«Οι δισεκατομμυριούχοι δεν πληρώνουν φόρο εισοδήματος, εμείς όμως μπορούμε να τους σταματήσουμε» του Γκαμπριέλ Ζουκμάν (κριτική) – Πολιτική λύση για κοινωνική συνοχή

Το βιβλίο Οι δισεκατομμυριούχοι δεν πληρώνουν φόρο εισοδήματος, εμείς όμως μπορούμε να τους σταματήσουμε βρίσκεται στον αντίποδα των θεωριών που θέλουν προϋπόθεση της ανάπτυξης των οικονομιών να είναι η χαμηλή φορολόγηση. Θα αρχίσω από τις τελευταίες σελίδες του.

Εκεί ο συγγραφέας του μας πάει στην πρώτη δεκαετία του 20ού αιώνα. Η τότε γαλλική κυβέρνηση, με υπουργό Οικονομικών τον Ζοζέφ Καγιό (1863-1944) από το Ριζοσπαστικό Κόμμα, επιχείρησε για πρώτη φορά να επιβάλλει τον Γενικό Φόρο Εισοδήματος (IGR). Φόρος με στοιχεία προοδευτικότητας. Ο φόρος εισοδήματος υιοθετήθηκε το 1909 από τη Βουλή αλλά μπλοκαρίστηκε από τη Γερουσία. Η κυβέρνηση αυτή έπεσε μετά από λίγο, αφού οι δυνατοί του πλούτου έκαναν ό,τι περνούσε από το χέρι τους για να στραφεί το πολιτικό σύστημα προς τα δεξιά. Θυμίζει κάτι αυτό; Σήμερα, πάντως, ελάχιστοι αμφισβητούν τον φόρο εισοδήματος. Εκτός αν αυτός αφορά τους δισεκατομμυριούχους.

Ο Γκαμπριέλ Ζουκμάν, γνωστός, πλέον στους πάντες, οικονομολόγος και επίκουρος καθηγητής στο London School of Economics (LSE), θέτει στο μικροσκόπιο της ανάλυσής του τις κινήσεις των δισεκατομμυριούχων, όσον αφορά τις μεθόδους που χρησιμοποιούν για να αποφύγουν να πληρώνουν τους φόρους που τους αναλογούν. Και αυτές οι μέθοδοι δεν είναι οι μόνο συνήθεις ύποπτες των οφσόρ και των φορολογικών παραδείσων. Είναι ακόμη πιο πεζές, συνδεδεμένες και με «πολιτικές» αποφάσεις. Οι δισεκατομμυριούχοι «κρύβουν» τα εισοδήματά τους στις «εταιρείες συμμετοχών», οι οποίες λειτουργούν ως παραπέτασμα για τη φοροαποφυγή, λόγω του ότι τα έσοδα που συσσωρεύονται σ’ αυτές δεν φορολογούνται.

Ας πάρουμε τα πράγματα με τη σειρά τους. Ο συντελεστής υποχρεωτικών εισφορών (στο σύνολο των ατομικών εισοδημάτων, ανεξαρτήτως της φύσης τους) στη Γαλλία δεν είναι αμελητέος. Ανέρχεται στο 51%. Αν αφαιρεθούν οι ασφαλιστικές εισφορές, τότε η μέση φορολογική επιβάρυνση πέφτει στο 41%. Αν επιπλέον αφαιρέσουμε και τον ΦΠΑ, τότε πέφτουμε στο 32%. Αυτές οι εισφορές σχετίζονται με τις μεταβιβάσεις. Το Δημόσιο είναι λογικό να δαπανά, αν θέλουμε να έχουμε υπηρεσίες υγείας, παιδείας, συντάξεις κλπ. Το θέμα είναι ποιες κοινωνικές κατηγορίες πληρώνουν αυτές τις δαπάνες. Και οι δισεκατομμυριούχοι των εταιρειών συμμετοχών δεν πληρώνουν.

