότερο συναισθηματικής και ηθικής φύσης, είναι εκείνο του ανθρωπιστή διανοούμενου

Η πρώτη είναι διάσπαρτη στο κυρίως σώμα του βιβλίου, όπου υποστηρίζει ότι το ρεύμα του Ρεαλισμού δεν είναι τόσο μονόπλευρο όσο θέλουν να το παρουσιάζουν οι αντίπαλοί του, έχοντας κατορθώσει να ενσωματώσει στο πέρασμα των αιώνων πολλά από τα στοιχεία των συγχρόνων του διατηρώντας ταυτόχρονα τη διαύγεια και τη δυναμική του, με άμεσο αποτέλεσμα τη δημοτικότητά του. Το δεύτερο επιχείρημα που, τρόπον τινά, αποδεικνύεται περισσότερο συναισθηματικής και ηθικής φύσης, είναι εκείνο του ανθρωπιστή διανοούμενου που έχοντας περάσει από διάφορες πνευματικές και καλλιτεχνικές συμπληγάδες, τα συγκεφαλαιώνει σε ένα επιχείρημα που συμπυκνώνει την κοσμοθεωρία του (μαρξιστής / καθολικός) και το οποίο παραθέτω αυτούσιο:

«Σε έναν αδιανόητα περίπλοκο κόσμο, που πλήττεται από τρομοκρατία και γενοκτονίες, πόλεμο, ασθένειες, ένδεια, μαζικές μεταναστεύσεις και τον σταδιακό θάνατο της Φύσης, μια από τις πλέον επιτακτικές ανάγκες είναι να συλλάβουμε τη γενική μορφή όσων έρχονται. Μια από τις αποστολές του ρεαλισμού, είτε ως μυθοπλασίας, είτε ως ντοκιμαντέρ, είτε ως ρεπορτάζ, είναι να μας προσφέρει έναν γνωσιακό χάρτη και να το κάνει με πιο ευχάριστο τρόπο απ' ό,τι οι περισσότερες άλλες μορφές παγκόσμιας γνώσης».

Το ύφος

Τι μπορεί να αφορά τον αναγνώστη το ύφος του συγγραφέα, θα αναρωτηθεί κάποιος, δεδομένου ότι ο «Ρεαλισμός» δεν είναι λογοτεχνικό έργο; Η απάντηση μας επαναφέρει στις εισαγωγικές παραγράφους. Οφείλουμε να θυμόμαστε ότι κάθε γραπτό κείμενο που δεν αποσκοπεί αποκλειστικά στη μετάδοση πληροφοριών, όπως συμβαίνει με τα εγχειρίδια, ή σε επικοινωνιακούς λόγους, δημιουργεί αυτόματα αναγνωστικές προσδοκίες, οι οποίες συνήθως ικανοποιούνται μέσω της ρητορικής του συγγραφέα, μέσω του ύφους γραφής του. Εν προκειμένω, ένα βιβλίο που καλείται να μιλήσει για τον Ρεαλισμό στη λογοτεχνία απευθύνεται σε ένα εγγράμματο κοινό, το οποίο αφενός διαθέτει μια κάποια αναγνωστική εμπειρία κι αφετέρου αναμένει να διδαχθεί/ κατανοήσει κάποια ζητήματα σχετικά με τη λογοτεχνική θεωρία. Κανείς ποτέ δεν μαθήτευσε με χαρά δίπλα σε κάποιον δάσκαλο του οποίου η ρητορική ήταν αδιάφορη ή, το χειρότερο, πληκτική.

Ως προς αυτό αποδεικνύεται η συγγραφική δεξιότητα, η υφολογική επάρκεια, η ικανότητα της ρητορικής, αφού σε τελική ανάλυση, όλοι μας πλέον γνωρίζουμε, σε μια ηλικία, ότι τα επιχειρήματα είναι τόσο πειστικά όσο εκείνος που τα χειρίζεται.

Είναι δύο τα σημαντικά χαρακτηριστικά των θεωρητικών βιβλίων: να μην είναι πληκτικά και να μην είναι δυσνόητα, ενώ ταυτόχρονα διευρύνουν τον ορίζοντα του αναγνώστη τους. Η πλήξη βεβαίως μπορεί να προέλθει όχι μόνο από το ανούσιο και επίπεδο ύφος του συγγραφέα αλλά και από το ότι, χάριν εμπορικότητας, έχει υπεραπλουστεύσει το αντικείμενό του προκειμένου να μη χαρακτηριστεί ελιτιστής ή δυσνόητος. Παραμένει εξαιρετικά δύσκολο για ένα βιβλίο θεωρίας να παραμείνει ελκυστικό, περιεκτικό και ταυτόχρονα να προωθεί τη σκέψη χωρίς να ναρκισσεύεται ασύστολα. Ως προς αυτό αποδεικνύεται η συγγραφική δεξιότητα, η υφολογική επάρκεια, η ικανότητα της ρητορικής, αφού σε τελική ανάλυση, όλοι μας πλέον γνωρίζουμε, σε μια ηλικία, ότι τα επιχειρήματα είναι τόσο πειστικά όσο εκείνος που τα χειρίζεται.

Ο μη δογματικός μαρξιστής Eagleton (είναι ταυτόχρονα και καθολικός) είναι ένας πνευματικός άνθρωπος της αριστερής διανόησης που δεν ταυτίστηκε ποτέ με ολοκληρωτικές πρακτικές και στάθηκε απέναντι τόσο στον λεγόμενο ακαδημαϊκό μαρξισμό όσο και στον Μεταμοντερνισμό.

