Αλέξης Σταμάτης: «Η συγγραφή δεν είναι ούτε λεξοτανίλ ούτε αντιβιοτικό»

H ζωή ως αφήγηση ή η αφήγηση της ζωής. Λένε πως αν στάξεις μια σταγόνα μυθοπλασίας σε ένα πραγματικό γεγονός, τότε αυτό αλλάζει, μετασχηματίζεται. Ο Αλέξης Σταμάτης έχει υπάρξει σε όλα τα βιβλία του (πώς αλλιώς;), όμως στο τελευταίο βιβλίο Υπήρξα τόσοι άλλοι (εκδ. Καστανιώτη) είναι περισσότερο «εντός» παρά ποτέ.

Αυτοβιογραφία; Αυτομυθοπλασία; Μια άλλη σκοπιά της ζωής του συγγραφέα μέσα από το πρίσμα των ενθυμήσεων; Η συζήτηση που κάναμε ξεπερνάει ακόμη κι αυτό το βιβλίο (καίτοι ενυπάρχει σε κάθε ερώτηση και σε κάθε απάντηση) και αγγίζει τα θέματα της δημιουργίας, της μνήμης, της εξάρτησης, αλλά και του ρίγους.

Η αυτομυθοπλασία κυκλώνει συχνά τους συγγραφείς. Στις μέρες μας έχουμε την Κασκ, τον Κνάουσγκορντ, παλαιότερα την Ντυράς, την Ντιτλέουσεν και κάμποσους άλλους. Ποια εσωτερική ανάγκη σε οδήγησε σ’ αυτό το βιβλίο;

Το βιβλίο άρχισε από την ανάγκη μου να κρατήσω σημειώσεις. Το πλάνο ήταν να αρχίσω ένα μυθιστόρημα και αυτή είναι μια συνήθης πρακτική πριν μπω στο θέμα μου. Οι σημειώσεις όμως αυτές απέκτησαν σταδιακά την δική τους ζωή, άρχισαν να δημιουργούν εκλεκτικές συγγένειες και τα θραύσματα να συγκολλούνται. Από ένα σημείο και πέρα, χωρίς να το καταλάβω, βρέθηκα να κρατάω στα χέρια μου ένα συγκροτημένο κείμενο, με μια ίσως αόρατη αφηγηματική δομή. Συνέχισα να γράφω και ταυτόχρονα να ενσωματώνω και επικαιρικά στοιχεία, ό,τι δηλαδή συνέβαινε την εποχή εκείνη, από τον COVID-19 μέχρι τον πόλεμο της Ουκρανίας. Το αποτέλεσμα είναι ένα κείμενο που είναι δύσκολο να καταταγεί, περιέχει όμως την αλήθεια μου και είναι πραγματικά το πιο προσωπικό που έχω γράψει ως τώρα.

Πονάει όταν σκαλίζεις το παρελθόν ή λυτρώνει;

Το παρελθόν είναι σαν ένα αρχαίο αρχείο, γεμάτο αποσκευές μνήμης που περιμένουν να ανασκαφούν. Δεν είναι μια εύκολη αποστολή, αλλά μια περιπέτεια που αξίζει να ζήσεις. Στα στρώματα και τα υποστρώματα του παρελθόντος, βρίσκονται όχι μόνο οι προσωπικές στιγμές, αλλά και οι κρυμμένες αλήθειες. Το να αντιμετωπίσεις το παρελθόν απαιτεί τόλμη. Είναι μια συνομιλία με τον εαυτό σου, με το περιβάλλον και τις σχέσεις που έχουν σχηματιστεί γύρω σου. Η διαρκής αυτή συνομιλία αποκαλύπτει όχι μόνο τη διαδρομή σου, αλλά και τον τρόπο με τον οποίο επηρεάζεις και αναπλάθεις τον κόσμο γύρω σου. Η συνεχής ανακάλυψη και αναστύλωση του παρελθόντος βαθαίνει τον διάλογο με τον κόσμο και με τον εαυτό.

Η σύγκρουση αποτελεί τον κινητήριο πυρήνα κάθε καλά ιστορημένης αφήγησης. Είναι η στιγμή που η ζωή των χαρακτήρων εκτοπίζεται από τη συνήθη τροχιά της και απαιτούνται αποφάσεις και δράσεις.

