Για το βιβλίο της Σίρι Χούστβεντ (Siri Hustvedt) «Ιστορίες φαντασμάτων» (μτφρ. Ιωάννα Ηλιάδη, εκδ. Μεταίχμιο).
Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος
Η φωτογραφία στο εξώφυλλο είναι ήδη μια στατική αποτύπωση ενός παρελθόντος που δεν μπορεί, εκ των πραγμάτων, να αναπλαστεί. Ό,τι συνέβη τότε, πλέον έχει χαθεί για πάντα. Σε αυτή τη φωτογραφία, εκείνος φοράει μαύρα γυαλιά αφήνοντας στον θεατή να φανταστεί πώς μπορεί να κοιτάζει ένας ερωτευμένος άντρας το αντικείμενο του πόθου του. Το σαγόνι του είναι επιθετικά προτεταμένο, το κεφάλι ελαφρά γερτό, με τη λεοντή των γκρίζων μαλλιών του να υποδηλώνει ένα εντατικό βάθος. Κι όμως, αυτό που προσέχεις είναι τα ελαφρά ανοιχτά χείλη του που δεν ξέρεις αν ετοιμάζονται να ανοίξουν διάπλατα για να προσφέρουν ένα περιπαθές φιλί ή ως άλλο σκανταλιάρικο αγόρι να πουν κάτι συνωμοτικό στο αυτί της γυναίκας.
Στην ίδια φωτογραφία, εκείνη, ολόλευκη και πασίχαρη τείνει το πρόσωπό της προς εκείνον κάνοντας μια κοριτσίστικη γκριμάτσα. Είναι ολοφάνερο πως βιώνει μια ακόμη στιγμή θάλπους και πηγαίας οικειότητας. Είναι, δε, τόσο απελευθερωμένη από δεύτερες σκέψεις που κλείνει τα μάτια. Δεν έχει καμία αμφιβολία πως αυτό που θα την βρει, αυτό που θα της προσφέρει ο άντρας δίπλα της, θα είναι κάτι που θα την ευχαριστήσει πλέρια.
Το «ΚΑΙ» που χάθηκε
Ο Πολ και η Σίρι. Αυτό το «ΚΑΙ» (έτσι, με κεφαλαία, όπως το γράφει και η ίδια στο βιβλίο της) έσπασε ως συνθήκη στις 30 Απριλίου 2024 και ώρα 6.58 μ.μ., όταν ο Πολ Όστερ άφησε την τελευταία του πνοή στο σπίτι του στο Μπρούκλιν και μάλιστα, έπειτα από δική του ανάγκη, στο δωμάτιο της βιβλιοθήκης του, με το γαλήνιο φως του απογεύματος να τον λούζει. Είχε νικηθεί από τον καρκίνο και ίσως ήταν η μοναδική ήττα που δεν θα μπορούσε να αντιπαλέψει.
Αυτό το βιβλίο, με τίτλο Ιστορίες φαντασμάτων, δεν είναι ένα memento mori, αλλά ένα ημερολόγιο ερωτικού καταστρώματος. Η Σίρι Χούστβεντ, η δεύτερη γυναίκα του Όστερ επί τέσσερις δεκαετίες (συγκεκριμένα, 43 χρόνια), συγγραφέας και η ίδια, ή, αλλιώς, η διανοούμενη του ζευγαριού (όπως διατεινόταν ο Όστερ), δίνει σε αυτό το βιβλίο τον χαρακτήρα ενός ημερολογίου που σκοπό έχει να ανασυνθέσει τον αγαπημένο που χάθηκε, να προκαλέσει ρήγματα στην παγιωμένη θλίψη της, και τελικά να λειτουργήσει ως ένα συμπαθητικό άγγιγμα των λέξεων σε εκείνο το σημείο της καρδιάς της που έχει μείνει αιχμάλωτο μιας απουσίας.
Ακόμη κι αν ο Όστερ έχει πεθάνει, για χιλιάδες αναγνώστες του θα συνεχίζει να ζει μέσα από τα βιβλία του, που διαβάζονται και θα διαβάζονται για πολλές δεκαετίες. Για τη Σίρι, όμως, η φυσική παρουσία, οι μυρωδιές του, ο καπνός από το ηλεκτρονικό τσιγάρο του, τα ρούχα του, η ομιλία του, είναι στοιχεία που δεν βρίσκουν αντικατάσταση. Έφυγε και τα πήρε όλα μαζί του.
