alt

Σειρά σημειώσεων και προβληματισμού πάνω σε επίκαιρα θέματα φιλοσοφικού διαλόγου στις μέρες του κατ' οίκον περιορισμού, συνδεδεμένες με κλασικές ή και νεότερες βιβλιογραφικές αναφορές, για την πληρέστερη θεώρηση κάθε ζητήματος.

Του Άλκη Γούναρη

Τι έκαναν οι φιλόσοφοι στην καραντίνα; Μπορεί να μη βρέθηκαν στην πρώτη γραμμή του πυρός για την καταπολέμηση της πανδημίας, όμως προσέφεραν θεραπεία με αντίδοτα ιδεών, καθώς η κρίση συνέβαλε στον ανορθολογισμό και ανέδειξε παλαιότερα και νέα προβλήματα θέτοντας σε δοκιμασία το ηθικό, πολιτικό και οικονομικό μας σύστημα. Σε αυτήν τη σειρά σημειώσεων, κατέγραψα ορισμένα επίκαιρα σημεία που αποτέλεσαν αντικείμενο φιλοσοφικού διαλόγου στις μέρες του κατ’ οίκον περιορισμού, συνδέοντάς τα με κλασικές ή και νεότερες βιβλιογραφικές αναφορές βάσης, αν θέλει κάποιος να αποκτήσει μια πληρέστερη θεωρητική αντίληψη κάθε θέματος.

Keywords 
ψευδολογία / θεωρίες συνωμοσίας / κριτική σκέψη

Ένας ιός κατασκευασμένος στα εργαστήρια των Ιλλουμινάτι που μεταλλάχθηκε από τις κεραίες κινητής τηλεφωνίας πέμπτης γενιάς μπορεί να εξουδετερωθεί, όπως θα έλεγε και ο κωμικός Ρίκι Ζερβέ, μόνο αν αφαιρέσεις από τα μπουκάλια της χλωρίνης την ειδοποίηση «Προσοχή: Μην το πιείτε». Οι θεωρίες συνωμοσίας, ο ανορθολογισμός αλλά και η κυκλοφορία ψευδών ειδήσεων από ΜΜΕ και ανεύθυνες κυβερνήσεις, συνέθεσαν μια κωμικοτραγική εκδοχή του σκηνικού κατά τη διάρκεια της πανδημίας, με οδυνηρά, σε ορισμένες περιπτώσεις, αποτελέσματα. 

Οι φιλόσοφοι της επιστήμης, που προειδοποιούσαν για τον κίνδυνο βεβιασμένων γενικεύσεων και συμπερασμάτων βασισμένων σε επαγωγικά σφάλματα και άλλα «τεχνικά» ζητήματα, έμειναν μακριά από τα φώτα της δημοσιότητας και τα επιχειρήματά τους ίσως φανούν χρήσιμα μόνο σε ακαδημαϊκά συνέδρια.

Από τη μια πλευρά, ο ήπιος επιστημονικός λόγος, οι φωνές της λογικής και της υπευθυνότητας. Από την άλλη, οι καιροσκόποι, οι μετρ της χειραγώγησης και οι τσαρλατάνοι. Οι λίγοι εξειδικευμένοι επιστήμονες με εμπειρία σε αντίστοιχες πανδημίες έκαναν προσεκτικές τοποθετήσεις, καθώς τα δεδομένα κυρίως τους πρώτους μήνες της κρίσης ήταν πενιχρά. Οι φιλόσοφοι της επιστήμης, που προειδοποιούσαν για τον κίνδυνο βεβιασμένων γενικεύσεων και συμπερασμάτων βασισμένων σε επαγωγικά σφάλματα και άλλα «τεχνικά» ζητήματα, έμειναν μακριά από τα φώτα της δημοσιότητας και τα επιχειρήματά τους ίσως φανούν χρήσιμα μόνο σε ακαδημαϊκά συνέδρια. Το τι συμβαίνει στις περιπτώσεις που η επιστήμη δεν μπορεί να δώσει επαρκείς ή ικανοποιητικές απαντήσεις, ή όταν οι ειδικοί διαφωνούν μεταξύ τους, υπερασπιζόμενοι, ο καθένας από την πλευρά του, μη επιβεβαιωμένες υποθέσεις, το είδαμε δυστυχώς στην πράξη. 

Ο επιστημονικοποιημένος λόγος πολιτικών σε ρόλο γιατρού, η προσφυγή στο λαϊκό συναίσθημα, στην ανασφάλεια, στο εθνικό γόητρο, η επινόηση φανταστικών εχθρών, η απόδοση εσφαλμένων ευθυνών, η χρήση επιστημονικών δεδομένων επιλεκτικά και κατά το συμφέρον, αποτέλεσαν στοιχεία μιας ρητορικής που αξίζει να μελετηθεί στο μέλλον ως μια πρακτική επιβεβαίωση της ισχύος των Σοφιστικών Ελέγχων [1] του Αριστοτέλη.