Γιατί δεν πληρώνουν οι δισεκατομμυριούχοι;

Οι λαϊκές τάξεις της Γαλλίας δίνουν το 45% των εισοδημάτων τους σε φόρους και εισφορές. Το ποσοστό επιβάρυνσης μεγαλώνει στο 50% για τις μεσαίες τάξεις, ενώ και τα στελέχη των επιχειρήσεων πληρώνουν λίγο πάνω από το 50%. Αν από αυτή τη φορολογία αφαιρεθούν οι δαπάνες για τις δημόσιες υπηρεσίες, οι οποίες τόσο τρομάζουν κάποιους, όχι μόνο νεοφιλελεύθερους αλλά και κεντρώους, ο φορολογικός συντελεστής του μέσου Γάλλου υποχωρεί στο 46% και ο συντελεστής των λαϊκών τάξεων στο 30%. Έτσι, ο συγγραφέας δείχνει πως όλες οι μεγάλες κοινωνικές κατηγορίες πληρώνουν φόρους στη Γαλλία. Όλες εκτός μίας. Είναι οι δισεκατομμυριούχοι (μια πάνω κάτω εκατοντάδα ανθρώπων δηλαδή).

Αυτών ο συντελεστής είναι 13%. Για ένα ευρώ εισοδήματος αυτών των δισεκατομμυριούχων, η εφορία εισπράττει 25 λεπτά, έναντι 51 λεπτών για τον μέσο Γάλλο. Πού οφείλεται αυτό; Μα στο ότι δεν φορολογείται το σύνολο των εισοδημάτων και των περιουσιών των δισεκατομμυριούχων. «Οι δισεκατομμυριούχοι δεν πληρώνουν κανένα σοβαρό φόρο πέρα από τον εταιρικό φόρο τον οποίο καταβάλλουν οι επιχειρήσεις ιδιοκτησίας τους» (σ. 30). Εταιρικοί φόροι που και αυτοί διαρκώς μειώνονται. Στη Γαλλία το 2016 αυτοί οι φόροι ήταν στο 33%, σήμερα (2025) είναι στο 25% και στις ΗΠΑ σήμερα είναι στο 21% από 35% που ήταν το 2016. Οι δυσκολίες για την άντληση του φόρου εισοδήματος δείχνουν πως η ανολοκλήρωτη επανάσταση του 1909-1910 συνεχίζεται μέχρι σήμερα.

Οι υπολογισμοί του συγγραφέα δείχνουν με ξεκάθαρο τρόπο πως αυτός ο φόρος θα μειώσει κατά πολύ τις ανισότητες. Κατά την εκτίμηση του, ο φόρος-κατώφλι του 2% θα μπορούσε να αποδώσει σε παγκόσμια κλίμακα 300 με 380 δισεκατομμύρια δολάρια ετησίως – 67 δις σε ευρωπαϊκό επίπεδο.

Μα δεν φορολογούνται τα μερίσματα από τις μετοχές; Ναι, αλλά αυτή η φορολογία σταματάει εκεί όπου η σκυτάλη θα έπρεπε να παραδοθεί στα φυσικά πρόσωπα. Οι φορολογούμενοι υψηλότατου πλούτου έχουν «τα μέσα» να δομούν την περιουσία τους με τέτοιο τρόπο ώστε να μη παράγεται και να μη φαίνεται το φορολογητέο ατομικό εισόδημα. Για παράδειγμα, τα μερίσματα -που στην Ελλάδα φορολογούνται με το ευτελές 5%- στη Γαλλία φορολογούνται με συντελεστή 25%. Μη χαρείτε όμως. Όχι όλα τα μερίσματα, αλλά μόνο το 5% αυτών, με συντελεστή 25%. Το υπόλοιπο 95%, υπό ορισμένες προϋποθέσεις και διάφορα «κόλπα», απαλλάσσεται από τη φορολογία του. Έτσι καταλήγουμε σε φορολογία χειρότερη και από αυτή της Ελλάδας. Καταλήγουμε ώστε η πραγματική φορολόγηση του συνόλου των μερισμάτων να αγγίζει μόλις το 1,25%. «Ο φόρος εισοδήματος παραμένει μια ανολοκλήρωτη επανάσταση: οι δισεκατομμυριούχοι δεν έχουν εισέλθει στο σύστημα» (σ. 35). Το θέμα επομένως είναι πρωτίστως τα έσοδα και μετά οι δαπάνες.