Η αποσπασματικότητα
Η αποσπασματικότητα του κειμένου εξηγείται από την ανάγκη της Χούστβεντ να αφήσει το παρελθόν να εισβάλει στο παρόν με τον δικό του ανάκατο τρόπο. Κάπως έτσι διαβάζουμε για το πώς γνωρίστηκαν, τα πρώτα δύσκολα χρόνια τους λόγω της οικονομικής ανέχειας, τα δειλά βήματά τους στη λογοτεχνία όταν ξεκινούσαν να γράφουν, τη μετέπειτα καταξίωση, την ιδιωτική τους μυθολογία, τη δημόσια εικόνα τους (κυρίως του Όστερ), αλλά και τις οικογενειακές στιγμές που περιείχαν δράματα, αλλά και χαρές.
Στα μάτια μας, μέσω της ανάπλασης της Χούστβεντ, ο Όστερ αποσύρεται από το βάθρο του πασίγνωστου συγγραφέα (δίχως να αποκαθηλώνεται ή να χάνει το εύρος της αξίας του) και γίνεται περισσότερο ανθρώπινος. Βλέπουμε έναν άντρα που διατηρεί μέσα του τη φλόγα του αγοριού. Βλέπουμε έναν άνθρωπο που θέλει να ερωτευτεί, να γράψει, να ζήσει τη ζωή του, να γευτεί κάθε χαρά, αλλά ταυτόχρονα να συμπονέσει, να πικραθεί για την πορεία που πήρε ο γιος του ο Ντάνιελ, αλλά και να γίνει ο παππούκας (sic) που θα ήθελε να έχει ο εγγονός του, ο Μάιλς.
Άλλωστε, στην έκδοση παρατίθενται επιστολές που έγραψε ο Όστερ στον Μάιλς. Θα έβγαζε ένα βιβλίο με αυτές, αν δεν τον προλάβαινε ο καρκίνος. Στα γράμματα μιλάει στον μελλοντικό Μάιλς, που θα μπορεί να διαβάσει όσα του έγραψε ο παππούς που δεν γνώρισε, και τον πληροφορεί για το γενεαλογικό του δέντρο, αλλά και για κάμποσα άλλα γεγονότα της εποχής που εκείνος ήταν μωρό παιδί και, προφανώς, δεν θα μπορούσε να τα θυμάται.
Το φάντασμα
Λειτουργεί, άραγε, ως παυσίλυπο αυτό το βιβλίο για τη χήρα (έτσι αναφέρει η ίδια τον εαυτό της) του Όστερ; Καίτοι η ίδια ζει μέσα στις λέξεις, αντιλαμβάνεται πως μόνο ως φαντασματική φιγούρα μπορεί να τον έχει πάλι δικό της. Έστω για λίγο. Βιώνει κάποια στιγμή μια τέτοια εξωαισθητική εμπειρία που την κάνει να πιστεύει πως ο Πολ επέστρεψε ως φάντασμα (όπως άλλωστε της είχε υποσχεθεί πριν πεθάνει) και στη συνέχεια έφυγε ξανά.
Μέσα από παραθέματα του παρελθόντος, από κοινές στιγμές, από καταφυγές στην επιστήμη, αλλά ακόμη και από πολιτικές δηλώσεις κατά του Τραμπ και της παρέας του, η Χούστβεντ ξαναστήνει μπροστά της έναν κόσμο που έχει παρέλθει με την απώλεια του Πολ, αλλά που εκείνη δεν δύναται ακόμη να αφήσει πίσω της και να προχωρήσει τη ζωή της. Είναι ένα βιβλίο βαθύ, οδυνηρό, λυτρωτικό, αιχμηρό, ευαίσθητο και στην ουσία του ένα αδιάκοπο rollercoaster συναισθημάτων που βιώνει η Σίρι και τα οποία δεν διστάζει να τα φέρει στο φως, μπροστά μας, λες και μιλάει αποκλειστικά σε εμάς και όχι σε δημόσια θέα, μέσω ενός βιβλίου.
Πρόσκληση
Αντί για κατευόδιο, το βιβλίο της λειτουργεί ως διαρκής πρόσκληση προς τον απόντα. Σαν να του λέει σε κάθε φράση και σε κάθε ενθύμηση «πού είσαι; γιατί δεν έρχεσαι;», κι εκείνος με κάποιο τρόπο να της απαντάει πως εξακολουθεί να υπάρχει όσο εκείνη τον καλεί.
