Μεταφραστές και επιμελητές αποκαλύπτουν τις διαδρομές μέσα από τις οποίες προσέγγισαν τη γλώσσα, το ύφος ή και την οικονομία ενός βιβλίου και μοιράζονται μαζί μας τα μυστικά του εργαστηρίου τους. Φιλοξενούμενος, ο μεταφραστής Δημήτρης Παπαδημητρίου, με αφορμή το μυθιστόρημα του Alberto Moravia «Η προσήλωση» (εκδ. Κριτική).
Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός
Ο Αλμπέρτο Μοράβια συγκαταλέγεται στους «κλασικούς» μιας γενιάς λογοτεχνικής που βίωσε την εποχή των άκρων και το απόλυτο κακό. Ο φασισμός, καθώς ενέσκυψε στην ιταλική χερσόνησο λίγο μετά το τέλος του Μεγάλου Πολέμου, λειτούργησε ως εξισωτής και βίαιος διαμορφωτής αξιών, οι οποίες μόνο συμβατές δεν ήταν με τη «νέα» ατζέντα της λογοτεχνίας στην κεντρική Ευρώπη. Ο Μοράβια υπήρξε αυτόφωτος. Η μακρόχρονη παραμονή του, κατά την εφηβεία, σε σανατόριο όπου και ολοκλήρωσε την εκπαίδευσή του, θεωρείται ως περίοδος εκκόλαψης των ιδεών του, η οποία καθόρισε και τη μετέπειτα πορεία του. Πιστός θιασώτης του φιλοσοφικού ρεύματος του υπαρξισμού, κόμισε φρέσκα μηνύματα και νέες προσεγγίσεις στα ήθη της εποχής του. Η υπαρξιστική θεώρηση των πραγμάτων υπολαμβάνει τον άνθρωπο ως οντολογική μονάδα, της οποίας η ύπαρξη είναι αυστηρά συνισταμένη των επιλογών. Το “acting”, η δράση μέσα από την θεατρικότητα δηλαδή, ανυψώνει ή καθηλώνει τον ενεργούντα, με φόντο τις κοινωνικές συμβάσεις.
Μια τέτοια σύμβαση είναι και το υπόστρωμα της Προσήλωσης. Γραμμένο στα χρόνια της συγγραφικής του ωριμότητας (1965), το έργο με τον πρωτότυπο τίτλο “L’ attenzione” εξετάζει τις ανθρώπινες αντοχές σε προσωπικό και κοινωνικό επίπεδο. Η σχέση του κεντρικού ήρωα με την οικογένεια είναι μια σχέση που δοκιμάζεται από την αδιαφορία και την άγνοια. Όταν, οδηγούμενος από γεγονότα ξένα προς αυτόν, αποφασίζει να προσηλωθεί στην οικογενειακή εστία, έρχεται αντιμέτωπος με διλήμματα καθοριστικά για την ύπαρξή του. Την κατάσταση εντείνει η συναισθηματική εμπλοκή με την προγονή του, η οποία, ως τέκνο αγνώστου πατρός, τον προσεγγίζει στο όνομα της νέας εποχής για την οικογένεια, που ευαγγελίζεται η αλλαγή πλεύσης του κεντρικού ήρωα. Τα όρια είναι ρευστά, όπως ρευστή είναι και η καθ’ όλα υπόσταση του οικογενειακού του δημιουργήματος.
Το συγκεκριμένο έργο αντανακλά τις αξίες που έχουν, ήδη από τη νεότητα του συγγραφέα, αναδειχθεί. Μόνο που, καθώς το έργο είναι σχετικά όψιμο, η γραφή είναι πιο απενοχοποιημένη και σαφώς πιο προσωπική. Πρόκειται για ένα έργο, που είχε την «ατυχία» να έπεται των εμβληματικών του μυθιστορημάτων.
Ευρηματικός υπήρξε και ο τρόπος που ο Μοράβια επέλεξε να παρουσιάσει το μυθιστόρημα, ως «έργο μέσα στο έργο». Ημερολόγιο ή μυθιστόρημα; Πρόκειται για ένα γοητευτικό πάντρεμα που τελείται με μαεστρία.
Η γραφή είναι καθαρά και ώριμα «μοραβιανή». Τα ερωτήματα που τίθενται έχουν να κάνουν με την αυθεντικότητα, με τις πράξεις ενός εκάστου και με τις συνέπειες ως αντίβαρο. Το συγκεκριμένο έργο αντανακλά τις αξίες που έχουν, ήδη από τη νεότητα του συγγραφέα, αναδειχθεί. Μόνο που, καθώς το έργο είναι σχετικά όψιμο, η γραφή είναι πιο απενοχοποιημένη και σαφώς πιο προσωπική. Πρόκειται για ένα έργο, που είχε την «ατυχία» να έπεται των εμβληματικών του μυθιστορημάτων.