Και πώς θα εισέλθουν και οι δισεκατομμυριούχοι στο σύστημα; Μα, φυσικά, μόνο μετά από μια πολιτική απόφαση που θα επιβάλλει ένα φόρο-κατώφλι, όπως τον ονομάζει ο συγγραφέας. Ένας φόρος που θα διορθώσει μια αδικία που καταστρέφει κάθε έννοια ισοτιμίας και ισονομίας στις δημοκρατίες μας. Ο συγγραφέας προτείνει την επιβολή ενός φόρου στο 2% για περιουσίες άνω των 100 εκατ. δολαρίων. Σε άλλες επεξεργασίες του είχε προτείνει φορολογία στο 1% για τον πλούτο από ένα έως 99 εκατομμύρια δολάρια. Οι υπολογισμοί του συγγραφέα δείχνουν με ξεκάθαρο τρόπο πως αυτός ο φόρος θα μειώσει κατά πολύ τις ανισότητες. Κατά την εκτίμηση του, ο φόρος-κατώφλι του 2% θα μπορούσε να αποδώσει σε παγκόσμια κλίμακα 300 με 380 δισεκατομμύρια δολάρια ετησίως – 67 δις σε ευρωπαϊκό επίπεδο. Δεν το λες και λίγο. Πάντως με αυτόν τον φόρο καταπολεμάται κάθε δυνατότητα φοροαπαλλαγής, όπως αυτή που προκύπτει από τον δρόμο των εταιρειών συμμετοχών, είτε από τον δρόμο των καταπιστευμάτων, είτε με οποιαδήποτε άλλη μορφή φορολογικού σχεδιασμού.

Γιατί μια τέτοια φορολογία θα ωφελήσει την ανάπτυξη; 

Ο συγγραφέας, με αρκετή σκωπτικότητα είναι αλήθεια, καταρρίπτει την επιχειρηματολογία που υποστηρίζει πως μια τέτοια φορολογία θα είναι καταστροφική για την ανάπτυξη. Σύμφωνα με τους ανησυχούντες για την «ανάπτυξη», η φορολογία του πολύ μεγάλου πλούτου θα ήταν αρνητική για το συνολικό εισόδημα μιας χώρας. Αυτοί, λέει το πρώτο επιχείρημα τους, δεν εισπράττουν εισόδημα, οπότε θα ήταν άδικο να φορολογηθούν για κάτι που δεν έχουν. Ο συγγραφέας καταδεικνύει πως έχουν και παραέχουν. Όχι κάτι, αλλά πολλά περισσότερα από αυτό το κάτι. Το δεύτερο επιχείρημα κατά της φορολόγησης του υπερμεγέθους πλούτου είναι πως αυτά τα χρήματα δεν είναι δικά τους, αφού δεν τα καταναλώνουν όπως αυτοί θέλουν. Και όμως αυτοί επί της ουσίας διαχειρίζονται όπως θέλουν αυτά τα χρήματα.

Όταν οι δισεκατομμυριούχοι από τη μεριά τους ισχυρίζονται πως αντιμετωπίζουν προβλήματα «ρευστότητας», κρύβουν ότι οι ίδιοι οργανώνουν μια κατάσταση μη ρευστότητας, αποφεύγοντας να καταβάλλουν ακόμη και περιορισμένα μερίσματα.

