Η Αμερικανίδα συγγραφέας και καλλιτέχνης Μιράντα Τζουλάι βρέθηκε την Πέμπτη το βράδυ στη Στέγη του Ιδρύματος Ωνάση και συνομίλησε με την Αφροδίτη Παναγιωτάκου. Παράλληλα, πριν και μετά, παίζονταν μικρού και μεγάλου μήκους ταινίες της.
Γράφει ο Νίκος Ξένιος
«Tι φοβερό πράγμα είναι να χάνεις κάτι μαγικό για να κερδίσεις κάτι πραγματικό!» - Μιράντα Τζουλάι, No One Belongs Here More Than You
Στην κεντρική σκηνή της Στέγης Ιδρύματος Ωνάση παρακολούθησα τη συνέντευξη της Μιράντα Τζουλάι στην Αφροδίτη Παναγιωτάκου. Η γοητευτική πενηνταδυάχρονη σκηνοθέτις, σεναριογράφος, συγγραφέας και περφόρμερ ταξίδεψε από την Αμερική στην Ελλάδα με αφορμή το νέο της μυθιστόρημα με τίτλο "All Fours" («Στα τέσσερα», μτφρ. Νατάσα Σίδερη, εκδ. Αλεξάνδρεια) και έδωσε μια πραγματική performance απαντώντας σε μια σειρά από ερωτήσεις που τη «φωτογράφιζαν» περισσότερο ως άνθρωπο παρά ως συγγραφέα. Αν και τα δύο αυτά μοιάζουν αδιαχώριστα, στα μάτια του ευρέος κοινού η Μιράντα Τζουλάι εκπροσωπεί το είδος της ασυμβίβαστης μεσήλικα που θραύει με τόλμη τις συμβάσεις που αφορούν το φύλο, την ηλικία και τα στερεότυπα σχετικά με τη γήρανση και τις ανθρώπινες σχέσεις: το φλερτ, τον έρωτα, το σεξ, τον γάμο, τους ρόλους που μια γυναίκα υιοθετεί στην περίοδο της περιεμμηνόπαυσης.
Φυσική αμηχανία και γοητεία
Η συνέντευξη (εκμυστήρευση μάλλον θα τη χαρακτήριζα) μου άφησε την εντύπωση ότι αυτή η πενηντάχρονη γυναίκα είναι απόλυτα γνήσια, απροσχημάτιστα προκλητική, αυθόρμητη σαν παιδί με διάσπαση προσοχής. Το ντύσιμό της, το χτένισμά της, οι κάλτσες και τα παπούτσια της θα μπορούσαν κάλλιστα να εκληφθούν ως «επιμελημένα ατημέλητα», ωστόσο τα υποστήριζε τόσο απόλυτα, ώστε να πείσει τους πάντες ότι είναι πηγαία. Το ίδιο ισχύει και για τις απαντήσεις της, που διέπονταν από αμηχανία και δυσκολία σύνταξης. «Μερικοί άνθρωποι δεν τα πάνε καλά με τη σιωπή. Εγώ δεν ανήκω σ’ αυτούς. Ποτέ δεν με ενδιέφερε ιδιαίτερα η κλήση και η απόκριση. Μερικές φορές μάλιστα, πάνω που σκέφτομαι να πω κάτι, ρωτώ τον εαυτό μου «αξίζει να το πω;». Και, όντως, δεν αξίζει» γράφει η Μιράντα Τζουλάι στο «No One Belongs Here More Than You». Και, πράγματι, η φυσική της παρουσία επί σκηνής απέπνεε έναν δισταγμό, μια γνήσια συστολή, που όμως μέσα σε δευτερόλεπτα εξαφανιζόταν και έδινε τη θέση της σε μιαν ολοκληρωμένη καλλιτέχνιδα που κάνει μια live performance.
«Τα πράγματα έχουν τον σωστό χρόνο όπου αποκτούν σημασία, κι ακόμη και οι εσφαλμένες αποφάσεις είναι με τον δικό τους τρόπο ορθές», είπε σε κάποια στιγμή, επιβεβαιώνοντας την αντίληψη του ακροατηρίου ότι πρόκειται για έναν άνθρωπο επιεική απέναντι στον εαυτό του και απέναντι σε όλους τους άλλους.