Ο Eagleton έχει αποδείξει μέσα από τόσα έργα που έχει παραδώσει ότι διαθέτει την ικανότητα αυτήν (όχι βεβαίως πάντα και σε όλα τα έργα του). Τα πιο πρόσφατα βιβλία του κινούνται σαφώς σε πιο εύληπτη κατεύθυνση, στο πλαίσιο της αγγλοσαξονικής παράδοσης, όπως προείπα, αλλά και της ιδεολογικής ταυτότητας του συγγραφέα. Ο μη δογματικός μαρξιστής Eagleton (είναι ταυτόχρονα και καθολικός) είναι ένας πνευματικός άνθρωπος της αριστερής διανόησης που δεν ταυτίστηκε ποτέ με ολοκληρωτικές πρακτικές και στάθηκε απέναντι τόσο στον λεγόμενο ακαδημαϊκό μαρξισμό όσο και στον Μεταμοντερνισμό. Με πνεύμα διαυγές και οξύ, παραμένει γνώστης της λογοτεχνικής θεωρίας και ταυτόχρονα την υποβάλει στη βάσανο της κριτικής.

Ως εκ τούτου, για κάθε θέση έχει έτοιμη και μία τουλάχιστον αντίθεση, η οποία διαθέτει το πλεονέκτημα ότι δεν τίθεται κατ’ ανάγκη απορριπτικά αλλά συμπληρωματικά στην αρχική. Το αποτέλεσμα είναι ότι ο αναγνώστης έρχεται σε επαφή με ένα ζωντανό και ρέον κείμενο που αποφεύγει της απολυτότητες της καταγγελτικής θεωρητικής σκέψης, αφήνοντας περιθώριο στον ενεργητικό αναγνώστη να καλύψει τα κενά, αποσαφηνίζοντας τυχόν γκρίζες ζώνες ή αναθεωρώντας δικές του. Με αυτό δεν συνεπάγεται ότι ο Eagleton αποκρύπτει τεχνηέντως τις απόψεις του για να κρατήσει ίσες αποστάσεις – απλά δεν τις χρησιμοποιεί ως πολιορκητικό κριό επισκιάζοντας το αντικείμενό του, κι αυτό αποτελεί σημαντική επιτυχία ενός κειμένου που σε τελική ανάλυση αναφέρεται στη λογοτεχνία, τον κατεξοχήν χώρο της αμφισημίας και των ανοιχτών οριζόντων.

*Ο ΦΩΤΗΣ ΚΑΡΑΜΠΕΣΙΝΗΣ είναι πτυχιούχος Αγγλικής Φιλολογίας. Διαχειρίζεται το βιβλιοφιλικό blog Αναγνώσεις.

Απόσπασμα από το βιβλίο

Πρόκειται για μια τέχνη του ξεσκεπάσματος και της κατάρριψης μύθων. Δείχνει επίσης ένα άσβεστο ενδιαφέρον για το άτομο, το οποίο τοποθετεί πάνω από το οικουμενικό, και, σε αντίθεση με προηγούμενες μορφές τέχνης, χαρτογραφεί την εξέλιξη των χαρακτήρων σε βάθος χρόνου. Ο ρεαλισμός είναι εξαιρετικά πιο συγκεκριμένος όσον αφορά τη σημασία του χρόνου και του τόπου σε σύγκριση με το μεγαλύτερο μέρος της προγενέστερης λογοτεχνίας, και προσφέρει στον αναγνώστη κάτι που ισχυρίζεται ότι είναι μια αυθεντική περιγραφή της βιωμένης εμπειρίας των ανθρώπων. Η πρόζα του είναι γενικότερα πιο απλή από εκείνη των περισσότερων παραδοσιακών λογοτεχνικών ειδών, μολονότι, όπως έχουμε ήδη δει, ο ισχυρισμός αυτός χρειάζεται ορισμένες διευκρινίσεις. Μπορεί να είναι πρόθυμος να θυσιάσει ως έναν βαθμό το ύφος για να αναπαραστήσει καλύτερα την πραγματικότητα. Είναι από τις γραφές εκείνες που ορισμένοι μεταστρουκτουραλιστές κριτικοί αποκαλούν «ευανάγνωστες», που σημαίνει υπερβολικά ευανάγνωστες, που σημαίνει ότι καταναλώνονται υπερβολικά εύκολα, ότι δεν έχουν κατά τα φαινόμενα επίγνωση πως είναι εξίσου τεχνητές με την ωδή του Πινδάρου ή το ελεγειακό δίστιχο.

Λίγα λόγια για τον συγγραφέα

Ο Τέρυ Ίγκλετον, ο επιφανέστερος, ίσως, σήμερα βρετανός κριτικός της λογοτεχνίας και της κουλτούρας, γεννήθηκε το 1943 στο Σάλφορντ της Αγγλίας. Σπούδασε λογοτεχνία στο Trinity College του Πανεπιστημίου του Καίμπριτζ (M.A., Ph.D.), με πεδίο έρευνας τον 19ο και τον 20ό αιώνα, κοντά στον εκπρόσωπο της αριστερής λογοτεχνικής κριτικής του περιοδικού «New Left Review», Raymond Williams.

Δίδαξε ως καθηγητής μεταξύ 1992-2001 στην Οξφόρδη (Thomas Wharton Professor of English Literature), και μεταξύ 2001-2008 στο Πανεπιστήμιο του Μάντσεστερ (John Edward Taylor Professor of English Literature). Το 2008 διορίστηκε πρόεδρος (Chair in English Literature) στο Τμήμα Αγγλικής Λογοτεχνίας και Δημιουργικής Γραφής του Πανεπιστημίου του Λάνκαστερ.

Στα ελληνικά τα βιβλία του κυκλοφορούν από τις εκδόσεις Πεδίο, Οδυσσέας, Πατάκη, Θύραθεν κ.ά.