Της Σώτης Τριανταφύλλου
Φέτος υποσχέθηκα στον εαυτό μου ότι θα το διαβάσω όλο· ότι δεν θα σταματήσω στο σημείο όπου πεθαίνει η Αλμπερτίν· ότι κάθε φορά που θα ξεχνάω ένα πρόσωπο θα ανατρέχω στους προηγούμενους τόμους – δυο χιλιάδες πρόσωπα, επτά τόμοι, αν υπολογίσουμε και τον «Ξανακερδισμένο χρόνο». Τούτη τη χρονιά (annus mirabilis!) διάβασα λοιπόν το «Αναζητώντας τον χαμένο χρόνο» του Μαρσέλ Προυστ.
Το σημειώνω στο ημερολόγιό μου: 2011, annus mirabilis… Το σημειώνω κι εδώ, όχι για να αναλύσω το έργο του –όπως είναι φυσικό, έχει αναλυθεί σε βάθος– αλλά σαν μια προτροπή: «Διαβάστε το «Αναζητώντας τον χαμένο χρόνο», welcome to the club – ας περάσουμε μαζί τα βροχερά απογεύματα συζητώντας για το πόσο αξιολύπητος είναι τελικά ο βαρόνος ντε Σαρλύς, για το πόσο γνώριμη είναι σε όλους μας η κυρία Βερντυρέν· δεν υπάρχει άνθρωπος που να μην ξέρει μια κυρία Βερντυρέν... Πολλά βιβλία μάς αρέσουν, οι «ταλαντούχοι» συγγραφείς δεν λείπουν... Όμως, ο Προυστ είναι μια ξεχωριστή κατηγορία, μια επανάσταση στο μυθιστόρημα, στην τέχνη της αφήγησης.
«Κάναμε», όπως συνηθίζουμε να λέμε, το «Du côté de chez Swann» στο πανεπιστήμιο: πολλοί το διάβαζαν από λυσάρια... άλλοι έλεγαν «κόβω φλέβα...»: η έκφραση, που σήμαινε «πλήττω θανάσιμα», ήταν τότε της μόδας. Πόσο ανόητοι ήμασταν! Η ιστορία του Σουάν μάς εισάγει σ’ έναν κόσμο· αυτό τουλάχιστον το αναγνωρίζαμε – όχι μόνον σ’ έναν κόσμο αναμνήσεων και μελαγχολικών επεισοδίων, αλλά στην ανθρώπινη κωμωδία, στο πώς οι ατέλειές μας μάς κάνουν τραγικούς κι αστείους. Ο Σουάν ερωτεύεται μια γυναίκα που δεν του αρέσει· η ζήλια τον κατατρώει· τέλος, ένα πρωί ξυπνάει θεραπευμένος, δεν νιώθει πια τίποτα γι’ αυτή: η Οντέτ δεν είναι καθόλου, μα καθόλου, ο τύπος του! «Γι’ αυτό» την παντρεύεται... Μέσα από τον έρωτα-«αντι-έρωτα» του Σουάν μπαίνουμε σ’ ένα σαλόνι, ύστερα σ’ ένα άλλο σαλόνι, διασχίζουμε το Παρίσι με μια άμαξα· ύστερα, περνάμε το καλοκαίρι σ’ ένα θέρετρο στη Νορμανδία· η γιαγιά πεθαίνει· αργότερα, τι φρικτό πράγμα που είναι το κρυολόγημα... μένεις στο σπίτι, κατάκοιτος, με κόκκινη μύτη... Συμβαίνουν πολλά (ψέματα, βλέμματα, μυστικά) και τίποτα· τα αισθήματα αποδεικνύονται άστατα και αντικρουόμενα, η ομορφιά είναι ζήτημα οπτικής γωνίας. 
Καθώς ο αφηγητής περιγράφει την Αλμπερτίν, την οποία ερωτεύεται –με τον τρόπο του- η καημένη η κοπέλα φαντάζει σαν τέρας· και η κυρία Γκερμάντ, η τόσο απόμακρη δούκισσα, άλλοτε θυμίζει την κακιά μητριά της Χιονάτης, άλλοτε την Οντέτ του demi-monde που δεν δέχεται στο σαλόνι της. Αν ο Προυστ δεν έπασχε από άσθμα, το 1914 θα είχε καταταγεί στον στρατό· ίσως να είχε σκοτωθεί· το σίγουρο είναι ότι δεν θα είχε γράψει το «À l'ombre des jeunes filles en fleurs», το χρονικό της ζωής του ανάμεσα στις γυναίκες, μακριά από τον ανδρικό κόσμο του πολέμου.
Το «Αναζητώντας τον χαμένο χρόνο» είναι ένα αριστούργημα: ο Προυστ περιγράφει, με επιείκεια, πώς βαδίζουμε τρεκλίζοντας μέσα στον κόσμο. Αν κάποιος σας πει «δεν μ’ αρέσει ο Προυστ», φωνάξτε ένα ταξί κι απομακρυνθείτε αμέσως απ’ αυτόν τον άνθρωπο.
* Η ΣΩΤΗ ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΟΥ είναι ιστορικός και συγγραφέας.