Το βιβλίο ξεκινάει με μια κινηματογραφική σύγκρουση. Όλα ξεκινούν στη ζωή σου με μια σύγκρουση;

Η σύγκρουση αποτελεί τον κινητήριο πυρήνα κάθε καλά ιστορημένης αφήγησης. Είναι η στιγμή που η ζωή των χαρακτήρων εκτοπίζεται από τη συνήθη τροχιά της και απαιτούνται αποφάσεις και δράσεις. Χωρίς σύγκρουση, η αφήγηση γίνεται στατική, χωρίς εξέλιξη. Δεν έχει ενδιαφέρον. Χρειαζόμαστε ένα περιστατικό που θα πυροδοτήσει τα πράγματα για να «ανοίξουν» οι χαρακτήρες, να αναμετρηθούν με όσα εμπόδια ορθώνονται μπροστά τους, να δούμε τη ζωή τους υπό πίεση, εκεί που εκβάλλει η ουσία του καθενός. Το συγκεκριμένο επεισόδιο ήταν ένα είδος Flash Forward. Μου έχει συμβεί μερικές φορές στη ζωή μου και το αναφέρω στο βιβλίο.

Ήσουν πάντα υπό το φως των προβολέων λόγω της μητέρας σου; Αισθάνθηκες εκτεθειμένος στα μάτια του κόσμου;

Η εμπειρία μου αναδεικνύει την αντίφαση που πολλές φορές υπάρχει στη σχέση με τη φήμη και τον κόσμο της προβολής. Στην περίπτωση υπάρχει ένα χάσμα μεταξύ της εικόνας που προβάλλεται στο κοινό και της πραγματικής προσωπικότητας. Όταν η μητέρα μου ήταν σταρ του ελληνικού κινηματογράφου δεν αισθανόμουν ποτέ υπό το φως των προβολέων, δεν καταλάβαινα τι σημαίνει αυτό. Η μητέρα μου ήταν και είναι ένας άνθρωπος που δεν την αφορά η προβολή καθόλου, σε βαθμό υπερβολής. Δεν είχαμε την αίσθηση πως αυτό ήταν κάτι σπουδαίο. Την πρώτη φορά που ένιωσα ότι ασχολείται ο κόσμος μαζί μου ήταν με την επιτυχία του βιβλίου μου «Μπαρ Φλωμπέρ», που με οδήγησε σε πάμπολλα ταξίδια ανά τον κόσμο.

Από το βιβλίο παρελαύνει πλήθος προσώπων. Σκέφτηκες πως δεν θα ήθελαν να εμφανιστούν ή ότι θα έπρεπε να τους ενημερώσεις;

Η λογοτεχνία είναι ένας τρόπος για να εξερευνήσει κανείς την ανθρώπινη εμπειρία. Πρέπει να παραμείνει ανοιχτή σε όλες τις πτυχές της ζωής, συμπεριλαμβανομένων των προσωπικών εμπειριών και των ανθρωπίνων σχέσεων, επινοημένων ή μη. Η αφήγηση μπορεί και οφείλει να αποκαλύπτει τις ποικίλες διαστάσεις της ανθρώπινης ύπαρξης και να προκαλεί συζητήσεις. Παρά τον υποκειμενικό χαρακτήρα αυτής της διαδικασίας, παραμένει σημαντικό να διατηρείς ευαισθησία σε σχέση με την ανθρώπινη αξιοπρέπεια και την ιδιωτική ζωή, πράγμα που νομίζω ότι συμβαίνει στο βιβλίο.

Γράφοντας βρίσκεις κανείς τον εαυτό του ή τον χάνει;

Τίποτα από τα δύο. Ούτε αποκαλύπτεσαι ούτε εξαφανίζεσαι. Είναι μια διαρκής μετεωρική κατάσταση, υδραργυρική, αντιφατική, κυματοειδής. Η γραφή μπορεί να είναι ένα μέσο αποκάλυψης, αλλά η ζωή είναι η πραγματική σκηνή όπου εκτυλίσσονται οι περιπέτειές μας. Ο εαυτός μας μπορεί να αποσύρεται και να επανακάμπτει, να βρίσκεται σε αυτή τη δυναμική, αλλά ταυτόχρονα μπορεί να επανεφεύρεται, να ξαναγεννιέται (να «ξανακαινουργιώνεται») ξανά και ξανά μέσα από τη ζωή και τις εμπειρίες που προσφέρει.