Ο Μπάνρουμ, ο «Μεγαλύτερος Σόουμαν» που ενσάρκωσε κινηματογραφικά ο Χιου Τζάκμαν στην ομώνυμη ταινία, έλεγε ότι «στον λαό αρέσει να ξεγελιέται» και ότι η τέχνη του θεάματος όπως κι η τέχνη της πολιτικής το γνωρίζει καλά αυτό. Η ψευδολογία ως εγγενές χαρακτηριστικό των ολοκληρωτικών καθεστώτων, σύμφωνα με την Άρεντ, μέσα από τις επιβεβαιωμένες ιστορικά τεχνικές της προπαγάνδας, της χειραγώγησης του όχλου, της παραπληροφόρησης της κοινής γνώμης κτλ., αποδεικνύεται ολοένα και πιο χρήσιμη και αποτελεσματική στα δημοκρατικά καθεστώτα, μέσα από τις εξωραϊσμένες τεχνικές κατασκευής της δημόσιας εικόνας των γεγονότων. Η Χάνα Άρεντ [2] υποστήριζε ότι στην πολιτική, η εικόνα των γεγονότων είναι πιο σημαντική από τα ίδια τα γεγονότα. Η έκβαση μιας κατάστασης δεν έχει να κάνει με το τι συμβαίνει, αλλά με το τι τελικά πιστεύει ο κόσμος. Τα πράγματα βαίνουν καλύτερα ή χειρότερα αν ο κόσμος πιστεύει ότι τα πράγματα βαίνουν καλύτερα ή χειρότερα. Η ψευδολογία έχει να κάνει με την ίδια τη λειτουργία της πολιτικής: Μια λειτουργία κατά την οποία τα γεγονότα ερμηνεύονται υπό το πρίσμα των σκοπών και των ιδεολογιών που η κάθε πολιτική εξυπηρετεί. 

Ωστόσο η ψευδολογία και η τάση του κοινού να ξεγελιέται διογκώνονται σήμερα περισσότερο από κάθε άλλη φορά, χάρη στο μέσον. Το μέσο ενισχύει και καθορίζει εντέλει το περιεχόμενο της επικοινωνιακής σχέσης. Το διαδίκτυο, ένα πραγματικά υπέροχο και πολύτιμο εργαλείο για την ψυχαγωγία, τη γνώση και την ενημέρωση, έχει περιορισμένη χρησιμότητα, αν κάποιος ταυτόχρονα με τη γρήγορη σύνδεση δεν διαθέτει και αυτό που απλουστευμένα ονομάζουμε κριτική σκέψη. Είναι ενδεικτικό ότι ο καταιγισμός πληροφορίας σχετικά με την πανδημία αποτυπωνόταν, στα τέλη Απριλίου του 2020, σε περίπου τρία δισεκατομμύρια ψηφιακές σελίδες στα αποτελέσματα του Google. Ποιο ήταν όμως το περιεχόμενο και η εγκυρότητα αυτών των σελίδων; Αν συγκρίνει κανείς τα αποτελέσματα της αναζήτησης σελίδων που σχετίζονται με τα αντισώματα του ιού και σελίδων που σχετίζονται με την προέλευσή του από τις κεραίες κινητής τηλεφωνίας, θα καταλάβει ότι οι θεωρίες συνομωσίας έχουν τετραπλάσιο ενδιαφέρον από την επιστημονική ενημέρωση [i]. 

Η δημιουργία πεποιθήσεων αποτελεί μια βασική λειτουργία του εγκεφάλου. Αντίθετα, το να διαθέτει κανείς κριτική σκέψη, το να μπορεί να διακρίνει την επιστημονική από την ψευδοεπιστημονική άποψη, και τη διαφορετική αξία του ενός πολιτικού ηγέτη από τον άλλον, δεν αποτελεί μια έμφυτη διαδικασία και απαιτεί μια διαδικασία εκμάθησης.

Ο Μάικλ Σέρμερ [3] εξηγεί ότι ο λόγος που οι άνθρωποι πιστεύουν σε απίθανα πράγματα εδράζεται σε απλούς βιολογικούς μηχανισμούς. Η φυσική τάση των ζώων με κεντρικό νευρικό σύστημα να αναγνωρίζουν πρότυπα, να βρίσκουν ομοιότητες μεταξύ των καταστάσεων και να φτιάχνουν «εικόνες» για τον κόσμο, καθορίζει τον τρόπο με τον οποίο αντιδρούν και συμπεριφέρονται [ii]. Η δημιουργία πεποιθήσεων αποτελεί μια βασική λειτουργία του εγκεφάλου. Αντίθετα, το να διαθέτει κανείς κριτική σκέψη, το να μπορεί να διακρίνει την επιστημονική από την ψευδοεπιστημονική άποψη, και τη διαφορετική αξία του ενός πολιτικού ηγέτη από τον άλλον, δεν αποτελεί μια έμφυτη διαδικασία και απαιτεί μια διαδικασία εκμάθησης. Το να πιστεύει κάποιος στον θεό, στις θεωρίες συνωμοσίας, σε υπερφυσικές δυνάμεις και μυθικά τέρατα, ή στην ικανότητα του Τραμπ και του Ερντογάν να τον σώσουν από την πανδημία, προέρχεται από έναν ορισμένο μηχανισμό ο οποίος δεν επιτρέπει, για παράδειγμα, τη διάκριση μεταξύ ενός όντως αποτελεσματικού μέτρου για την αντιμετώπιση της ασθένειας από την κατανάλωση χλωρίνης ή κολόνιας. 

