Τρεις Έλληνες εκδότες, η Άννα Πατάκη, ο Κωνσταντίνος Παπαδόπουλος και ο Κώστας Δαρδανός, παίρνουν θέση στο κρίσιμο θέμα του χειρισμού κειμένων τα οποία έχουν παραχθεί με τη βοήθεια Τεχνητής Νοημοσύνης. Ο τελευταίος απαντά με τη διπλή ιδιότητά του, αυτή του προέδρου της ΕΝΕΛΒΙ.
Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός
Η είδηση έχει ως εξής: Ο εκδοτικός όμιλος Hachette αποφάσισε να αποσύρει ένα μυθιστόρημα επειδή, έπειτα από έλεγχο, φαίνεται να αποδεικνύεται ότι είναι σε πολύ υψηλό ποσοστό προϊόν Τεχνητής Νοημοσύνης. Πρώτη φορά ένας κολοσσός της εκδοτικής βιομηχανίας λαμβάνει ακαριαία μια τόσο απόλυτη απόφαση σχετικά με προϊόν Τεχνητής Νοημοσύνης.
Να σημειώσουμε επίσης ότι ο εκδοτικός οίκος επέλεξε το βιβλίο όχι από κάποιο χειρόγραφο που έλαβε αλλά εξαιτίας του ότι είχε κάποια επιτυχία στα κοινωνικά δίκτυα και ειδικά στο BookTok. Η συγγραφέας του, είχε κάνει μία αυτοέκδοση στο κείμενό της, και κατάφερε να ξεχωρίσει στις αντίστοιχες πλατφόρμες.
Το μυθιστόρημα horror της Αμερικανίδας Μία Μπάλαρντ (Mia Ballard) με τίτλο «Shy Girl» («Ντροπαλό κορίτσι») κυκλοφόρησε για πρώτη φορά τον Φεβρουάριο 2025 ως αυτοέκδοση και μέσα σε λίγους μήνες οι εκδόσεις Hachette ανέλαβαν την επανέκδοσή του με πλήρη διανομή στη Βρετανία τον περασμένο Νοέμβριο υπό το label τους Wildfire, ενώ ανακοινώθηκε ότι θα ακολουθούσε η έκδοσή του στις Ηνωμένες Πολιτείες, κάτι που αναμενόταν για τον Απρίλιο.
Οι Αμερικάνοι όμως που παραδοσιακά είναι πιο εμμονικοι με τα θέματα των πνευματικών δικαιωμάτων, έλεγξαν το κείμενο και αποφάνθηκαν ότι η μη ανθρώπινη συνεισφορά στο κείμενο φτάνει το 78%, δηλαδή πάνω από τα δύο τρίτα του βιβλίου ενώ ακολούθησε αποκαλυπτικό δημοσίευμα των New York Times. Οι εκδόσεις Hachette ανακοίνωσαν ότι η αμερικανική έκδοση αποσύρεται και ότι η βρετανική διακόπτεται.
Τα χρόνια όπου διαβάζαμε μια είδηση προερχόμενη από τις ΗΠΑ και δεν βρίσκαμε κανένα συσχετισμό με τα τοπικά δεδομένα έχουν περάσει ανεπιστρεπτί. Σήμερα όταν έχουμε ταυτόχρονα την τεχνική δυνατότητα [όχι και την οικονομική στο βαθμό που το έχουν πολίτες σε άλλες χώρες του εξωτερικού] να χρησιμοποιούμε τα ίδια προηγμένα μοντέλα Τεχνητής Νοημοσύνης, αργά ή γρήγορα και οι Έλληνες εκδότες θα κληθούν να πάρουν θέση στην πράξη, επί συγκεκριμένων βιβλίων.