Το τρίτο επιχείρημα ισχυρίζεται πως αυτοί οι δισεκατομμυριούχοι θα πληρώσουν πολλά, τη στιγμή που θα αποφασίσουν να αποσύρουν τα κεφάλαιά τους από τις εταιρείες συμμετοχών τους. Ούτε αυτό το επιχείρημα στέκει, αφού οι διαγενεακές μεταβιβάσεις «σβήνουν» το εισόδημα των δισεκατομμυριούχων επί αιώνες ολοκλήρους. Αυτό το επιχείρημα θυμίζει και το νεοφιλελεύθερο επιχείρημα του trickledown effect, σύμφωνα με το οποίο η συγκέντρωση πλούτου στα υψηλά, πάντα θα αφήνει κάτι και για τα χαμηλότερα. Πράγμα που ουδέποτε συνέβη. Όταν οι δισεκατομμυριούχοι από τη μεριά τους ισχυρίζονται πως αντιμετωπίζουν προβλήματα «ρευστότητας», κρύβουν ότι οι ίδιοι οργανώνουν μια κατάσταση μη ρευστότητας, αποφεύγοντας να καταβάλλουν ακόμη και περιορισμένα μερίσματα.

Για την ενίσχυση της αλληλεγγύης 

Υπάρχει όμως και το κυνικό επιχείρημα. Το επιχείρημα του κοινωνικού αυτοματισμού. Αυτό υποστηρίζει πως δεν είναι δίκαιο κάποιοι να πληρώνουν την αλληλεγγύη για κάποιους άλλους. Ο συγγραφέας απαντά: «Η κατανομή του φόρου -ανεξαρτήτως τού πώς χρησιμοποιείται- διαδραματίζει καίριο ρόλο στην κοινωνική συνοχή και στην εμπιστοσύνη των πολιτών στους θεσμούς» (σ. 43). Αυτό ακριβώς που απουσιάζει σήμερα και προκαλεί την κρίση εμπιστοσύνης προς τις δημοκρατίες και ενισχύει την Ακροδεξιά. Κατά τον συγγραφέα, η προσέλευση των δισεκατομμυριούχων στην εθνική αλληλεγγύη είναι το μεγαλύτερο πολιτικό καθήκον της εποχής. «Οι δισεκατομμυριούχοι δεν νοείται να θέτουν τον εαυτό τους έξω από την κοινωνία: πρέπει να μετέχουν στην κοινωνική αλληλεγγύη. Διότι μια πελώρια περιουσία, είτε γεννά εισοδήματα είτε όχι, προσπορίζει στον κάτοχό της πελώρια εξουσία, επί της οποίας οι δημόσιες αρχές οφείλουν να ασκούν τη δική τους εξουσία. Δεν υπάρχει περιουσία που να είναι "εικονική"» (σ. 60-61). Γι’ αυτό και ακούγονται παράταιρες και οι ειρωνείες κατά εκείνων των πολιτικών που ζητούν δέσμευση των επιχειρηματιών στην υποστήριξη μιας εθνικής δεξαμενής πόρων, ενός Ταμείου «πατριωτικής εισφοράς».

Θα ήθελα να μείνω και στις καθ’ ημάς αντιδράσεις. Όταν, για παράδειγμα, προτείνεται η επιστροφή σε ένα σύστημα προοδευτικής φορολόγησης εισοδημάτων, κερδών, μερισμάτων, κληρονομικών μεταβιβάσεων ο θόρυβος που σηκώνεται είναι φοβερός. Απειλείται η οικονομική ανάπτυξη, ισχυρίζονται οι ανησυχούντες. Τα συμφέροντα όμως των οικονομικών ολιγαρχών απειλούνται και όχι η οικονομική ανάπτυξη υπέρ των πολλών. Ακόμη και η μείωση των περιουσιών των δισεκατομμυριούχων, που πρότεινε ο Πικετί, δεν είναι δα και κομμουνισμός.

