alt

Της Έλενας Μαρούτσου

Μόρις Σάμπαθ «Μίκι»: Λατρευτός Πορνοκάπηλος, Εκμαυλιστής, Σοδομιστής, Βασανιστής Γυναικών, καταστροφεύς των Ηθών, Ξελογιαστής νεανίδων, Συζυγοκτόνος, Αυτόχειρας (1929-1944)

Αυτές είναι οι οδηγίες για την επιγραφή που θέλει να χαράξουν στον τάφο του ο ήρωας του μυθιστορήματος του Φίλιπ Ροθ Το Θέατρο του Σάμπαθ (εκδ. Πόλις).

Και σε αυτή την επιγραφή δίνονται επιγραφικά –ας μου επιτραπεί το λογοπαίγνιο– οι συντεταγμένες του εκτενούς αυτού μυθιστορήματος: το σεξ, η αναπόφευκτη βία των οικογενειακών σχέσεων κι ο σαρκασμός των κοινωνικών ηθών. Κι ο αυτοσαρκασμός, φυσικά. Και να μην ξεχάσουμε το κυριότερο: ο θάνατος. Αυτός που δεν μας ξεχνάει ποτέ. Αυτόν που προτίθεται να συναντήσει οικειοθελώς στο τέλος του μυθιστορήματος ο Μίκι Σάμπαθ, χαιρετίζοντας την αυτοκτονία, όπως λέει ο ίδιος, ως το ύστατο χωρατό.

Οι συντεταγμένες του εκτενούς αυτού μυθιστορήματος: το σεξ, η αναπόφευκτη βία των οικογενειακών σχέσεων, ο σαρκασμός των κοινωνικών ηθών, ο θάνατος

Η αφήγηση ξεκινάει στη μέση ακριβώς των αφηγούμενων γεγονότων με την τεχνική που είναι γνωστή ως in medias res (λατινικός όρος που σημαίνει, για όποιον ενδιαφέρεται, «στη μέση των πραγμάτων»). Εδώ, η μέση είναι ο θάνατος της Ντρένκα, της Κροάτισας ερωμένης του Μίκι Σάμπαθ. Για την ακρίβεια, βλέπουμε το ζευγάρι στις ποικίλες ερωτικές του περιπτύξεις λίγο προτού μάθουνε και μάθουμε πως η Ντρένκα έχει καθολικό καρκίνο και της μένουν λίγοι μήνες ζωής. Ο θάνατος της Ντρένκα πυροδοτεί μια σειρά από εσωτερικές κι εξωτερικές εξελίξεις που οδηγούν τον ήρωα στη ρήξη με τη γυναίκα του, τη Ροζάνα, την εγκατάλειψη του απομακρυσμένου μικρού χωριού όπου ζει μαζί της τα τελευταία χρόνια και το ταξίδι του στη Νέα Υόρκη για να παραστεί στην κηδεία ενός φίλου του που αυτοκτόνησε.

Με την όπισθεν της μνήμης

Αυτό το ταξίδι συμπίπτει στην πορεία της ανάγνωσης με το ταξίδι που κάνει ο Σάμπαθ στα παλιά, αφηγούμενος τα τραύματα της οικογενειακής του ιστορίας –το 1944 έχασε τον αδελφό του, πιλότο του αμερικανικού στρατού, σε μια αεροδρομική επιδρομή στις Φιλιππίνες– αλλά και αυτά της προσωπικής του ιστορίας – η πρώην του γυναίκα, η Νίκη, είχε κάποια μέρα ανεξήγητα χαθεί κι έκτοτε αγνοείτο η τύχη της.

Τα επεισόδια της πρότερης ζωής του Σάμπαθ εναλλάσσονται στην αφήγηση με αυτά της παραμονής του στη Νέα Υόρκη όπου τον φιλοξενεί ένας φίλος απ’ τα παλιά, κι όπου ο εξηνταπεντάχρονος Σάμπαθ, σε μια ύστατη προσπάθεια να πιαστεί απ’ την ηδονική αίσθηση της αποπλάνησης, θα πρωταγωνιστήσει σε μια παρωδία μοιχείας και θα διωχθεί από το σπίτι για να κατευθυνθεί λίγο πριν το τέλος του μυθιστορήματος στο νεκροταφείο όπου είναι θαμμένη η οικογένειά του. Εκεί, με κλεμμένα χρήματα, θ’ αγοράσει έναν τάφο του οποίου την επιγραφή παρήγγειλε όπως σας την παρέθεσα.