Ο Αλέξης Σταμάτης γεννήθηκε στην Αθήνα. Σπούδασε Αρχιτεκτονική στο ΕΜΠ και έκανε μεταπτυχιακά Αρχιτεκτονικής και Κινηματογράφου στο Λονδίνο. Έχει γράψει τριάντα βιβλία. Έργα του έχουν μεταφραστεί σε εννέα γλώσσες.Το πρώτο του μυθιστόρημα, Ο έβδομος ελέφαντας εκδόθηκε στη Μεγάλη Βρετανία. Το Μπαρ Φλωμπέρ εκδόθηκε στη Μεγάλη Βρετανία, στη Γαλλία, στην Ιταλία, στην Ισπανία, στην Πορτογαλία, στη Σερβία και στη Βουλγαρία. Η Αμερικάνικη φούγκα κέρδισε το Διεθνές Βραβείο Λογοτεχνίας του Αμερικανικού Ομοσπονδιακού Ιδρύματος Τεχνών και εκδόθηκε στις ΗΠΑ (Etruscan Press). Το πρώτο του παιδικό μυθιστόρημα Ο Άλκης και ο λαβύρινθος τιμήθηκε με το πρώτο βραβείο του Κύκλου του Ελληνικού Παιδικού Βιβλίου. Θεατρικά του έργα του έχουν ανέβει σε πολλά θέατρα της Αθήνας, συμπεριλαμβανομένου του Εθνικού Θεάτρου και του Θεάτρου Τέχνης. Αρθρογραφεί στην εφημερίδα Το Βήμα.

Επαναπροσδιορίζεις πράγματα και γεγονότα τώρα που έγραψες αυτό το βιβλίο;

Πολύ ωραία ερώτηση. Το σκέφτηκα ξαναδιαβάζοντας το βιβλίο με το που εκδόθηκε. Δεν επαναπροσδιορίζω πράγματα αλλά αισθάνομαι ότι κάποιες εκκρεμότητες έχουν μπει σε ένα πλαίσιο. Οι εκκρεμότητες που όταν βρίσκουν ένα χώρο που μπορούν να αναπνεύσουν με την πάροδο του χρόνου μπορεί να αναδείξουν νέες συνδέσεις και να ανοίξουν χώρο μέσα σου. Το να ονοματίζεις τα πράγματα είναι πολύ βοηθητικό. Τα όρια του κόσμου είναι τα όρια της γλώσσας μου.

Η μνήμη είναι μία αναξιόπιστη λειτουργία, προκρίνει όσα η ίδια θέλει, ανάλογα την συγκυρία. Μπορεί κάποια στιγμή να είναι ευνοϊκή ως προς ένα σετ αναμνήσεων και την άλλη να το απορρίπτει.

Αφηγείται κανείς ό,τι θυμάται ή οι λέξεις έχουν από μόνες τους δική τους μνήμη;

Νομίζω ότι συμβαίνουν και τα δύο. Η μνήμη είναι μία αναξιόπιστη λειτουργία, προκρίνει όσα η ίδια θέλει, ανάλογα την συγκυρία. Μπορεί κάποια στιγμή να είναι ευνοϊκή ως προς ένα σετ αναμνήσεων και την άλλη να το απορρίπτει. Όσο για τις λέξεις, η δύναμή τους είναι τεράστια. Θυμάται κανείς λέξεις που του είχε πει ο πατέρας του, ο δάσκαλός του, ο παιδικός του φίλος και ας έχει περάσει μισός αιώνας.

Είναι ικανό ένα βιβλίο θα συμπεριλάβει μια ολόκληρη ζωή ή φτάνουν τα σπαράγματά της για να την ορίσουν; Είναι, τελικά, ένα κολάζ από «συνεικόνες» κατά τον Ελύτη;

Ποτέ ένα βιβλίο δεν μπορεί να συμπεριλάβει μια ολόκληρη ζωή. Κάθε βιβλίο όσο αναλυτικό και αν είναι θα περιέχει μόνο σπαράγματα. Η αφήγηση είναι μία λειτουργία επιλογής. Διαλέγεις τα κομμάτια που θα μπουν στο κείμενο σου απορρίπτοντας ένα αφάνταστα μεγαλύτερο ποσοστό. Η επιλογή των στιγμιοτύπων και η αφήγηση της ιστορίας είναι μια διαδικασία διαλογισμού, επιλογής και απόρριψης, παρόμοια με τον αισθάνθηκα ότι πρόκειται περί ενός κολάζ ή και ακόμα περί μίας εγκατάστασης. Νομίζω πως η λογοτεχνία περιλαμβάνει πολλές τέχνες, μία εκ των οποίων είναι τα εικαστικά. Για τη σχέση μυθιστορήματος αρχιτεκτονικής και μουσικής μιλάω αναλυτικά στο βιβλίο.