Μίλησε για ένα σωρό πράγματα που εκ πρώτης όψεως φαντάζουν απόλυτα προσωπικά (λόγου χάριν, για το punk παρελθόν της, για την αλλεργία που παρ’ ολίγον να ακυρώσει το ταξίδι της στην Ελλάδα, για την προσωπική φίλη της που εκείνη τη στιγμή την κινηματογραφούσε μέσα στην αίθουσα, για το διαζύγιό της και για το παιδί της, για το άρωμά της και για την προσωπική της σχέση με την αρωματοποιό), ωστόσο μέσα στα συμφραζόμενα αποκτούσαν μια περίεργη βαρύτητα για όλους. «Τα πράγματα έχουν τον σωστό χρόνο όπου αποκτούν σημασία, κι ακόμη και οι εσφαλμένες αποφάσεις είναι με τον δικό τους τρόπο ορθές», είπε σε κάποια στιγμή, επιβεβαιώνοντας την αντίληψη του ακροατηρίου ότι πρόκειται για έναν άνθρωπο επιεική απέναντι στον εαυτό του και απέναντι σε όλους τους άλλους. Είπε πως γι’αυτήν «ήρωας» είναι ο κάθε άνθρωπος που γνωρίζει. Πως στη λογοτεχνία της προσέχει να μην βάζει στοιχεία της προσωπικότητάς της, με μοναδική εξαίρεση ένα διήγημα («Τhe Metal Ball») που δημοσίευσε κάποτε στο New Yorker και που σόκαρε και την ίδια με τον αυτοβιογραφικό του χαρακτήρα. Δήλωσε αυτοδίδακτη ως συγγραφέας, λέγοντας πως τα λογοτεχνικά της πρότυπα ήταν τα «κοριτσίστικα» βιβλία που διάβασε σε τρυφερή ηλικία.
Ο έρωτας και η μέση ηλικία
Μιλώντας για τη συστολή απέναντι σε μια νέα γνωριμία, δήλωσε πως συνάπτει σχέσεις με κριτήριο τον βαθμό ελευθερίας που αυτές της επιτρέπουν: και πως ως «ελευθερία» ορίζει τη δυνατότητά της να εκφράζει την οικειότητα όπως εκείνη θέλει, διατηρώντας τον προσωπικό της χώρο. Ο γάμος γι’ αυτήν υπήρξε μια αλλόκοτη συνθήκη ανελευθερίας, που όμως δεν γενικεύεται στην εμπειρία της της μητρότητας. «Στην πατριαρχία το σώμα σου πρακτικά δεν σου ανήκει. Κι αυτό ισχύει μέχρι τη στιγμή που τελειώνει η αναπαραγωγική σου περίοδος» δηλώνει. Το έργο της απευθύνεται, κυρίως, σε γυναίκες που διέρχονται την κρίσιμη καμπή της πεντηκονταετίας, εκείνη τη φάση όπου η ορμονική ανακατάταξη στο σώμα τους συμβαδίζει με το γενικότερο στερεότυπο του «τέλους της νεότητας». Η Μιράντα Τζουλάι το αρνείται αυτό κατηγορηματικά, δίνοντας ελπίδα σε ένα τεράστιο γυναικείο κοινό παγκοσμίως, εμμέσως παρηγορώντας και το ανδρικό κοινό: γενικά, καταρρίπτοντας τη θεώρηση του έρωτα ως αποκλειστικά νεανικού προνομίου.
Απαντώντας σε σχετική ερώτηση, είπε ότι «ναι, χορεύει και όταν είναι λυπημένη», και μάλιστα σηκώθηκε επί σκηνής, με αυτό το αλλόκοτο ντύσιμο που έφερε ακομπλεξάριστα, και άρχισε να κάνει τις χορευτικές κινήσεις που επιχειρεί τα βράδυα προτού κοιμηθεί...
