Janusz Korczak

Για το βιβλίο «Το δικαίωμα του παιδιού στο σεβασμό» του Γιάνους Κόρτσακ (μτφρ. - επίμετρο Μπεάτα Ζουλκιέβιτς, εκδ. Μεταίχμιο).

Του Σωτήρη Βανδώρου

Ο επιπόλαιος αναγνώστης μπορεί να διατρέξει το σύντομο κείμενο-μανιφέστο για το παιδί και τα δικαιώματά του του Janusz Korczak και να μονολογήσει «μα, αυτά τα ξέρουμε, τα ασπάζεται κάθε προοδευτική παιδαγωγική». Ακόμη κι έτσι, ωστόσο, θα όφειλε να αναγνωρίσει το ρηξικέλευθο χαρακτήρα του την εποχή που γράφτηκε, σχεδόν έναν αιώνα πριν (1928-29). Πράγματι, εξάλλου, πρόκειται για ένα χαρακτηριστικό έργο από ένα πολύ ευρύτερο corpus το οποίο συγκαταλέγεται στις πηγές διαμόρφωσης σύγχρονων αντιλήψεων για την ανατροφή των παιδιών. Θεωρείται, δε, ξεχωριστή η συνεισφορά του στη διαμόρφωση της Σύμβασης για τα Δικαιώματα του Παιδιού του ΟΗΕ του 1989 (νόμος του ελληνικού κράτους από το 1992).

Ο πολωνοεβραίος γιατρός έζησε μια ζωή αφιερωμένη στην κοινωνική προσφορά και κατεξοχήν στα παιδιά. Αυτή περιλάμβανε εξίσου θεωρητικό προβληματισμό και συγγραφικό έργο, όσο και ακαταπόνητη πρακτική δράση με πλήθος σημαντικών πρωτοβουλιών.

Ποιος υπήρξε όμως ο όχι και τόσο γνωστός στην Ελλάδα Γιάνους Κόρτσακ; Στην υπό παρουσίαση πολύ φροντισμένη έκδοση η Μπεάτα Ζουλκιέβιτς εκτός από τη μετάφραση του κειμένου στην οποία διατηρείται στο ακέραιο το πάθος του συγγραφέα χωρίς να χάνει καθόλου σε ακρίβεια, μας παρέχει κι ένα κατατοπιστικό επίμετρο στο οποίο μαθαίνουμε για μια ιδιαίτερη και πολυσχιδή προσωπικότητα. Ο πολωνοεβραίος γιατρός έζησε μια ζωή αφιερωμένη στην κοινωνική προσφορά και κατεξοχήν στα παιδιά. Αυτή περιλάμβανε εξίσου θεωρητικό προβληματισμό και συγγραφικό έργο, όσο και ακαταπόνητη πρακτική δράση με πλήθος σημαντικών πρωτοβουλιών.

Ο Κόρτσακ (1878-1942) εγγράφεται σε ένα κύμα πρωτοπόρων παιδαγωγών γνωστότεροι από τους οποίους είναι οι Φρέιρε, Μοντεσόρι και Ντιούι. Ο ίδιος ωστόσο εμφανίζεται σαφώς λιγότερο συστηματικός στη σκέψη του, σκοπίμως καθώς φοβάται τον κίνδυνο να γίνει δογματικός. Αυτοπεριορίζεται έτσι, τονίζοντας αντίθετα την ανάγκη να τεθεί στο προσκήνιο το ίδιο το παιδί με τους δικούς του όρους και να οικοδομηθεί μαζί του ένας αβίαστος και ειλικρινής διάλογος.

Ως στρατιωτικός γιατρός υπηρέτησε σε δυο πολέμους, στον Α’ Παγκόσμιο και κατόπιν στον μπολσεβικο-πολωνικό. Είναι φανερό ότι αυτή η εμπειρία και τα παρακολουθήματά της υπήρξαν διαμορφωτικά για τον ίδιο ο οποίος συμμετείχε μεταπολεμικά σε φιλανθρωπικούς συλλόγους που ασχολούνταν και με τα ορφανά των πολέμων. Αφενός, βίωσε τον παραλογισμό, τη βία και την καταστροφή των ενηλίκων τους οποίους και ψέγει αν μη τι άλλο για ανεπάρκεια και υποκρισία όταν παραδίδουν μαθήματα στους ανήλικους. Αφετέρου, ελπίζει ότι μια εναλλακτική παιδαγωγική που θα αφήνει πολύ μεγαλύτερα περιθώρια ελευθερίας κι αυτενέργειας στα σημερινά παιδιά μπορεί όχι μόνο να καταστήσει τα ίδια πιο αξιοπρεπή και πιο ευτυχισμένα ως ανθρώπινα όντα, αλλά και να οδηγήσει σε μια ανθρωπότητα που δεν θα μαστίζεται από τον αλληλοσπαραγμό και τα μικροπρεπή ανθρώπινα πάθη.