Γλώσσα λανθάνουσα

altΔεν είναι τυχαίο που αρχικά στην παραγγελία του κειμένου, αντί να βάλει την τρέχουσα ημερομηνία, 1994, βάζει κατά λάθος την ημερομηνία θανάτου του αδελφού του: 1944. Το λάθος το αντιλαμβάνεται και το διορθώνει, από τα λίγα πράγματα που σχετίζονται με το θάνατο και μπορούν να διορθωθούν. Το αμετάκλητο του θανάτου, το μυστήριο της εξαφάνισης των προσώπων από τη ζωή μας, η μάταιη προσπάθεια κάλυψης οποιουδήποτε κενού αφήνει η βόμβα της αιφνίδιας απώλειας ή το σαράκι της καθημερινής, αυτά είναι τα θέματα που όχι απλώς αλληλοδιαπλέκονται με το σεξ αλλά υφαίνονται μαζί, στο ίδιο υφάδι και τα δύο, μέχρι να γίνουν ένα.

Σε πολλά του μυθιστορήματα ο Ροθ βάζει το σεξ να προχωράει χέρι χέρι με το θάνατο. Στο Θέατρο του Σάμπαθ, όμως, βρίσκονται οι δυο τους σε τέτοιο σφιχτό εναγκαλισμό που πραγματικά γίνονται ένα σώμα. Στη διάρκεια της ανάγνωσης αυτή η σκέψη μου γεννήθηκε: πως πραγματικός πρωταγωνιστής του μυθιστορήματος αυτού είναι το σώμα∙ το σώμα με τις οσμές και τις εκκρίσεις του, το σώμα με τις απαιτήσεις και τις αδυναμίες του, το σώμα με τις ανεξάντλητες ηδονές και διαστροφές στις οποίες το υποβάλλει ο νους, το σώμα με τους αμέτρητους εξευτελισμούς στους οποίους το υποβάλλει ο χρόνος, το σώμα μέχρι τελικής πτώσεως.

Ένας Πάνας με ρευματικά

Το σώμα του Σάμπαθ πάντως αντιστέκεται με όλες του τις δυνάμεις στην πτώση. Παρόλη την μεγάλη του κοιλιά, το φαλακρό κεφάλι, την ατημέλητη γενειάδα, τον προστάτη και τους ρευματισμούς στα παραμορφωμένα του δάχτυλα, παραμένει σε όλη τη διάρκεια της αφήγησης η ενσάρκωση ενός σύγχρονου Πάνα. Πρόκειται για έναν Πάνα που χλευάζει κάθε σύμβαση και κάθε ψευδαίσθηση, έναν Πάνα που γερνάει χωρίς να παύει να ξεγυμνώνει και να επιδεικνύει τον όρθιο φαλλό του.

Το σώμα του Σάμπαθ παραμένει σε όλη τη διάρκεια της αφήγησης η ενσάρκωση ενός σύγχρονου Πάνα

Συχνά μάλιστα στη διάρκεια της αφήγησης αναρωτιόμαστε μήπως αυτή η αχαλίνωτη επίδειξη των αειθαλών ορμών του δεν είναι παρά ένα θέατρο, μια παράσταση σαν αυτές που έστηνε πιο νέος όταν δούλευε ως μαριονετίστας, χρησιμοποιώντας ως μαριονέττες τα δάχτυλά του. Ο ίδιος ονόμαζε τις αυτοσχέδιες πλανόδιες παραστάσεις του «Το Άσεμνο Θέατρο του Σάμπαθ» και καθώς προχωράει η αφήγηση δεν μπορούμε ν’ αντισταθούμε στον ίσως αυτονόητο παραλληλισμό του θεάτρου αυτού με την ίδια τη ζωή του Σάμπαθ. Ονομάζω τον παραλληλισμό σχεδόν αυτονόητο αφού ο ίδιος ο πρωταγωνιστής σε πολλά σημεία της αφήγησης εφιστά την προσοχή στην απόσταση η οποία τον χωρίζει απ’ το πραγματικό βίωμα, σαν να μην μπορεί να βυθιστεί ολόψυχα σε αυτό αλλά ακόμα και στις πιο ακραίες στιγμές οδύνης, ακόμα και λίγα δευτερόλεπτα πριν καταρρεύσει λιπόθυμος, δεν παύει να παρακολουθεί τον εαυτό του σαν να επρόκειτο για κάποιον τρίτο.