Μιλώντας για τα πράγματα που αγαπά, είπε πως αυτά είναι «τα κρεμώδη πράγματα, το σεξ, το να κάνει μπάνιο μαζί με άλλους και το να διαβάζει». Ως αγαπημένο της βιβλίο χαρακτήρισε το «Loved and missed» της Susie Boyt. Απαντώντας σε σχετική ερώτηση, είπε ότι «ναι, χορεύει και όταν είναι λυπημένη», και μάλιστα σηκώθηκε επί σκηνής, με αυτό το αλλόκοτο ντύσιμο που έφερε ακομπλεξάριστα, και άρχισε να κάνει τις χορευτικές κινήσεις που επιχειρεί τα βράδυα προτού κοιμηθεί, «ώστε να διαπιστώσει πως όλα ακόμα βρίσκονται στη θέση τους». Το χιούμορ είναι το ακαταμάχητο στοιχείο αυτής της γυναίκας, ένα χιούμορ που συνιστά μέρος της προσωπικότητάς της αλλά και της ιδιότητάς της ως performer. Στο τέλος, μίλησε για τις digital presentations σαν να μιλούσε για ένα παιχνίδι. Μιλώντας για το «σκοτάδι» της εποχής μας, είπε πως «ελπίζει με το έργο της να κομίζει κάποιες ακτίδες φωτός».
«Κλείσιμο ματιού» στις άλλες γυναίκες
Η Μιράντα Τζουλάι υποστήριξε πως, όσο ισότιμους ρόλους κι αν διαδραματίζουν το σώμα και το μυαλό, «την τελευταία κουβέντα την έχει το σώμα»: εδώ τόνισε ότι δεν πρέπει να ταυτιζόμαστε με την ηλικία μας (γιατί αυτή είναι στερεοτυπική εικόνα περισσότερο, παρά πραγματικότητα), αλλά να αντιλαμβανόμαστε κάθε ηλικιακό στάδιο ως «μέρος της α-χρονικότητάς μας». Και, σ’ αυτό το σημείο, φάνηκε ότι η καριέρα της είναι σχεδόν αποκλειστικά αφιερωμένη στις γυναίκες όλου του κόσμου, προς τις οποίες απευθύνεται σαν «να τους κλείνει το μάτι». Σε ό,τι αφορά την αναγνωρισιμότητά της έδειξε να μην την ενδιαφέρει ιδιαίτερα, παρά το γεγονός ότι «είναι μια μετρίως διάσημη γυναίκα». Με ανάλογη ταπεινοφροσύνη αναφέρθηκε και στις φιλίες της με κάποιες γυναίκες (σαν τη φίλη της Ογκούστα), καθώς και στους φόβους της για την καριέρα που τόσο επίπονα έχει στήσει δουλεύοντας νυχθημερόν («Δεν επιτρέπω στον εαυτό μου το ποτό, γιατί πρέπει να δουλέψω το επόμενο πρωί και να διατηρήσω την ικανότητά μου να επικοινωνώ»).
Ήταν πολύ ενδιαφέρουσα η πληροφορία σχετικά με το ανεξάρτητο substack που έχει εγκαινιάσει, όπου όλοι μπορούν αδιαμεσολάβητα να ποστάρουν τα κείμενα και τις σκέψεις τους, και το οποίο είναι μια από τις πηγές απ’ όπου συγκεντρώνει το υλικό της: πρόκειται για μια διαδικτυακή πλατφόρμα που δίνει τη δυνατότητα σε ανεξάρτητους δημιουργούς—συγγραφείς, podcasters και δημοσιογράφους—να δημοσιεύουν περιεχόμενο απευθείας στους συνδρομητές μέσω email, ιστότοπων και μιας εφαρμογής. Συνδυάζει blogging, ενημερωτικά δελτία και δημιουργία εσόδων μέσω συνδρομών, επιτρέποντας στους δημιουργούς να διατηρούν την κυριότητα του έργου τους, ενώ χρεώνουν τέλη για το περιεχόμενο.