Η Σίρι έχει τις λέξεις και μ’ αυτές προσπαθεί να πορευτεί, καθώς περπατάει μέσα στο άγριο λειμώνα της θλίψης και του πόνου.
Ο καρκίνος και οι σκληρές δοκιμασίες που υπέστη ο Όστερ δεν λείπουν από το βιβλίο. Οι επίπονες επισκέψεις στους γιατρούς, οι χημειοθεραπείες, τα παραληρήματα, η σταδιακή αδυναμία του σώματός του να αντέξει τις θεραπείες, τα πεσμένα μαλλιά του και το κασκέτο που φορούσε για να μην φαίνεται το γυμνό του κρανίο, η στωική στάση με την οποία αποδέχθηκε την επίθεση των καρκινικών κυττάρων στο σώμα του, και η ύστατη απόφασή του να σταματήσει κάθε ιατρική φροντίδα (πλην της παρηγορητικής) μόνο και μόνο για να πεθάνει στο σπίτι του, σε οικείο περιβάλλον, και όχι σε έναν ψυχρό θάλαμο νοσοκομείου – όλα αυτά παρατίθενται δίχως ωραιοποιήσεις. Είναι το κύκνειο άσμα ενός λαμπρού μυαλού που δεν έφυγε όπως θα ήθελε. Δεν πρόλαβε καν να πει ένα τελευταίο αστείο πριν κλείσει τα μάτια του. Κάτι που είχε πει στη Σίρι πως θα ήθελε να κάνει.
Η ενσυναίσθηση
Όχι, δεν είναι ένα εύκολο βιβλίο. Δεν είναι ποτέ εύκολο να διαβάζεις για το πώς βιώνει κανείς μια απώλεια και πώς συνεχίζει τη ζωή του. Κι όμως, είναι ένα βιβλίο που ζητάει υψηλό βαθμό ενσυναίσθησης (ναι, πολυφορεμένη λέξη, αλλά εδώ χρειάζεται να γραφτεί) από τον αναγνώστη. Δεν έχει ανάγκη εκείνον που θέλει να δει πίσω από την κουΐντα πώς ζούσε ένας γνωστός συγγραφέας. Δεν χρειάζεται την επίμονη ματιά του ανθρώπου που τρέφεται από κουτσομπολιά διασήμων.
Αυτός που μένει πίσω παλεύει με το κενό και προσπαθεί να το συμπληρώσει με όσα «όπλα» διαθέτει. Η Σίρι έχει τις λέξεις και μ’ αυτές προσπαθεί να πορευτεί, καθώς περπατάει μέσα στο άγριο λειμώνα της θλίψης και του πόνου. Το ξέρει πως σε αυτό το ταξίδι είναι μόνη της, αλλά με κάποιο τρόπο, όλοι εμείς που διαβάσαμε αυτά που έγραψε για εκείνη και τον Πολ, σταθήκαμε, έστω και λίγο, στο πλευρό της. Ίσως θυμηθήκαμε και τα δικά μας χαμένα. Τέτοιες συναντήσεις μόνο τα βιβλία μπορούν να προσφέρουν. Άξια η μετάφραση της Ιωάννας Ηλιάδη.
* Ο ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΜΑΡΙΝΟΣ είναι δημοσιογράφος και συγγραφέας.
Λίγα λόγια για τον συγγραφέα
Η Σίρι Χούστβεντ (γενν. 1955), με νορβηγικές ρίζες, ξεκίνησε ως ποιήτρια (Reading to you, 1982).
Έχει εκδώσει τα μυθιστορήματα Τυφλόμυγα (Scripta, 1997), Το μυστικό της Λίλυ Νταλ (Scripta, 1998), What I loved (2003), The sorrows of an American (2008), Το καλοκαίρι δίχως άντρες (Πατάκης, 2012), Memories of the Future (2019). Έχει επίσης εκδώσει δοκίμια, μεταξύ των οποίων τα A plea for Eros (2005) και A woman looking at men looking at women (2016), καθώς και το αυτοβιογραφικό Η γυναίκα που τρέμει ή η ιστορία των νεύρων μου (Πατάκης, 2026).
Με τον Πολ Όστερ έχει μία κόρη, την τραγουδίστρια και ηθοποιό Σόφι Όστερ. Ζει στο Μπρούκλιν της Νέας Υόρκης. Από τις εκδόσεις Μεταίχμιο ετοιμάζεται το βιβλίο της The blazing world.
