nlp_generalise_distort_delete

Του Ρωμανού Σκλαβενίτη-Πιστοφίδη

Η λέξη «γενίκευση» έχει στιγματιστεί απ' την πολυχρησία. Γενικεύσεις καταγγέλλονται διαρκώς ως παρελκυστικές τεχνικές του ανορθολογισμού, που είτε ευνοούν λογικά σφάλματα και παραλογισμούς είτε, με μια δόση συνωμοσιολογίας, εξυπηρετούν «συμφέροντα». Στην πραγματικότητα, όμως, αρκετές γενικεύσεις είναι χρήσιμες: χωρίς αυτές, θα ήμασταν ακόμη άνθρωποι των σπηλαίων.

Η ομαδοποίηση των χαρακτηριστικών μιας κοινότητας (ή ενός φαινομένου) είναι απαραίτητη προκειμένου αυτή να μελετηθεί. Και, επίσης, είναι απαραίτητη ώστε το απόσταγμα αυτής της μελέτης να μπορεί στη συνέχεια να διδαχθεί. Όλες οι επιστήμες εξελίσσονται και διδάσκονται με τη μορφή γενικεύσεων(που ορισμένες φορές συμπληρώνονται από περιπτωσιολογία). Πολλές από αυτές τις γενικεύσεις δεν προέκυψαν επαγωγικά, συγκεντρώνοντας στοιχεία και εκτιμώντας στατιστικές πιθανότητες, αλλά είναι το αποτέλεσμα εμπειρικής διερεύνησης, παρατήρησης.

Για παράδειγμα, όταν οι ασθενείς περιγράφουν τον πόνο του εμφράγματος, έχουν την τάση να ακουμπούν το στέρνο τους με το χέρι σε θέση σύσφιγξης. Οι γιατροί εκπαιδεύονται να το αξιολογούν, χωρίς να απαιτούν τη διενέργεια στατιστικής έρευνας για την εμφραγματική χορογραφία. Και οι περισσότερες διαγνώσεις προκύπτουν κατ' αντιστοιχία προς καθορισμένα νοσολογικά πρότυπα.

Αποτελεί αντίφαση, θέλω να πω, η επίκριση των γενικεύσεων από την πλευρά της επιστήμης και του ορθολογισμού, αλλά και από την πλευρά του ανθρώπου εν γένει. Διότι, ο ανθρώπινος οργανισμός (το σώμα και ο νους) αναγνωρίζει πρότυπα, τα ταξινομεί και τα επεξεργάζεται· λειτουργεί με γενικεύσεις: αν έχεις αυτή τη μορφή, είσαι εχθρός· ακόμα κι αν τέτοια μορφή μπορεί να εμφανίσουν και δικά ή ίδια συστατικά.

Η ύπαρξη προτύπων δεν αναιρεί αυτόχρημα την πιθανότητα της μοναδικότητας. Μόνο που η μοναδικότητα σπανίως μας αφορά. Εξειδικευμένες επιστημονικές ομάδες προσπαθούν βέβαια να καταγράψουν μοναδικές περιπτώσεις (που και πάλι καθορίζονται ως παρεκκλίσεις από τα πρότυπα, από τις γενικευμένες αλήθειες), όμως αυτές δεν μπορεί να αποτελούν και το αντικείμενο, ας πούμε, της αρθρογραφίας. Ένα άρθρο ή ένα βιβλίο (ή δέκα άρθρα ή δέκα βιβλία) δεν μπορεί να συμπυκνώνουν την καθολική γνώση, αναλύοντας εξαντλητικά κανόνες και εξαιρέσεις. (Παρεμπιπτόντως, το αίτημα για συμπύκνωση ταυτίζεται με το αίτημα για γενικεύσεις, για συνόψεις: άλλη μια αντίφαση). Και δεν μπορεί ο αρθρογράφος να αμφισβητεί τους κανόνες, προκειμένου να αποδεικνύει ότι σέβεται τις εξαιρέσεις. Μάλιστα, δεν χρειάζεται: εδώ βρίσκεται η ουσία. Οι μοναδικότητες είναι σεβαστές, αλλά υπάρχουν κατ' αντιπαραβολή προς τις γενικότητες. Αυτές, οι γενικότητες, είναι που μας απασχολούν περισσότερο.