«Eγώ κι εσύ κι όλοι οι άλλοι που γνωρίζουμε»
Παράλληλα, στο φουαγιέ προβάλλονταν σε λούπα από νωρίς το απόγευμα κάποια δικά της video art films ("Μιράντες") με προσωπικά της, δημιουργικά στιγμιότυπα – όλα γυρισμένα με το κινητό της, από την ίδια, από φίλους ή ακόμη και από αγνώστους, αρκετά εξ αυτών ήδη στο Instagram. Είκοσι λεπτά μετά τη συζήτηση παρακολούθησα την προβολή της ξεχωριστής ταινίας μεγάλου μήκους "Me and You and Everyone We Know", που της χάρισε το Ειδικό Βραβείο Επιτροπής στο Φεστιβάλ Κινηματογράφου Sundance (2005) και το Βραβείο Χρυσής Κάμερας στο Φεστιβάλ Καννών (2005).
Η ποιητικότατη αυτή ταινία περιλαμβάνει αρκετές δευτερεύουσες πλοκές που στρέφονται γύρω από ένα κεντρικό ντουέτο που φλερτάρει, τον Ρίτσαρντ, έναν πρόσφατα διαζευγμένο πατέρα δυο παιδιών, και την Κριστίν, μια οδηγό ταξί για ηλικιωμένους και επίδοξη video artist. Η Μιράντα Τζουλάι πρωταγωνιστεί στην ταινία, μαζί με τον Τζον Χοκς. Oι υπόλοιποι χαρακτήρες είναι τα δυο παιδιά του Ρίτσαρντ, ο δεκατετράχρονος Πίτερ και ο εξάχρονος Ρόμπι, μια επιμελήτρια μουσείου σύγχρονης τέχνης που λέγεται Νάνσι, ο πατέρας της Κριστίν και η ετοιμοθάνατη αγαπημένη του, ένας συνάδελφος του Ρίτσαρντ που λέγεται Άντριου, η κόρη του η Σιλβί, καθώς και δυο έφηβες γειτόνισσες του Ρίτσαρντ, η Χέδερ και η Ρεβέκκα.
Συγκλονιστική είναι και η κούρσα στη λεωφόρο δίπλα σ’ένα αυτοκίνητο στο καπό του οποίου έχει ξεχαστεί ένα χρυσόψαρο μέσα σε μια σακούλα με νερό.
«Ο έρωτας απαιτεί κάποιον που μιλά τη σπάνια συναισθηματική σου γλώσσα», είπε στη συνέντευξή της η Μιράντα Τζουλάι, ακόμη και αν αυτή είναι ιδιότροπη, απρόβλεπτη, παιχνιδιάρικη και προκλητική. Το τετράγωνο που διασχίζεις περπατώντας μαζί με τον άλλον μέχρι να φτάσεις στο πάρκινγκ δεν είναι παρά η αλληγορία της κοινής ζωής σου με τον άλλον. Πρόκειται για μια συγκλονιστική σκηνή της ταινίας που είδαμε. Όπως συγκλονιστική είναι και η κούρσα στη λεωφόρο δίπλα σ’ένα αυτοκίνητο στο καπό του οποίου έχει ξεχαστεί ένα χρυσόψαρο μέσα σε μια σακούλα με νερό. Το χρυσόψαρο, αργά ή γρήγορα, θα γλιστρήσει από το καπό και η ηρωίδα, ενώ οδηγά παρατηρώντας το, το αποχαιρετά λέγοντάς του λόγια αγάπης.
Το MPAA έδωσε στην ταινία βαθμολογία R, «για ενοχλητικό σεξουαλικό περιεχόμενο που αφορά παιδιά». Ωστόσο, το θέμα της είναι απλώς η αμηχανία και η διάθεση εξερεύνησης απέναντι στο σεξ όταν είσαι αρκετά μεγάλος για να ξέρεις ότι υπάρχει, αλλά πολύ μικρός για να ξέρεις πώς γίνεται. Διαδικτυακά chat rooms όπου έχει πρόσβαση ένα αθώο εξάχρονο παιδί και επικοινωνεί με μια πενηντάχρονη γυναίκα θεωρώντας ότι συνάπτει ερωτική σχέση, στοματικό σεξ που κάνουν δυο έφηβες σ’ένα μικρότερό τους αγόρι, παρόλο που κι εκείνος κι εκείνες δεν ξέρουν τίποτα για το σεξ. Ένα εντεκάχρονο κορίτσι συγκεντρώνει την καλύτερη τιμή και μαζεύει συσκευές κουζίνας, σιδερώνει πετσέτες για να φτιάξει την προίκα της και τα τοποθετεί μέσα σ’ ένα σεντούκι, μαζί με ένα λούτρινο για την κόρη που κάποια στιγμή προγραμματίζει να αποκτήσει.