Ο Σάμπαθ δεν παύει στιγμή να είναι σκηνοθέτης όχι μόνο της ζωής του, αλλά και της ζωής των άλλων, όπως συχνά τον είχαν κατηγορήσει. Τα παιχνίδια εξουσίας δεν του ήταν άγνωστα. Οι δυο του γυναίκες, η Νίκη, μια εύθραυστη ταλαντούχα ηθοποιός που την μύησε ο ίδιος στον έρωτα και στο θέατρο, και η Ροζάνα, η γυναίκα που πήρε τη θέση της εξαφανισμένης Νίκης στο κρεβάτι του και βυθίστηκε σιγά σιγά στην έξη του αλκοόλ, έζησαν κι οι δυο στη σκιά του και χάθηκε η καθεμιά στον δικό της λαβύρινθο, κάτι που ανομολόγητα ο Σάμπαθ χρεώνει στον εαυτό του, όπως ειρωνικά έστω δηλώνει κι η επιγραφή στον μελλοντικό του τάφο.

Σεξισμός ή συμπάθεια;

Η παντοδυναμία αυτή του άντρα-σκηνοθέτη, του μονίμως εν εγρηγόρσει κυνηγού, του φύσει και θέσει μοιχού, θα μπορούσε να ξεσηκώσει κύματα αντίδρασης από μέρους του θηλυκού αναγνωστικού κοινού – κι απ’ ό,τι μαθαίνω κύκλοι φεμινιστριών δεν έχουν αγκαλιάσει με θέρμη το πλήθος των παρόμοιων αρσενικών που πρωταγωνιστούν στα βιβλία του Ροθ. Η αλήθεια είναι πως η αυταρέσκεια του Σάμπαθ ακόμα κι αν αντισταθμίζεται από την αυτεπίγνωση και τον αυτοσαρκασμό, θα μπορούσε να προκαλέσει αυθόρμητα συναισθήματα αντιπάθειας –κανείς δεν είπε άλλωστε πως ένας συγγραφέας πρέπει να χτίζει ήρωες συμπαθείς– όμως σε μια πιο αποστασιοποιημένη ανάγνωση θα παρατηρήσει κανείς πως τα πορτρέτα των γυναικών που τον περιστοιχίζουν είναι απείρως πιο κολακευτικά απ’ τον ίδιο. Η αισθησιακή Ντρένκα, η απόκοσμη Νίκη, η τραυματισμένη Ροζάνα, ακόμα κι η σοφιστικέ Μισέλ, η γυναίκα του φίλου του που τον φιλοξενεί για λίγο στη Νέα Υόρκη, είναι πλασμένες με την εμβρίθεια και τη διεισδυτικότητα που μόνο η συμπάθεια επιτρέπει – και μιλώ για τη συμπάθεια με την κυριολεκτική έννοια, τη δυνατότητα δηλαδή να συμπάσχεις με κάποιον.

Τα πορτρέτα των γυναικών που τον περιστοιχίζουν είναι απείρως πιο κολακευτικά απ’ τον ίδιο. Είναι πλασμένες με την εμβρίθεια και τη διεισδυτικότητα που μόνο η συμπάθεια επιτρέπει

Και τώρα που μιλάμε για συμπάθεια, ας γυρίσουμε λίγο στο σημείο απ’ όπου αρχίσαμε στην επιτάφια επιγραφή και το «λάθος» στην ημερομηνία θανάτου. Υιοθετώντας την οπτική που θέλει τη γλώσσα όταν λανθάνει να λέει τ’ αληθή, θα πρέπει να υποθέσουμε ίσως πως όταν πέθανε ο αδελφός του, τη μοιραία εκείνη μέρα του 1944 που σφράγισε τη ζωή όλης της οικογένειας, πέθανε κατά κάποιον τρόπο κι ο ίδιος ή –άλλη ερμηνεία, ακόμα πιο βαθειά στο πετσί της συμπάθειας– πως ο Σάμπαθ, ο μικρός αδελφός, επιθυμούσε να έχει πεθάνει ο ίδιος στη θέση του μεγάλου.

Λίγο πριν κλείσει η αυλαία

Τι άλλο κάνει άλλωστε όταν σε μια από τις τελευταίες σκηνές του μυθιστορήματος τυλίγει τον εαυτό του με την αμερικάνικη σημαία, με την οποία είχε έρθει τότε τυλιγμένο το φέρετρο του αδελφού του, κι αποφασίζει να περιφέρεται στο εξής έτσι μέχρι την επικείμενη αυτοκτονία του. Με αυτή την παράδοξη αμφίεση επισκέπτεται για τελευταία φορά τον τάφο της Ντρένκα, όπου και διαδραματίζεται μια από τις πιο ενδιαφέρουσες σκηνές σε όλο το μυθιστόρημα: ο Σάμπαθ συλλαμβάνεται επ’ αυτοφώρω από αστυνομικούς (ένας τους είναι ο γιος της Ντρένκα) να κατουράει τον τάφο της αγαπημένης του, ως φόρο τιμής στην ανάμνηση των στιγμών ακραίου σεξουαλικού πάθους όπου η Ντρένκα είχε πιει το κάτουρό του. Έτσι όπως οι αστυνομικοί στρέφουν τα φώτα των προβολέων τους πάνω του και τον διατάζουν να κρατήσει τα χέρια του υψωμένα, είναι σαν να δίνει την τελευταία του παράσταση. Έτσι, με υψωμένα χέρια έπαιζε πάντοτε τις μαριονέττες του.