krugerΠαρότι υπάρχουν ορισμένες ακλόνητες παραδοχές, οι περισσότερες γενικεύσεις μπορούν να ελεγχθούν λογικά ή κριτικά. Ας πάρουμε για παράδειγμα την απομίμηση σύσφιγξης του μυοκαρδίου στους ασθενείς με έμφραγμα, που μπορεί κανείς να συναντήσει ως σημείο εμφράγματος σε ιατρικά εγχειρίδια. Δεν εμφανίζουν όλοι οι ασθενείς αυτό το σημείο και δεν υπάρχουν στατιστικές μελέτες που να αποδεικνύουν τον συσχετισμό. Μπορούμε, όμως, να καταγγείλουμε την συμπερίληψή του στη σημειολογία του εμφράγματος; Είναι αυτή μια «απαράδεκτη γενίκευση»; Εύκολα απαντούμε πως όχι. Εύκολα, γιατί η σημειολογία εμφράγματος είναι ένα επαγγελματικό εργαλείο χωρίς ηθικό αντίκρισμα, εφόσον κάθε επαγγελματίας αντιλαμβάνεται πως οποιοδήποτε σημείο θα μπορούσε να λείπει· εφόσον αποδέχεται ότι απόλυτη αντιστοιχία προτύπου και περίπτωσης είναι σπανίως εφικτή.

Πράγματι, υπάρχουν φαινόμενα, συμπεριφορές ή συλλογικότητες, στα οποία η διάκριση προτύπων θεωρείται απαράδεκτη. Για παράδειγμα, ο συσχετισμός της εγκληματικότητας με τους μετανάστες ή της φονταμενταλιστικής τρομοκρατίας με τους μουσουλμάνους, η απόδοση μισογυνισμού σε ομοφυλόφιλους άνδρες ή μισανδρισμού σε ομοφυλόφιλες γυναίκες θεωρούνται αποκρουστικές γενικεύσεις. Την ίδια στιγμή, ο συσχετισμός του ναζισμού με τη νοητική υστέρηση, του κράτους με τη διαφθορά, της αστυνομίας με την προβοκάτσια και την παρακρατική συμπεριφορά, της φιλοτεχνίας με την ευφυΐα και τη μόρφωση είναι ιδιαιτέρως λαοφιλείς.

Οι γενικεύσεις αποκτούν ηθικό χαρακτήρα καθώς τις χρησιμοποιούμε, όπως όλα τα εργαλεία. Άλλωστε, ο μοναδικός τρόπος να αποδείξουμε την ισχύ μιας γενίκευσης είναι μέσω της στατιστικής: δηλαδή μέσω της ίδιας της επιστήμης της γενίκευσης. Ακόμα κι έτσι όμως, ακόμα κι όταν υπάρχουν στατιστικά στοιχεία, η κοινή γνώμη μπορεί να τα αμφισβητήσει: η στατιστική υπηρεσία μπορεί να ποδηγετείται, να εξυπηρετεί συμφέροντα. Η φαυλότητα αυτού του κύκλου θα γινόταν ακόμη πιο χαριτωμένη αν, για φαντάσου, γινόταν στατιστική μελέτη για την αξιοπιστία των στατιστικών μελετών.

Δηλαδή, η ηθική των γενικεύσεων είναι συνάρτηση της δημοφιλίας (ή μη) του αντικειμένου τους. Αν οι μουσουλμάνοι είναι αρκετοί και, κυρίως, αν έχουν πολλούς φίλους ή απλώς ανθρώπους με κοινούς εχθρούς, συμπαθούντες, ο συσχετισμός τους με τον φονταμενταλισμό θα είναι (μερικώς, τουλάχιστον) ηθικώς απαράδεκτος. Ανεξάρτητα από τη συλλογική εμπειρία, ανεξάρτητα από τη στατιστική μελέτη, αυτή η γενίκευση θα προσελκύει εγκλήσεις.

Συνεπώς, ορισμένες γενικεύσεις μπορεί να γίνουν επικίνδυνες, αρκεί να αποκτήσουν δημοφιλία. Έχει συμβεί στο παρελθόν: οι γενικότητες μπορούν πράγματι να γίνουν καθολικότητες που αποκλείουν τις παρεκκλίσεις. Όμως η ασύστολη καταγγελία των γενικεύσεων είναι τόσο ανώριμη όσο και το να ζεις χωρίς ηλεκτρικό ρεύμα, φοβούμενος την ηλεκτροπληξία. Γι' αυτό και οι γενικεύσεις πρέπει να ελέγχονται ως τέτοιες και την ίδια στιγμή να αξιολογούνται στο πλαίσιο του σκοπού για τον οποίο χρησιμοποιούνται. «Πολλοί μετανάστες είναι εγκληματίες»: αυτή είναι μια γενίκευση που αποκτά άλλο ηθικό χαρακτήρα αν προάγει μία πρόταση για την ανάγκη αφομοίωσης των μεταναστών από την κοινωνία υποδοχής κι άλλο, αν προάγει, για παράδειγμα, την ανάγκη εξόντωσής τους. Συχνότατα, ο σκοπός εκθέτει τα μέσα.