Το «Εγώ κι εσύ κι όλοι οι άλλοι που γνωρίζουμε» τολμά να εξερευνήσει τομείς που είναι επικίνδυνοι και παραβατικοί, αλλά χρησιμοποιεί μια φρεσκάδα αφοπλιστική, μιαν αμεσότητα που καταφάσκει στην ανθρώπινη φύση.
Η πρωτότυπη εργογραφία της Μιράντα Τζουλάι
Η Τζουλάι (Miranda Jennifer Grossinger, γεν. 1974) μεγάλωσε στο Μπέρκλεϊ της Καλιφόρνια από γονείς του χώρου του βιβλίου. Σπούδασε στο Οκλαντ, έκανε σταδιοδρομία στον χώρο της Πανκ, παρακολούθησε σπουδές φιλμ στη Σάντα Κρουζ της Καλιφόρνια, μετακινήθηκε στο Όρεγκον, παντρεύτηκε τον κινηματογραφιστή Μάικ Μιλς και απέκτησε ένα παιδί non binary, πήρε διαζύγιο το 2022 και σήμερα ζει στο Λος Άντζελες. Έχει λάβει την υποτροφία Guggenheim και θεωρήθηκε μία από τις «100 πιο επιδραστικές προσωπικότητες του 2025» από το περιοδικό TIME. Ιστορίες μυθοπλασίας της έχουν δημοσιευτεί σε έντυπα όπως τα The Paris Review, Harper’s και The New Yorker. Μια συλλογή δοκιμίων και φωτογραφιών της κυκλοφόρησε με τον τίτλο “It Chooses You” (McSweeney's, 2011). Είναι συγγραφέας δύο μυθιστορημάτων, Τhe First Bad Man (στα ελληνικά: «O πρώτος κακός», σε μετάφραση Χαράς Γιαννακοπούλου, εκδόσεις Παπαδόπουλος) που ήταν στα best seller των New York Times, καθώς και μιας συλλογής διηγημάτων, No One Belongs Here More than You, που απέσπασε το Διεθνές Βραβείο Διηγήματος Frank O’Connor και έχει κυκλοφορήσει σε είκοσι χώρες. Το μυθιστόρημά της «Στα τέσσερα» (“All Fours”, Riverhead, 2024), μπήκε στη λίστα με τα ευπώλητα των New York Times και ήταν φιναλίστ για τα βραβεία National Book Award, Women's Prize και Carol Shields Prize for Fiction (Στα ελληνικά η μετάφραση είναι της Νατάσας Σιδέρη, για τις εκδόσεις «Αλεξάνδρεια»). Διηγήματά της περιλαμβάνονται στην ανθολόγηση του Jeffrey Eugenides «Της αγάπης μου ο σπουργίτης πέταξε» (εκδόσεις Libro, μετάφραση Άννας Παπασταύρου) και στη συλλογή της Zadie Smith «Το βιβλίο του Άλλου» (σε μετάφραση Αργυρώς Μαντόγλου, εκδόσεις Τόπος).