korczak1Στο κείμενό του, λοιπόν, τον τόνο δίνει η επίκριση προς κάθε διδακτική και παιδαγωγική ρέπει προς τον αυταρχισμό, τη χειραγώγηση, το διδακτισμό. Γενικότερα, όμως, διαπιστώνει υποτίμηση των παιδιών τόσο με την έννοια ότι παραγνωρίζεται το πραγματικό δυναμικό τους το οποίο παραμένει έτσι εγκλωβισμένο από αχρείαστους περιορισμούς κι απαγορεύσεις, όσο και με την έννοια ότι υπάρχει μια μονομερής εστίαση εκπαιδευτικών και γονιών στην επισήμανση λαθών κι αστοχιών σε μαθήματα και συμπεριφορά, αντί να δίνουν απλόχερα τους επαίνους και την ενθάρρυνση για κάθε γνωσιακή ή ηθική κατάκτηση των παιδιών. Επομένως, ο σεβασμός προς το παιδί ως λέξη-κλειδί της προσέγγισης του Κόρτσακ συμπυκνώνει πολλαπλά νοήματα, συνδεόμενος πρώτα απ’ όλα με τη σχεδόν απεριόριστη ελευθερία που θεωρεί ότι πρέπει να απολαμβάνουν. Τα παιδιά είναι κι αυτά άνθρωποι κι ως ανθρώπους θα πρέπει να τους αντιμετωπίζουμε. Αυτό στο οποίο υπολείπονται σε σχέση με τους μεγάλους είναι η εμπειρία. Πρέπει να τους δοθεί η δυνατότητα να αποκτήσουν την εμπειρία, δηλαδή να ζήσουν τη ζωή τους, θεωρώντας τα ικανά κι όχι ανήμπορα πλάσματα.

Ο Κόρτσακ εφάρμοσε αυτό το σκεπτικό επί 30 χρόνια στο «Σπίτι των Ορφανών». Εκεί τα παιδιά αναλάμβαναν πρωτοποριακές δράσεις και, βεβαίως, τις αντίστοιχες ευθύνες κατά το πρότυπο μιας αυτοδιοικούμενης κοινότητας. Έτσι, για παράδειγμα, το ότι έγραφαν κι εξέδιδαν τη δική τους εφημερίδα ή ότι μετείχαν στο δικό τους κοινοβούλιο –διόλου προφανή για την εποχή– είναι ασφαλώς καλοδεχούμενα και επαινετά.

Ο έλεγχος και η πειθαρχία δεν θα πρέπει να θεωρηθούν εκ προοιμίου κι ολοκληρωτικά αποδοκιμαστέα ως, υποτίθεται, εκφράσεις ανελευθερίας.

Προσωπικά, θα διατηρήσω τις αντιρρήσεις μου για τη λειτουργία και αντίστοιχου «δικαστηρίου» στις εργασίες και στην κρίση του οποίου υπάγονταν με τους ίδιους όρους εξίσου ανήλικοι και ενήλικοι. Θέλω να πω ότι κάτι τέτοιο μου θυμίζει την ελευθεριακή παιδαγωγική του Σάμερχιλ του Α. Σ. Νηλ και τις υπερβολές της. Δηλαδή, είναι ένα πράγμα ο εκδημοκρατισμός της εκπαίδευσης και η άρνηση του αυταρχισμού και είναι άλλο να φτάσει στο άλλο άκρο, καταργώντας κάθε Διαφορά μεταξύ εκπαιδευτή κι εκπαιδευόμενου, τέκνου και παιδιού, ανήλικου κι ενήλικα. Με άλλα λόγια, ο έλεγχος και η πειθαρχία δεν θα πρέπει να θεωρηθούν εκ προοιμίου κι ολοκληρωτικά αποδοκιμαστέα ως, υποτίθεται, εκφράσεις ανελευθερίας. Κινδυνεύει εδώ μια προοδευτική παιδαγωγική να αυτοϋπονομευθεί, στο βαθμό που η ριζική αναθεώρηση μη παιδοκεντρικών παιδαγωγικών μοντέλων φτάνει στην παιδολατρεία και την ίδια στιγμή «εξαφανίζει» το παιδί εξομοιώνοντάς το με τον ενήλικα. Παρά αυτή την επιφύλαξη, η γνωριμία με τον Κόρτσακ και το έργο του συνιστά μια πολύ δυνατή εμπειρία η οποία αποκορυφώνεται με τη δραματική κατάληξη του ίδιου και της τελευταίας γενιάς των παιδιών «του». Οδηγήθηκαν όλα με τον ίδιο επικεφαλής από το γκέτο της Βαρσοβίας στο στρατόπεδο θανάτου της Τρεμπλίνκα απ’ όπου δε διασώθηκε κανείς τους…

* Ο ΣΩΤΗΡΗΣ ΒΑΝΔΩΡΟΣ είναι λέκτορας Πολιτικής Επιστήμης στο Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου.