Σε κάθε περίπτωση, η επιστήμη εξακολουθεί να αντλεί την αυτοπεποίθησή της από τις πολύτιμες γενικεύσεις της. Δεν τίθεται θέμα αν πρέπει να τις χρησιμοποιούμε ή όχι: τις χρησιμοποιούμε έτσι κι αλλιώς. Άλλωστε, η ίδια η επίκρισή τους είναι μια γενίκευση. Μας είναι απαραίτητες και, γενικεύοντας, έχουν κάνει περισσότερο καλό απ' ό,τι κακό: παρόλο τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο και τις φυλετικές διακρίσεις, παρόλες τις γενικεύσεις του κακού, βρισκόμαστε ακόμη στον πλανήτη, συζητούμε και εξερευνούμε τον κόσμο.

 

 

 

 

 

 

 

 

 


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Γυναικοκτονίας το ανάγνωσμα

Γυναικοκτονίας το ανάγνωσμα

Οι δολοφονίες γυναικών από τους συντρόφους τους είναι πλέον καθημερινά στο προσκήνιο στη χώρα μας. Η κακοποίηση των γυναικών επίσης. Η έμφυλη βία και οι γυναικοκτονίες είναι φαινόμενα παγκόσμια και διαχρονικά και συγκροτούν ένα αλληλοτροφοδοτούμενο κύκλωμα με τις πολιτισμικές αναπαραστάσεις τους, μεταξύ των οποίων κ...

Για την Αγγελική Ιονάτος

Για την Αγγελική Ιονάτος

Η Αγγελική Ιονάτου, τραγουδοποιός, τραγουδίστρια και κιθαρίστρια που έκανε καριέρα ως Angélique Ionatos και αγαπήθηκε πολύ, ιδίως στην Γαλλία όπου έζησε πάνω από τρεις δεκαετίες, πέθανε σε ηλικία 67 ετών. 

Της Ιουλίτας Ηλιοπούλου

Αυθεντική κα...

Πέντε Έλληνες συγγραφείς γράφουν για ένα δυστοπικό μυθιστόρημα

Πέντε Έλληνες συγγραφείς γράφουν για ένα δυστοπικό μυθιστόρημα

Η πανδημία του κορωνοϊού covid-19, ο εγκλεισμός, οι εξωφρενικές θεωρίες συνωμοσίας για την προέλευση του ιού, επανέφεραν στο προσκήνιο ερωτήματα για τη φύση της δυστοπίας, καθώς και για την αισθητική της απεικόνιση στην τέχνη (λογοτεχνία, σινεμά, εικαστικά). Ζητήσαμε από πέντε Έλληνες συγγραφείς (Μιχάλης Μακρόπουλος...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Γυναικοκτονίες & δεοντολογία: Πρωτοβουλία της Ένωσης Συντακτών

Γυναικοκτονίες & δεοντολογία: Πρωτοβουλία της Ένωσης Συντακτών

Η Ένωση Συντακτών Ημερήσιων Εφημεδίδων Αθηνών - ΕΣΗΕΑ αναλαμβάνει σειρά πρωτοβουλιών με σκοπό την κατανόηση και εμπέδωση των αρχών της δημοσιογραφικής δεοντολογίας. Μια πρωτοβουλία που έρχεται σε μια στιγμή κρίσιμη καθώς πληθαίνουν τα περιστατικά γυναικοκτονιών στην Ελλάδα όπως και οι περιπτώσεις κακοποίησης και εκμ...

Διαβάζοντας με τον Νίκο Χατζηελευθερίου

Διαβάζοντας με τον Νίκο Χατζηελευθερίου

Πρόσωπα από το χώρο των τεχνών, των ιδεών και του πολιτισμού, αποκαλύπτουν το δικό τους αναγνωστικό χαρακτήρα, τη μύχια σχέση τους με το βιβλίο και την ανάγνωση. Ο κιθαριστής του μουσικού συνόλου Guitarte  και καθηγητής μουσικής Νίκος Χατζηελευθερίου απαντά σε 18 κλασικές ή αναπάντεχες βιβλιοφιλικές ερωτήσεις. ...