Η πρώτη μας «συνάντηση» στα ράφια ενός Feltrinelli της ιταλικής πρωτεύουσας υπήρξε καθοριστική. Το εξώφυλλο, η πλοκή και το γεγονός ότι το συγκεκριμένο έργο δεν ήταν από τα πλέον γνωστά του συγγραφέα άσκησαν μέσα μου μια γοητεία, που σχεδόν αμέσως μετουσιώθηκε σε επιθυμία να βιώσω μαζί του την προσωποπαγή σχέση που συνδέει ένα μυθιστόρημα με τον μεταφραστή του. Από τις πρώτες αράδες ήδη ξεπήδησαν τα ιδιαίτερα ζητήματα που θα με απασχολούσαν κατά τη μετάφραση. Λέξεις σκόπιμα επαναλαμβανόμενες και δίπολα του τύπου αυθεντικότητα και μη αυθεντικότητα, αληθινό – κίβδηλο κ.ά. έθεταν από το ξεκίνημα ζητήματα πιστότητας στη μετάφραση, με σεβασμό στα αισθητικά κριτήρια του ελληνικού αναγνωστικού κοινού. Ακόμη και ο τίτλος της ελληνικής έκδοσης υπήρξε προϊόν σκέψης και ζύμωσης. Αυτολεξεί, ο πρωτότυπος τίτλος “L’ attenzione” θα μπορούσε να βρει μια στοιχειώδη αντιστοιχία στο ελληνικό «Η προσοχή». Οι αποχρώσεις όμως της λέξης στα ιταλικά και ο ζήλος με τον οποίον ο κεντρικός ήρωας αφιερώνεται στα του οίκου του, δεν θα έβρισκαν καταφύγιο στον τίτλο «Η προσοχή». Θα ματαιωνόταν συνεπώς ένα από τα κύρια στοιχεία που εισάγει ο Μοράβια συνολικά στο έργο του, η μικρο-μεσοαστική αγωνία απέναντι στη ζωή. Η λέξη «προσήλωση», έκρινα πως θα είχε το ιδιαίτερο νοηματικό και συναισθηματικό φορτίο να αποδώσει τη μεταστροφή ενός ευκατάστατου αστού της δεκαετίας του 1960, από την αδιαφορία στο άλλο άκρο. Έτσι γεννήθηκε λοιπόν Η προσήλωση, η πλοκή της οποίας χρησίμευσε ως ελεύθερο σενάριο για την ομώνυμη ταινία του 1985, σε σκηνοθεσία Giovanni Soldati.
Το βιβλίο είχε πρωτοσυστηθεί στο ελληνικό αναγνωστικό κοινό στα τέλη της προηγούμενης χιλιετίας. Η μετάφρασή του είχε μια ιδιαίτερη προσέγγιση στο πρωτότυπο κείμενο, καθώς κάποιες τολμηρές σκηνές είχαν επιτηδευμένα λειανθεί, προκειμένου ίσως να μην ταράξουν τα ήθη των αναγνωστών της εποχής. Υπήρξε για μένα ένας χρήσιμος καθρέφτης.
Το βιβλίο είχε πρωτοσυστηθεί στο ελληνικό αναγνωστικό κοινό στα τέλη της προηγούμενης χιλιετίας. Η μετάφρασή του είχε μια ιδιαίτερη προσέγγιση στο πρωτότυπο κείμενο, καθώς κάποιες τολμηρές σκηνές είχαν επιτηδευμένα λειανθεί, προκειμένου ίσως να μην ταράξουν τα ήθη των αναγνωστών της εποχής.
Η προσήλωση είναι ένα βιβλίο που πρέπει να διαβαστεί με τη δέουσα... προσήλωση. Στο σώμα του κειμένου υπάρχουν μηνύματα, κρυμμένα ενίοτε, που χρήζουν αναγνώρισης και προσοχής. Δεν πρόκειται για μια αντιπαράθεση ανάμεσα σε «καλούς» ή «κακούς» χαρακτήρες. Δεν χωρούν αξιολογικές κρίσεις, όταν η ανάγνωση, όπως εδώ, ισοδυναμεί με κοίταγμα από την κλειδαρότρυπα. Η μονάδα, ο κάθε ήρωας ξεχωριστά, φέρει στους ώμους ένα φορτίο προσωπικό, η αποτίναξη του οποίου θα κρίνει την τελική του μοίρα στον αστικό και οικογενειακό του μικρόκοσμο. Εναπόκειται στον αναγνώστη να ταυτιστεί με τον καθένα εξ αυτών, να συμπάσχει ή να αποστρέψει το βλέμμα, με αίσθημα απαξίας.
Info
✳︎Ο Δημήτρης Παπαδημητρίου είναι μεταφραστής. Μεταφράζει από τα Ιταλικά. Έχει μεταφράσει Roberto Vecchioni και Alberto Moravia.