Δεν θα σας αποκαλύψω αν το τέλος του βιβλίου τον θέλει τελικά σκηνοθέτη ή μαριονέττα. Ούτως ή άλλως κι οι δυο αποτελούν μέρος της ίδιας παράστασης, που στη ζωή κλείνει με το θάνατο και στη λογοτεχνία με τα τελευταία λόγια του αφηγητή, τα οποία στο συγκεκριμένο βιβλίο, θυμηθείτε με, είναι πράγματι αξιομνημόνευτα. 

* Η ΕΛΕΝΑ ΜΑΡΟΥΤΣΟΥ είναι συγγραφέας.
Τελευταίο της βιβλίο το μιθυστόρημα  «Δύο» (εκδ. Κίχλη).

b191805Το θέατρο του Σάμπαθ
Φίλιπ Ροθ
Μτφρ: Ανδρέας Β. Βαχλιώτης
Επιμέλεια: Κατερίνα Σχινά
Πόλις 2013
Σελ. 614, τιμή € 20,00

alt

 

ΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ PHILIP ROTH


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Φίλιπ Ροθ, Ντον ΝτεΛίλλο: Ο Χρόνος και η Απώλεια

Φίλιπ Ροθ, Ντον ΝτεΛίλλο: Ο Χρόνος και η Απώλεια

Συγκλίσεις και αποκλίσεις στο έργο των Don DeLillo και Philip Roth, με αφορμή μια δεύτερη ανάγνωση του μυθιστορήματος του DeLillo «Σημείο Ωμέγα» (μτφρ. Ελένη Γιαννακάκη, εκδ. Εστία) ανήμερα της επετείου γέννησης του Roth.

Του Παναγιώτη Γούτα

Το Σημείο Ωμέγα ...

Ο Χάρολντ Μπλουμ για το έργο του Φίλιπ Ροθ

Ο Χάρολντ Μπλουμ για το έργο του Φίλιπ Ροθ

Συμπληρώθηκαν αυτές τις μέρες δύο χρόνια από τον θάνατο του μεγάλου Αμερικανού συγγραφέα Φίλιπ Ροθ. Μ’ αυτή την αφορμή κάνουμε μια καταγραφή σχολίων του κριτικού λογοτεχνίας Χάρολντ Μπλουμ για το έργο του Αμερικανού συγγραφέα.

...

Ένας χρόνος χωρίς τον Ροθ: Το «βυζί», οι ταινίες, ο Γούντι Άλεν

Ένας χρόνος χωρίς τον Ροθ: Το «βυζί», οι ταινίες, ο Γούντι Άλεν

Ένας χρόνος συμπληρώθηκε τον περασμένο Μάιο από τον θάνατο του Φίλιπ Ροθ. Με αυτό ως αφορμή ο Παναγιώτης Γούτας συγκεντρώνει κάποιες σκέψεις του για μια από τις πρώτες νουβέλες του («Το βυζί»), καταγράφει ταινίες που έχουν βασιστεί σε βιβλία του και, τέλος, αναζητά τη σχέση ενός χαρακτή...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Μεταφραστικές στιχομυθίες

Μεταφραστικές στιχομυθίες

Ερωταποκρίσεις από παλαιότερες συνομιλίες και συνεντεύξεις με ποιητές και μεταφραστές.

Του Κώστα Κουτσουρέλη

Πώς επιλέγουμε τα κείμενα που μεταφράζουμε;

Με ποικίλους τρόπους και για όλους τους δυνατ...

Η βιογραφία της Άνγκελα Μέρκελ κυκλοφορεί στα ελληνικά

Η βιογραφία της Άνγκελα Μέρκελ κυκλοφορεί στα ελληνικά

«Η Καγκελάριος» είναι μια καθηλωτική πολιτική βιογραφία και ταυτόχρονα μια προσωπική ανθρώπινη ιστορία ενός αουτσάιντερ: μιας χημικού, κόρης πάστορα, η οποία μεγάλωσε στην Ανατολική Γερμανία και κατάφερε να γίνει η άτυπη ηγέτιδα της Δύσης. Στα ελληνικά θα κυκλοφορήσει από τις Εκδόσεις Ψυχογιός στις 21 Οκτωβρίου...