Θυμόμαστε καλύτερα ξεχνώντας; Σ’ εσένα πώς λειτουργεί η μνήμη;

Δυστυχώς ή ευτυχώς δεν μπορώ να ξεχάσω εύκολα. Οι αναμνήσεις μπορούν να κρύβονται υποσυνείδητα ή να αποκτούν διάφορες ερμηνείες με το πέρασμα του χρόνου. Είναι σημαντικό να είσαι σε θέση τις αποδεχτείς, ακόμη και αν αυτό σημαίνει να αντιμετωπίσεις πραγματικότητες που πιθανόν είχες απωθήσει παλαιότερα. Νεότερος είχα υποσυνείδητα καμουφλάρει ένα κομμάτι εμπειριών από την ανάκληση. Μεγαλώνοντας ανέσυρα τον πέπλο και κατάφερα να τα δω ως αυτά που είναι στην πραγματικότητα.

Έχεις μιλήσει αρκετές φορές για τον εθισμό σου στο αλκοόλ. Εδώ εμφανίζεις και μια σειρά από μανίες. Πάντα κάτι κυνηγάς ή σε κυνηγάει; Τι πιστεύεις;

Οι άνθρωποι που δεν το έχουν περάσει δεν μπορούν να καταλάβουν τι σημαίνει η εξάρτηση από τις ουσίες. Και τι σημαίνει το κόψιμο. Είναι το πιο σκοτεινό σημείο που μπορείς να φτάσεις. Η νύχτα της ψυχής. Η κυριαρχία του σκότους. Ο οργανισμός ζητά να τραφεί το θηρίο που έχεις μέσα σου και εσύ του αρνείσαι. Σου επιτίθεται λοιπόν με τρομερή αγριότητα κι εσύ πρέπει να σταθείς στα πόδια σου για αρκετό καιρό για να τα καταφέρεις. Νομίζω ότι εντέλει είμαι μάλλον εξαρτητικό άτομο. Ευτυχώς πλέον οι εξαρτήσεις μου δε μου κάνουν κακό. Είναι αλήθεια ότι παθιάζομαι κατά καιρούς με διάφορα πράγματα και θέλω να τα οδηγήσω μέχρι τέλους. Και αυτό για να τα εξαντλήσω, να τα βιώσω ως το μεδούλι. Οι ουσίες όμως δεν αστειεύονται. Δεν παίζεις με τη χημεία του είναι σου.

Η σιωπή της σελίδας μπορεί να δώσει χώρο για σκέψη, αναστοχασμό και δημιουργική επανεκκίνηση.

Κενό η γραφή λες στο βιβλίο. Ευτυχές κενό όμως; Μήπως αναγκαίο για τους συγγραφείς;

Ναι, το κενό στη γραφή μπορεί να είναι ευτυχές και αναγκαίο για τους συγγραφείς. Η σιωπή της σελίδας μπορεί να δώσει χώρο για σκέψη, αναστοχασμό και δημιουργική επανεκκίνηση. Είναι σαν να αφήνεις τις ιδέες να ωριμάσουν και να αποκτήσουν βάθος πριν τις καταγράψεις. Το κενό μπορεί να είναι ο χώρος όπου γεννιούνται νέες αφηγήσεις, σχέδια και κατευθύνσεις. Επιτρέπει στο μυαλό να αναπνεύσει και να αναζητήσει έμπνευση.

Στο βιβλίο, εκ των πραγμάτων, κυκλοφορεί η αύρα του θεάτρου. Σε μπόλιασε αυτό το πράγμα; Είναι σύμφυτο με τη ζωή σου;

Είμαι ένα παιδί που μεγάλωσε στα παρασκήνια είτε κινηματογραφικών γυρισμάτων είτε θεατρικών παραστάσεων. Πάντα με ενδιέφερε το πίσω από την κουρτίνα, η μαστορική των πραγμάτων, το πως δομείται ένα κινηματογραφικό έργο ή ακόμα περισσότερο ένα θεατρικό. Δεν είναι τυχαίο ότι ασχολήθηκα και με τα δύο, κυρίως όμως με το θέατρο έχοντας γράψει γύρω στα 10 θεατρικά από τα οποία τα περισσότερα έχουν ανέβει σε κεντρικές σκηνές όπως το Εθνικό θέατρο και το Θέατρο Τέχνης.