Απόσπασμα από το βιβλίο

«Πιο σπάνια είμαστε σύμβουλοι της παρηγοριάς, πιο συχνά αυστηροί κριτές. Η άμεση ετυμηγορία και η τιμωρία μόνο ένα αποτέλεσμα έχουν: Σπανιότερες, αλλά λόγω αυτού ισχυρές και πεισματάρικες, θα είναι οι προκαλούμενες από την πλήξη και την αντίδραση σκανταλιές. Εξού και η ενίσχυση της επιτήρησης, το τσάκισμα της αντίστασης, η προστασία από τις εκπλήξεις. Ιδού ο κατήφορος του παιδαγωγού: υποτιμά, δεν εμπιστεύεται, υποψιάζεται, παρακολουθεί, τσακώνει, επιπλήττει, κατηγορεί και τιμωρεί, ψάχνει κατάλληλους τρόπους για να προλαμβάνει, όλο και πιο συχνά απαγορεύει και όλο και πιο απολυταρχικά αναγκάζει. Δεν αναγνωρίζει την προσπάθεια του παιδιού να γεμίσει με επιμέλεια μια σελίδα του τετραδίου ή μια σελίδα ζωής, μόνο ψυχρά ισχυρίζεται: Λάθος». (σελ. 35).


 

exof korczakΤο δικαίωμα του παιδιού στον σεβασμό
Janusz Korczak
Μτφρ.-Επίμετρο Μπεάτα Ζουλκιέβιτς
Μεταίχμιο 2017
Σελ. 96, τιμή εκδότη € 9,90 

 

politeia link

 


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Ανατρέφοντας χαρούμενα παιδιά

Ανατρέφοντας χαρούμενα παιδιά

Με αφορμή το «Γιατί οι Δανοί μεγαλώνουν τα πιο ευτυχισμένα παιδιά στον κόσμο» των Jessica Joelle Alexander & Iben Dissing Sandhal (εκδ. Διόπτρα)

Του Σωτήρη Βανδώρου

...
Γονείς, οι πρώτοι παιδαγωγοί

Γονείς, οι πρώτοι παιδαγωγοί

Του Σωτήρη Βανδώρου

Είναι η πιο τρομερή περιπέτεια για την ανθρώπινη συνθήκη, λέει μετά λόγου γνώσεως ο Αλντό Ναουρί, για την ανατροφή και διαπαιδαγώγηση των παιδιών. Στο βιβλίο του Εκπαιδεύοντας τα παιδιά ο λιβυκής κατ...

Σε τι ξεχωρίζει ο καλός δάσκαλος

Σε τι ξεχωρίζει ο καλός δάσκαλος

Εάν θέλουμε να ξεχωρίσουμε έναν παράγοντα ως τον πλέον σημαντικό σε κάτι τόσο περίπλοκο όσο ένα εκπαιδευτικό σύστημα ποιος θα ήταν αυτός; Το πρόγραμμα σπουδών; Οι παιδαγωγικές αρχές και μέθοδοι που εφαρμόζει; Ο γενικός προσανατολισμός του; Όχι, λέει ο Todd Whitaker, τίποτε από αυ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Μην πεις λέξη: Η κρυφή ιστορία του IRA, του Πάτρικ Ράντεν Κιφ

Μην πεις λέξη: Η κρυφή ιστορία του IRA, του Πάτρικ Ράντεν Κιφ

Για το βιβλίο του Patrick Radden Keefe «Μην πεις λέξη - Βία και προδοσία στη Βόρεια Ιρλανδία, Η κρυφή ιστορία του IRA» (Μτφρ. Κωστής Πανσέληνος, εκδ. Μεταίχμιο). Στην κεντρική εικόνα, η δολοφονημένη από τον IRA Jean-McConville, μαζί με τρία από τα δέκα παιδιά της (!) και τον σύζυγό της. 

...

Bildungsroman, του Άκη Παπαντώνη (κριτική)

Bildungsroman, του Άκη Παπαντώνη (κριτική)

Κάθε μήνα, μια ποιητική συλλογή, μπαίνει στο μικροσκόπιο και εξετάζεται με πάθος και χωρίς κανέναν φόβο. Σήμερα, η πρώτη ποιητική συλλογή του Άκη Παπαντώνη «Bildungsroman» (εκδ. Κίχλη). 