Ενημερωμένη επιφυλακή και ψύχραιμη επαγρύπνηση
Με αυτό ως δεδομένο τρεις Έλληνες εκδότες τοποθετήθηκαν στο ερώτημα: «Πόσο έτοιμοι είστε να αναγνωρίσετε αν ένα έργο που σας υποβάλλεται προς έκδοση είναι προϊόν Τεχνητής Νοημοσύνης και τι προτίθεστε να κάνετε για αυτό»;
Παραδοσιακά, η αμηχανία από την πλευρά των περισσότερων εκδοτών να πάρουν θέση, έχει δώσει τη θέση της –λόγω και της κρισιμότητας της κατάστασης– σε μια κατάσταση ενημερωμένης επιφυλακής και ψύχραιμης επαγρύπνησης.
Κώστας Δαρδανός (εκδ. GUTENBERG – Πρόεδρος της Ένωσης Ελληνικού Βιβλίου (ΕΝΕΛΒΙ): «Η εκδοτική πράξη στηρίζεται στην αυθεντικότητα της ανθρώπινης δημιουργίας. Αυτό είναι ένα όριο που οφείλουμε να προστατεύσουμε με σαφήνεια και συνέπεια»
«Πολύ πρόσφατα ξέσπασε ένα σκάνδαλο στην παγκόσμια εκδοτική βιομηχανία. Ένα μυθιστόρημα, το Shy Girl της Mia Ballard, που εκδόθηκε από τον όμιλο Hachette, αποσύρθηκε όταν αποκαλύφθηκε ότι είχε παραχθεί με τη βοήθεια Τεχνητής Νοημοσύνης. Η απόσυρση πραγματοποιήθηκε μόνον αφότου δημοσιεύτηκε σχετικό άρθρο στους The New York Times, ενώ οι πρώτες κατηγορίες περί χρήσης ΤΝ είχαν ήδη εμφανιστεί στο διαδίκτυο πέντε έως έξι μήνες πριν η Hachette ανακοινώσει την έκδοση του βιβλίου, γεγονός που γεννά εύλογα ερωτήματα ως προς το αν τηρήθηκαν οι αναγκαίοι έλεγχοι ή αν, αντίθετα, υπήρξε ανοχή ή ακόμη και σιωπηρή αποδοχή απέναντι σε ενδείξεις που θα έπρεπε να είχαν κινητοποιήσει εγκαίρως τον εκδότη. Με αφορμή το περιστατικό αυτό, η συζήτηση για τη χρήση της Τεχνητής Νοημοσύνης στη συγγραφή αποκτά πλέον σαφώς πρακτικό και όχι μόνο θεωρητικό χαρακτήρα.
Η απάντησή των εκδόσεων Gutenberg είναι σαφής: Οι εκδότες σήμερα διαθέτουν ήδη εργαλεία και λογισμικά που μπορούν, σε έναν βαθμό, να ανιχνεύσουν ενδείξεις χρήσης Τεχνητής Νοημοσύνης σε ένα κείμενο. Ωστόσο, αναγνωρίζουμε ότι καμία τεχνολογία δεν είναι ακόμη αλάνθαστη. Για τον λόγο αυτό δεν βασιζόμαστε αποκλειστικά σε τεχνικά μέσα, αλλά σε έναν συνδυασμό εργαλείων, εκδοτικής εμπειρίας και αξιολόγησης του ύφους και της συνοχής του έργου.
Σε επίπεδο πολιτικής έχουμε ήδη προχωρήσει σε σαφή θεσμικά μέτρα. Σε όλα τα συμβόλαιά μας ενσωματώνουμε ρήτρες απαγόρευσης χρήσης Τεχνητής Νοημοσύνης. Οι ρήτρες αυτές αφορούν το σύνολο των συντελεστών της εκδοτικής διαδικασίας, συγγραφείς, μεταφραστές, διορθωτές, επιμελητές κειμένου και επιστημονικούς επιμελητές, και συνοδεύονται από συγκεκριμένες συνέπειες σε περίπτωση παραβίασης. Επιπλέον, σε όλα τα συμβόλαια που υπογράφουμε με εκδότες ή ατζέντηδες του εξωτερικού προβλέπεται ρητά τόσο η απαγόρευση χρήσης Τεχνητής Νοημοσύνης στη μετάφραση όσο και η απαγόρευση χρήσης του έργου για την εκπαίδευση γλωσσικών μοντέλων ΤΝ.