Η ηρωίδα του «Στα τέσσερα» αποτολμά ένα μοναχικό roadtrip από το Λος Άντζελες στη Νέα Υόρκη και ανακαλύπτει την αίσθηση της ελευθερίας της μέσα στους τέσσερις τοίχους ενός φτηνού μοτέλ. «Επανεφευρίσκει», λοιπόν, τον εαυτό της, αξιοποιώντας μικρά ψέματα, καθημερινά λάθη και αμφιβολίες και υπογραμμίζοντας ως προσόν το έλλειμμα που οι άλλοι επισημαίνουν στο «μη αποτελεσματικό», στο «διστακτικό», στο «εσωτερικό» του γυναικείου ψυχισμού. Οι άνθρωποι, στο βιβλίο, χωρίζονται σε δύο κατηγορίες: στους «οδηγούς» και στους «παρκαδόρους»: οι «οδηγοί» φαίνεται να περνούν με σχετική ευκολία την ατραπό της σταδιακής γήρανσης, ενώ οι «παρκαδόροι» έχουν ανάγκη αποδοχής μιας ακραίας, απρόσμενης εκδοχής του εαυτού τους: «Αντί να γίνω Οδηγός, είχα γίνει μια τόσο ακραία εκδοχή του εαυτού μου που δεν είχα χώρο για οτιδήποτε βρισκόταν εκτός των εξαιρετικά περιορισμένων ενδιαφερόντων μου, τα οποία περιορίζονταν αποκλειστικά στις αναμνήσεις μου», λέει η πρωταγωνίστρια του βιβλίου.
Έργα της Mιράντα Τζουλάι έχουν παρουσιαστεί σε χώρους όπως το Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης, το Μουσείο Guggenheim και δύο Whitney Biennials. Το 2011 έγραψε, σκηνοθέτησε και πρωταγωνίστησε στη δεύτερη μεγάλου μήκους της με τίτλο “The Future”. Ανέλαβε επίσης έναν από τους πρωταγωνιστικούς ρόλους στην ταινία “Madeline’s Madeline” (2018) της Τζόζεφιν Ντέκερ. Το 2019 σκηνοθέτησε το βίντεο κλιπ του τραγουδιού “Hurry On Home” των Σλήτερ-Κίνεϊ. Η μεγάλου μήκους ταινία της Kajillionaire κυκλοφόρησε στους κινηματογράφους στα τέλη του 2020, συγκεντρώνοντας ευνοϊκές κριτικές. Το 2021 ανέλαβε την αφήγηση στο ντοκιμαντέρ “Fire of Love” της Σάρα Ντόζα. Το 2000 και σε συνεργασία με τον καλλιτέχνη Χάρελ Φλέτσερ, η Τζουλάι δημιούργησε τον πρωτοποριακό συμμετοχικό ιστότοπο “Learning to Love You More”, όπως και ένα συνοδευτικό βιβλίο που εκδόθηκε το 2007 (Prestel). Σχεδίασε επίσης τον κήπο διαδραστικών γλυπτών “Eleven Heavy Things” για την Μπιενάλε της Βενετίας του 2009 – ένα έργο που παρουσιάστηκε ακόμη στην Union Square της Νέας Υόρκης (2010) και στο MOCA του Λος Άντζελες (2011). Το έργο της “We Think Alone”, το οποίο βασίζεται στην ηλεκτρονική αλληλογραφία, κυκλοφόρησε τον Ιούλιο του 2013 συγκεντρώνοντας σχεδόν 100 χιλιάδες συνδρομητές, ενώ συνεχίστηκε μέχρι τον Νοέμβριο του 2013. Άλλα συμμετοχικά έργα τέχνης της είναι η περφόρμανς “New Society”, η εφαρμογή ανταλλαγής μηνυμάτων “Somebody” (η οποία δημιουργήθηκε σε συνεργασία με τη Μιου Μιου) και ένα διαθρησκειακό φιλανθρωπικό κατάστημα στο πολυκατάστημα Selfridges στο Λονδίνο, σε μια παραγωγή του οργανισμού Artangel. Το 2020 συνεργάστηκε με τον Τζέι Μπενεντίκτο για να δημιουργήσει το “Services”, ένα βιβλίο-γλυπτό που κυκλοφόρησε σε περιορισμένο αριθμό αντιτύπων. Η πρώτη της ατομική μουσειακή έκθεση με τίτλο «Μιράντα Τζουλάι: New Society» παρουσιάζεται με την υποστήριξη του Fondazione Prada στο Osservatorio του Μιλάνου από τις 7 Μαρτίου 2024 έως τις 14 Οκτωβρίου 2024. Η έκθεση καλύπτει τρεις δεκαετίες του έργου της, από τις αρχές της δεκαετίας του 1990 μέχρι σήμερα.