Έγινες καλύτερος άνθρωπος πιστεύεις από τη στιγμή που απέκτησες παιδί;

Νομίζω ότι η έλευση του Ερμή έβγαλε από μέσα μου ό,τι καλύτερο είχα.

Όταν μεγαλώσει ο Ερμής τι θα καταλάβει από τον πατέρα του αν διαβάσει αυτό το βιβλίο;

Είναι μια πολύ δύσκολη ερώτηση, το έχω σκεφτεί πολλές φορές. Πιστεύω ότι ανάλογα με την ηλικία του θα καταλάβει και διαφορετικά πράγματα. Όταν ο Ερμής μεγαλώσει και διαβάσει αυτό το βιβλίο, θα ανακαλύψει μια άλλη δίοδο στη ζωή του πατέρα του μέσα από στιγμές, σκέψεις, και συναισθήματα που τον διαμόρφωσαν. Θα δει τον πατέρα του όχι μόνο ως γονέα αλλά και ως άνθρωπο με δική του πορεία, αναζητήσεις και εξερευνήσεις. Μπορεί να τον βοηθήσει να ανακαλύψει κοινά σημεία, να αντιληφθεί τις διαφορές, και να εκτιμήσει τη διαδρομή που έχει κάνει ο πατέρας του.

Δεν είναι ανάγκη να σε άρρωστος για να γράφεις. Όσον αφορά την ανάγνωση μπορεί να είναι μια εμπειρία που παρέχει ικανοποίηση, ανακούφιση, και κατανόηση.

Το γράψιμο δεν θεραπεύει, λες, και κάπως έτσι διαλύεις ένας βασικό μύθο που ακολουθεί τους συγγραφείς. Τους αναγνώστες τους θεραπεύει;

Η συγγραφή και η τέχνη γενικότερα δεν είναι ούτε λεξοτανίλ ούτε αντιβιοτικό. Είναι μια πολύ πιο βαθιά και σύνθετη διαδικασία. Η γραφή μπορεί να είναι μια διαδικασία εξιστόρησης, ανασύνθεσης και αποκάλυψης.

Η θεραπεία προϋποθέτει ότι το αντικείμενο είναι άρρωστο. Δεν είναι ανάγκη να σε άρρωστος για να γράφεις. Όσον αφορά την ανάγνωση μπορεί να είναι μια εμπειρία που παρέχει ικανοποίηση, ανακούφιση, και κατανόηση. Ενώ δεν μπορεί να θεραπεύσει κατευθείαν, μπορεί να προσφέρει έναν χώρο καταπράυνσης, αντανάκλασης, και σύνδεσης με διάφορες ανθρώπινες εμπειρίες. Κάθε αναγνώστης βιώνει ένα κείμενο με μοναδικό τρόπο.

Έχεις φανταστεί ποτέ πώς θα ήταν η ζωή σου αν δεν έγραφες;

Δεν έτυχε να το σκεφτώ ιδιαίτερα γιατί δεν έχει προκύψει τόσα χρόνια. Εάν νιώσω ότι πλέον δεν το έχω ανάγκη θα το σταματήσω. Αν συμβεί αυτό δεν θα το θεωρήσω και μεγάλη τραγωδία.

Το βιβλίο σου τελειώνει με τη λέξη «ρίγος». Ρίγος γι’ αυτά που έζησες ή για τα άλλα που θα ζήσεις στο μέλλον;

Το ρίγος είναι ψυχοφυσιολογική ανταπόκριση σε ανταποδοτικά ερεθίσματα (μουσική, ταινία, ιστορία και τελετουργία) που προκαλούν ένα ευχάριστο συναίσθημα και παροδική παραισθησία, μερικές φορές και μυδρίαση (διαστολή της κόρης). Μιλάμε δηλαδή για μια σύγκορμη αίσθηση.

Ρίγος λοιπόν για τη δυνατότητα της αίσθησης. Το να μπορείς ακόμη να αναριγείς για οτιδήποτε νομίζω ότι σε κάνει πολύ πιο πλούσιο. Αποδεικνύει ότι ακόμη και βιολογικά μετέχεις στο συναίσθημα του κόσμου. Του πριν, του τώρα και του μετά.

^＊Ο ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΜΑΡΙΝΟΣ είναι δημοσιογράφος και συγγραφέας. Τελευταίο βιβλίο του, το μυθιστόρημα «Μπλε ήλιος» (εκδ. Μεταίχμιο).