Ο μεταφραστής Αντώνης Παπαγιαννίδης βρίσκεται στο γήπεδό του και αυτό φαίνεται καθαρά στην άψογη μετάφραση ενός δύσκολου κειμένου, αν και θα προτιμούσα το «ανεξαρτήτως» στη θέση του «ανεξάρτητα». Ευτυχώς που υπάρχουν και οι εκδόσεις Πόλις και μαθαίνει το ευρύτερο κοινό πως δεν είναι όλα ΤΙΝΑ (Δεν υπάρχει εναλλακτική). Το 2020, την εποχή της αρχικής εμφάνισης του κόβιντ, οι ίδιες εκδόσεις είχαν εκδώσει το βιβλίο των Γκαμπριέλ Ζουκμάν και Εμμανουέλ Σαέζ με τίτλο Ο θρίαμβος της αδικίας. Πώς οι πλούσιοι αποφεύγουν τους φόρους και πώς θα τους κάνουμε να πληρώσουν, πάλι σε μετάφραση του Α. Δ. Παπαγιαννίδη. Αυτό συνέθετε τις μεθοδολογικές βάσεις για τον παρόντα τόμο. Αυτό το βιβλίο ίσως και λόγω της περιόδου που εκδόθηκε, δεν συζητήθηκε ευρέως. Καιρός είναι να το επανεκτιμήσουμε.

* Ο ΓΙΩΡΓΟΣ ΣΙΑΚΑΝΤΑΡΗΣ είναι συγγραφέας και δρ. Κοινωνιολογίας. Το νέο του βιβλίο «Τι δημοκρατίες θα υπάρχουν το 2050; – Μεταδημοκρατία, μεταπολιτική, μετακόμματα» κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Αλεξάνδρεια.

Αποσπάσματα από το βιβλίο

«Τη δεκαετία του 1930 ο Φρανκλίν Ρούζβελτ κατήγγειλε τους «οικονομικούς βασιλόφρονες», οι οποίοι πίστευαν ότι μια χούφτα άνθρωποι –οι ιδρυτές των εταιρειών ή οι κληρονόμοι τους- είχαν το δικαίωμα να είναι ιδιοκτήτες του κεφαλαίου και θεωρούσαν ότι οποιαδήποτε αλλαγή στην ιδιοκτησία των μετοχών θα έβλαπτε την υπόλοιπη κοινωνία» (σ. 12).

«Ο φόρος-κατώφλι θα αποτελούσε όντως μια μικρή καινοτομία στο πως οργανώνεται η κοινωνική αλληλεγγύη σε εθνικό επίπεδο μπορούμε λοιπόν να καταλάβουμε γιατί οι ενδιαφερόμενοι τον αντιμάχονται με όλα τα όπλα που έχουν στη διάθεσή τους. Αλλά και η δημιουργία του φόρου εισοδήματος, προκάλεσε στην εποχή της, την οργή των μεγάλων περιουσιών ο δε Joseph Caillaux, ο οποίος δεν είχε και τόσο επαναστατικό προφίλ, αντιμετώπισε ασύλληπτης έντασης επιθέσεις» (σ. 64).

Λίγα λόγια για τον συγγραφέα

Ο Γκαμπριέλ Ζουκμάν είναι Γάλλος οικονομολόγος, γνωστός για την έρευνά του σχετικά με τη φοροδιαφυγή, τους φορολογικούς παραδείσους και την οικονομική ανισότητα. Γεννήθηκε το 1986 στη Γαλλία και σπούδασε στην École Normale Supérieure και στο Paris School of Economics.

Είναι καθηγητής οικονομικών στο University of California, Berkeley και συνεργάτης του οικονομολόγου Τομά Πικετί (Thomas Piketty). Το έργο του επικεντρώνεται στη μελέτη της συσσώρευσης πλούτου από τις ελίτ και στην πρόταση πολιτικών για δικαιότερη φορολόγηση.