Κρατικά Βραβεία Παιδικού Βιβλίου 2020: Βραβευθέντες και σκεπτικό

Κρατικά Βραβεία Παιδικού Βιβλίου 2020: Βραβευθέντες και σκεπτικό

Η Επιτροπή Απονομής Κρατικών Βραβείων Παιδικού Βιβλίου 2020 (εκδόσεις 2019) ανακοίνωσε τα βιβλία που διακρίθηκαν και το σκεπτικό βράβευσής τους ανά κατηγορία. Παιδικό λογοτεχνικό βιβλίο, εικονογραφημένο παιδικό βιβλίο, νεανικό-εφηβικό βιβλίο, βιβλίο γνώσεων. Δείτε τους βραβευθέντες και διαβάστε το σκεπτικό της Επιτρ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

Σάγκι Μπέιν, του Ντάγκλας Στιούαρτ (προδημοσίευση)

Σάγκι Μπέιν, του Ντάγκλας Στιούαρτ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βραβευμένο με Booker 2020 μυθιστόρημα του Douglas Stuart «Σάγκι Μπέιν» (μτφρ. Σταυρούλα Αργυροπούλου), που κυκλοφορεί στις 30 Ιουνίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Η Άγκνες αναδύθηκε έγκαιρα α...

Χίλιοι διάβολοι, του Φρανκ Γκολντάμερ (προδημοσίευση)

Χίλιοι διάβολοι, του Φρανκ Γκολντάμερ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Frank Goldammer «Χίλιοι διάβολοι» (μτφρ. Γιώτα Λαγουδάκου), που κυκλοφορεί την 1 Ιουλίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ο Χέλερ μπήκε στο εστιατόριο από την ανοιχτή πόρτα στη...

Ο θάνατος του Οδυσσέα, του Δημήτρη Σίμου (προδημοσίευση)

Ο θάνατος του Οδυσσέα, του Δημήτρη Σίμου (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το αστυνομικό μυθιστόρημα του Δημήτρη Σίμου «Ο θάνατος του Οδυσσέα – Μια Περιπέτεια του Αστυνόμου Καπετάνου», το οποίο κυκλοφορεί στις 10 Ιουνίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

20...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

30 συν 1 διαλεχτά βιβλία για το καλοκαίρι

30 συν 1 διαλεχτά βιβλία για το καλοκαίρι

Όταν σκεφτόμαστε «βιβλία για το καλοκαίρι», δεν περιοριζόμαστε βέβαια στα λεγόμενα «βιβλία της παραλίας». Το καλοκαίρι είναι η εποχή που συνήθως διαθέτουμε περισσότερο χρόνο για ανάγνωση, ίσως και περισσότερη περιέργεια για κάτι αλλιώτικο. Έτσι, στον κατάλογο με τις προτάσεις μας, αν και δεσπόζουν τα μεταφρασμένα μυ...

Αστυνομική λογοτεχνία: 18 καλά μυθιστορήματα για καλοκαιρινές ανατριχίλες

Αστυνομική λογοτεχνία: 18 καλά μυθιστορήματα για καλοκαιρινές ανατριχίλες

Επιλογές 18 ελληνικών και μεταφρασμένων αστυνομικών βιβλίων που κυκλοφόρησαν πρόσφατα. Και για τους «σκληροπυρηνικούς» του είδους προτείνεται ενθέρμως μια μελέτη για το «Latin Noir».

Της Χίλντας Παπαδημητρίου

...

Καλοκαίρι 2021: 20 +1 βιβλία για τη βαλίτσα μεγάλων παιδιών & εφήβων

Καλοκαίρι 2021: 20 +1 βιβλία για τη βαλίτσα μεγάλων παιδιών & εφήβων

Καθώς οι βαλίτσες των καλοκαιρινών διακοπών ετοιμάζονται, ορισμένες προτάσεις για απολαυστική ανάγνωση ανάμεσα στις βουτιές και τα παγωτά. Επιλογές βιβλίων που κυκλοφορούν σε αγαπημένες σειρές ή νέες που θα αγαπηθούν και χορταστικά μυθιστορήματα για μεγάλα παιδιά και μικρούς εφήβους. Δέκα μεταφρασμένα βιβλία, δέκα β...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

19 Ιουλίου 2021 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

30 συν 1 διαλεχτά βιβλία για το καλοκαίρι

Όταν σκεφτόμαστε «βιβλία για το καλοκαίρι», δεν περιοριζόμαστε βέβαια στα λεγόμενα «βιβλία της παραλίας». Το καλοκαίρι είναι η εποχή που συνήθως διαθέτουμε περισσότερο

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

11 Δεκεμβρίου 2020 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2020

Να επιλέξεις τα «καλύτερα» λογοτεχνικά βιβλία από μια χρονιά τόσο πλούσια σε καλούς τίτλους όπως η χρονιά που κλείνει δεν είναι εύκολη υπόθεση. Το αποτολμήσαμε, όπως άλ

ΦΑΚΕΛΟΙ