Του Διογένη Σακκά

Η ποιητική συλλογή Bildungsroman ...

Μαρία Κάλλας: Τα βιβλία για τη μελαγχολική ντίβα

Μαρία Κάλλας: Τα βιβλία για τη μελαγχολική ντίβα

Μια μέρα σαν σήμερα, 16 Σεπτεμβρίου 1977, πέθανε στο Παρίσι από καρδιακή προσβολή στα 54 της χρόνια η «θεία» Μαρία Κάλλας. 

Της Ελένης Κορόβηλα

Η μεγαλύτερη ντίβα της όπερας, η Μαρία Κάλλας, γεννήθηκε στη Νέα Υόρκη στις 2 Δεκεμβρίου 1923. Η κόρη τ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

Γιοζεφίνε η αοιδός, του Φραντς Κάφκα (προδημοσίευση)

Γιοζεφίνε η αοιδός, του Φραντς Κάφκα (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση ενός διηγήματος από την ανθολογία του Franz Kafka «Γιοζεφίνε η αοιδός και άλλα διηγήματα» (μτφρ. Μαργαρίτα Ζαχαριάδου, επίμετρο: Κατερίνα Καρακάση) που κυκλοφορεί στις 6 Αυγούστου από τις εκδόσεις Κίχλη.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Στὴ συναγωγή μας... ...

Σάγκι Μπέιν, του Ντάγκλας Στιούαρτ (προδημοσίευση)

Σάγκι Μπέιν, του Ντάγκλας Στιούαρτ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βραβευμένο με Booker 2020 μυθιστόρημα του Douglas Stuart «Σάγκι Μπέιν» (μτφρ. Σταυρούλα Αργυροπούλου), που κυκλοφορεί στις 30 Ιουνίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Η Άγκνες αναδύθηκε έγκαιρα α...

Χίλιοι διάβολοι, του Φρανκ Γκολντάμερ (προδημοσίευση)

Χίλιοι διάβολοι, του Φρανκ Γκολντάμερ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Frank Goldammer «Χίλιοι διάβολοι» (μτφρ. Γιώτα Λαγουδάκου), που κυκλοφορεί την 1 Ιουλίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ο Χέλερ μπήκε στο εστιατόριο από την ανοιχτή πόρτα στη...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

Είκοσι χρόνια συμπληρώνονται σήμερα από τα γεγονότα που μας εισήγαγαν στον 21ο αιώνα. Ήταν η μεγαλύτερη και πιο σοκαριστική αλληλουχία τρομοκρατικών ενεργειών που έγινε ποτέ, με μερικά λεπτά διαφορά: οι επιθέσεις στους Δίδυμους Πύργους στη Νέα Υόρκη, και στο Πεντάγωνο στην Ουάσιγκτον, την 11η Σεπτεμβρίου του 2001. Α...

Τα ώριμα βιβλία του Αυγούστου: 26 πρόσφατες εκδόσεις

Τα ώριμα βιβλία του Αυγούστου: 26 πρόσφατες εκδόσεις

Οι περισσότεροι από τα τίτλους που παρουσιάζονται εδώ έφτασαν στα χέρια μας πολύ πρόσφατα. Πρόκειται για ενδιαφέροντα βιβλία που στην πλειονότητά τους πέρασαν «κάτω από τα ραντάρ» των βιβλιοπροτάσεων για το καλοκαίρι. Ιδού μερικά από τα καλύτερα. 

Ε...

Έντεκα καλά βιβλία, πρόσκληση για σκέψη

Έντεκα καλά βιβλία, πρόσκληση για σκέψη

Έντεκα βιβλία ιστορίας, εθνολογίας, σύγχρονων οικονομικών και κοινωνικών ζητημάτων για τους εναπομείναντες στην πόλη αλλά και για όσους ακόμη αναζητούν βιβλία για τις διακοπές τους που να αξίζουν το βάρος τους.

Του Γιώργου Σιακαντάρη

...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

14 Σεπτεμβρίου 2021 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

Τα βιβλία του χειμώνα: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται

Επιλογές βιβλίων από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, βιογραφιών και δοκιμίων από 31 εκδοτικούς οίκους. Επιμέλεια: Κώστας Αγορα

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

11 Δεκεμβρίου 2020 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2020

Να επιλέξεις τα «καλύτερα» λογοτεχνικά βιβλία από μια χρονιά τόσο πλούσια σε καλούς τίτλους όπως η χρονιά που κλείνει δεν είναι εύκολη υπόθεση. Το αποτολμήσαμε, όπως άλ

ΦΑΚΕΛΟΙ