Το έργο λόγου, μέρος ή σύνολο ενός βιβλίου, που έχει παραχθεί από Τεχνητή Νοημοσύνη δεν αποτελεί ιδιοκτησία κανενός. Ούτε του μεταφραστή που το χρησιμοποιεί, ούτε του συγγραφέα, ούτε του επιμελητή. Συνεπώς, κανείς δεν δικαιούται αμοιβή ούτε απολαμβάνει την προστασία του νόμου περί πνευματικής ιδιοκτησίας.
«Η εκδοτική πράξη στηρίζεται στην αυθεντικότητα της ανθρώπινης δημιουργίας. Αυτό είναι ένα όριο που οφείλουμε να προστατεύσουμε με σαφήνεια και συνέπεια»
Για εμάς το ζήτημα δεν είναι μόνο τεχνικό, αλλά πρωτίστως θέμα δεοντολογίας, διαφάνειας και εμπιστοσύνης προς τον αναγνώστη. Η εκδοτική πράξη στηρίζεται στην αυθεντικότητα της ανθρώπινης δημιουργίας. Αυτό είναι ένα όριο που οφείλουμε να προστατεύσουμε με σαφήνεια και συνέπεια.
Τέλος, τίθεται και το κρίσιμο ζήτημα της συνέχειας της ελληνικής γλώσσας. Η γλώσσα μας εμπλουτίζεται διαρκώς μέσω μεταφράσεων ξένων όρων, στη λογοτεχνία, τη φιλοσοφία και κυρίως στην επιστήμη. Στον επιστημονικό χώρο η ορολογία είναι σε μεγάλο βαθμό εισαγόμενη, καθώς οι Έλληνες επιστήμονες δημοσιεύουν τα άρθρα τους κυρίως στα αγγλικά, προκειμένου να εξασφαλίσουν διεθνή αναγνώριση και παραπομπές. Ως αποτέλεσμα, η ελληνική επιστημονική ορολογία παράγεται σχεδόν αποκλειστικά μέσω των μεταφράσεων που χρηματοδοτούν οι εκδότες, με τη συνδρομή μελών ΔΕΠ, αλλά και μέσω της έκδοσης πρωτότυπων ελληνικών πανεπιστημιακών συγγραμμάτων.
Τόσο οι πρωτότυπες εκδόσεις όσο και οι μεταφράσεις δεν θα ήταν εφικτές χωρίς το σύστημα Εύδοξος, το οποίο δημιουργεί τις αναγκαίες συνθήκες για τη συνεχή παραγωγή επιστημονικής γνώσης και ορολογίας στα ελληνικά.
«Ο μεταφραστής και ο επιμελητής δεν μεταφέρουν απλώς κείμενα. Επιλέγουν. Θα επιλέξουμε να μην επιλέγουμε;»
Οι μεταφράσεις λειτουργούν ως παραπόταμοι που τροφοδοτούν και ανανεώνουν τη γλώσσα μας. Η Τεχνητή Νοημοσύνη μπορεί να συνθέσει νέες λέξεις ή εκφράσεις, αλλά δεν τις γεννά μέσα από τη ζωντανή εξέλιξη της γλώσσας. Τα μοντέλα ΤΝ (γλωσσικά μοντέλα) δεν έχουν πρόθεση, εμπειρία ή δημιουργική βούληση όπως ο άνθρωπος. H TN συνδυάζει υπάρχον υλικό χωρίς να συμμετέχει στη διαδικασία με την οποία μια λέξη αποκτά νόημα, χρήση και διάρκεια. Άρα, αν στο μέλλον εκλείψει ο ρόλος του μεταφραστή, η ελληνική γλώσσα κινδυνεύει να στερέψει από ανανεωτικές πηγές. Υπάρχει ο κίνδυνος είτε να καταστεί γλωσσική αποικία της αγγλικής είτε να υποκατασταθεί από πλατφόρμες ΤΝ που θα μεταφράζουν και θα διανέμουν απευθείας τα έργα τους στην ελληνική αγορά.