Προσωπικότητες στο Ελληνικό Ίδρυμα Πολιτισμού: Στέλιος Ράμφος

Προσωπικότητες στο Ελληνικό Ίδρυμα Πολιτισμού: Στέλιος Ράμφος

Το Ελληνικό Ίδρυμα Πολιτισμού στις «Προσωπικότητες» Σεπτεμβρίου 2021 παρουσιάζει τον Στέλιο Ράμφο.

Επιμέλεια: Book Press

Στέλιος Ράμφος: κορυφαίος στοχαστής, πολυγραφότατος συγγραφέας και από τους πλέον επιδραστικούς σύγχρονους φιλοσόφους.

...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

Γιοζεφίνε η αοιδός, του Φραντς Κάφκα (προδημοσίευση)

Γιοζεφίνε η αοιδός, του Φραντς Κάφκα (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση ενός διηγήματος από την ανθολογία του Franz Kafka «Γιοζεφίνε η αοιδός και άλλα διηγήματα» (μτφρ. Μαργαρίτα Ζαχαριάδου, επίμετρο: Κατερίνα Καρακάση) που κυκλοφορεί στις 6 Αυγούστου από τις εκδόσεις Κίχλη.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Στὴ συναγωγή μας... ...

Σάγκι Μπέιν, του Ντάγκλας Στιούαρτ (προδημοσίευση)

Σάγκι Μπέιν, του Ντάγκλας Στιούαρτ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βραβευμένο με Booker 2020 μυθιστόρημα του Douglas Stuart «Σάγκι Μπέιν» (μτφρ. Σταυρούλα Αργυροπούλου), που κυκλοφορεί στις 30 Ιουνίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Η Άγκνες αναδύθηκε έγκαιρα α...

Χίλιοι διάβολοι, του Φρανκ Γκολντάμερ (προδημοσίευση)

Χίλιοι διάβολοι, του Φρανκ Γκολντάμερ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Frank Goldammer «Χίλιοι διάβολοι» (μτφρ. Γιώτα Λαγουδάκου), που κυκλοφορεί την 1 Ιουλίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ο Χέλερ μπήκε στο εστιατόριο από την ανοιχτή πόρτα στη...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

Είκοσι χρόνια συμπληρώνονται σήμερα από τα γεγονότα που μας εισήγαγαν στον 21ο αιώνα. Ήταν η μεγαλύτερη και πιο σοκαριστική αλληλουχία τρομοκρατικών ενεργειών που έγινε ποτέ, με μερικά λεπτά διαφορά: οι επιθέσεις στους Δίδυμους Πύργους στη Νέα Υόρκη, και στο Πεντάγωνο στην Ουάσιγκτον, την 11η Σεπτεμβρίου του 2001. Α...

Τα ώριμα βιβλία του Αυγούστου: 26 πρόσφατες εκδόσεις

Τα ώριμα βιβλία του Αυγούστου: 26 πρόσφατες εκδόσεις

Οι περισσότεροι από τα τίτλους που παρουσιάζονται εδώ έφτασαν στα χέρια μας πολύ πρόσφατα. Πρόκειται για ενδιαφέροντα βιβλία που στην πλειονότητά τους πέρασαν «κάτω από τα ραντάρ» των βιβλιοπροτάσεων για το καλοκαίρι. Ιδού μερικά από τα καλύτερα. 

Ε...

Έντεκα καλά βιβλία, πρόσκληση για σκέψη

Έντεκα καλά βιβλία, πρόσκληση για σκέψη

Έντεκα βιβλία ιστορίας, εθνολογίας, σύγχρονων οικονομικών και κοινωνικών ζητημάτων για τους εναπομείναντες στην πόλη αλλά και για όσους ακόμη αναζητούν βιβλία για τις διακοπές τους που να αξίζουν το βάρος τους.

Του Γιώργου Σιακαντάρη

...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

14 Σεπτεμβρίου 2021 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

Τα βιβλία του χειμώνα: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται (ανανεωμένο)

Επιλογές βιβλίων από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, βιογραφιών και δοκιμίων από 34 εκδοτικούς οίκους. Επιμέλεια: Κώστας Αγορα

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

11 Δεκεμβρίου 2020 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2020

Να επιλέξεις τα «καλύτερα» λογοτεχνικά βιβλία από μια χρονιά τόσο πλούσια σε καλούς τίτλους όπως η χρονιά που κλείνει δεν είναι εύκολη υπόθεση. Το αποτολμήσαμε, όπως άλ

ΦΑΚΕΛΟΙ