Μια τέτοια εξέλιξη, που είναι ήδη ορατή, θα οδηγούσε στην αποδυνάμωση ή και την κατάργηση του ρόλου του εκδότη, του μεταφραστή και του επιμελητή. Δηλαδή όλων εκείνων που δεν λειτουργούν ως απλοί μεσολαβητές, αλλά ως φορείς επιλογής και ποιότητας.
Γιατί ο εκδότης, ο μεταφραστής και ο επιμελητής δεν μεταφέρουν απλώς κείμενα. Επιλέγουν. Θα επιλέξουμε να μην επιλέγουμε;»
Κωνσταντίνος Παπαδόπουλος (εκδ. ΔΙΟΠΤΡΑ): « Όσο περισσότερο κάποιος καταφεύγει στη λύση της ΤΝ, τόσο μουδιάζει τη δημιουργικότητά του»
«Δεν μπορώ να πω ότι είμαστε έτοιμοι, δεν ξέρω αν θα είμαστε ποτέ. Το παράδειγμα της Hachette, που εξέδωσε βιβλίο το οποίο ήδη κυκλοφορούσε ως αυτοέκδοση και τελικά, δύο μήνες αργότερα, το απέσυρε, δείχνει ακριβώς αυτό: χρειαζόμαστε πολλούς πόρους για να αναλύσουμε τα κείμενα και να εντοπίσουμε σημεία που έχουν δημιουργηθεί με εργαλεία ΤΝ. Ακόμα, όμως, και τα εργαλεία εξέτασης κειμένων δεν είναι εύκολο να θεωρήσουμε ότι έχουν σωστή κρίση.
«Όσο περισσότερο κάποιος καταφεύγει στη λύση της ΤΝ, τόσο μουδιάζει τη δημιουργικότητά του»
Από την άλλη πλευρά, αυτό στο οποίο εστιάζουμε είναι να εξηγήσουμε σε όλους πόσο σημαντικό είναι το κείμενο να περιέχει την ψυχή του δημιουργού. Γιατί μόνο αυτό ακουμπά τον αναγνώστη, κι οτιδήποτε άλλο στερείται τη μαγεία της δημιουργίας. Κι όσο περισσότερο κάποιος καταφεύγει στη λύση της ΤΝ, τόσο μουδιάζει τη δημιουργικότητά του. Και κανείς δεν νιώθει χαρά με τέτοια παράγωγα».
Άννα Πατάκη (εκδ. ΠΑΤΑΚΗ): «Ο πρώτος που κινδυνεύει από μια υποκατάσταση του ίδιου του ατόμου από την οποιαδήποτε μορφή ΤΝ είναι το ίδιο το συγκεκριμένο άτομο»
«Όσο πιο καλά γνωρίζεις τι εκδίδεις τόσο καλύτερα μπορείς να το υποστηρίξεις, και τόσο λιγότερο πιθανό είναι, χωρίς να είναι καθόλου εξασφαλισμένο, να βρεθείς προ δυσάρεστων εκπλήξεων.
«Ο πρώτος που κινδυνεύει από μια υποκατάσταση του ίδιου του ατόμου από την οποιαδήποτε μορφή ΤΝ είναι το ίδιο το συγκεκριμένο άτομο».
»Αυτό ισχύει σε κάθε εποχή, και κάθε εποχή, από την άλλη, μας φέρνει αντιμέτωπους με νέες προκλήσεις, όλους μας. Η Τεχνητή Νοημοσύνη είναι ήδη μια τεράστια πρόκληση, με αναπάντεχα ήδη εντυπωσιακές επιδόσεις σε πολλούς τομείς. Σε ατομικό επίπεδο, είτε πρόκειται για συγγραφέα ή για οποιονδήποτε δημιουργό, νομίζω ότι ο πρώτος που κινδυνεύει από μια υποκατάσταση του ίδιου του ατόμου από την οποιαδήποτε μορφή ΤΝ είναι το ίδιο το συγκεκριμένο άτομο που τη χρησιμοποιεί».