Ο Σέρμερ εξηγεί ότι κατά την εξελικτική διαδικασία ο ανθρώπινος εγκέφαλος έμαθε πως είναι πιο συμφέρον να πιστεύει ότι κάτι ισχύει στη πραγματικότητα, ενώ δεν ισχύει, παρά το αντίθετο. Η ενδεχόμενη ζημιά που μπορεί να συνεπάγεται η πεποίθηση ότι α) κάτι ισχύει ενώ δεν ισχύει, είναι μικρότερη από τη ζημιά που μπορεί να συνεπάγεται η πεποίθηση ότι β) κάτι δεν ισχύει ενώ στην πραγματικότητα ισχύει. Σκεφτείτε ότι καθώς κάποιος περπατάει βράδυ σε έναν ήσυχο δρόμο, ακούει έναν δυνατό ήχο μηχανής αυτοκινήτου. Είναι πιο πιθανό να αντιδράσει άμεσα και να τραβηχτεί στην άκρη του δρόμου, σχηματίζοντας (ψευδώς) την εντύπωση ότι κάποιο αυτοκίνητο έρχεται κατά πάνω του, παρά να υποθέσει (αληθώς) ότι ο ήχος έρχεται από μια τηλεόραση σε κάποιο μπαλκόνι. Η τάση του εγκεφάλου να πιστεύει ότι τα ερεθίσματα που λαμβάνει αντιστοιχούν σε αναγνωρίσιμα πρότυπα είναι εγγενής και μέρος της εξελικτικής του πορείας. Αναγνωρίζει πρόσωπα στους σχηματισμούς των νεφών, βρίσκει κρυμμένες εικόνες σε σωρούς από τυχαία σημεία, συμπληρώνει ημιτελή σχήματα κ.ο.κ.

Η δημιουργία ψευδών πεποιθήσεων, συνεπώς, είναι μια αναμενόμενη συμπεριφορά του εγκεφάλου. Αντιθέτως, η σκεπτική στάση απέναντι σε όσα φαίνεται να ισχύουν, η κριτική σκέψη, η αμφισβήτηση, η αντίληψη της διαφοράς μεταξύ πιθανότητας και θαύματος, βεβαιότητας και εξαπάτησης, προϋποθέτουν μια διαδικασία εκμάθησης. Η λογική, η κατανόηση της επιστήμης, η διάκριση του Γκοτζίλα του ανορθολογισμού που βρίσκεται κρυμμένος στην ομίχλη της παραπληροφόρησης, απαιτούν εγρήγορση, προσπάθεια, εξάσκηση κι επιμονή.

* Ο ΑΛΚΗΣ ΓΟΥΝΑΡΗΣ είναι διδάκτωρ φιλοσοφίας, επιστημονικός συνεργάτης 
και ερευνητής στο ΕΚΠΑ - https://alkisgounaris.gr/.

 Στην κεντρική εικόνα: Illustration © Abdo Shaaban.


[i] Στα τέλη Απριλίου του 2020 η αναζήτηση των λέξεων COVID και 5G στο Google έδινε κατά προσέγγιση διακόσια πενήντα εκατομμύρια αποτελέσματα, ενώ η αναζήτηση COVID και Antibodies μόλις εβδομήντα εκατομμύρια αποτελέσματα.
[ii] Δείτε τις ομιλίες του Σέρμερ με ελληνικούς υπότιτλους στο TED: Γιατί οι άνθρωποι πιστεύουν σε παράξενα πράγματα και Το πρότυπο πίσω από την αυταπάτη.

ΓΙΑ ΠΕΡΑΙΤΕΡΩ ΕΝΗΜΕΡΩΣΗ 
ΕΠΙ ΤΟΥ ΘΕΜΑΤΟΣ

[1] [2] [3]
alt alt alt
Άπαντα: 25ος τόμος
Όργανον 3 
Τοπικών Ζ, Η, Θ 

Περί των σοφιστικών
ελέγχων

Αριστοτέλης

Μτφρ. Ηλίας Νικολούδης
Κάκτος

Κρίσεις της Δημοκρατίας
Hannah Arendt
Μτφρ. Άννα Δαμιανίδη
Δημήτρης Ψυχογιός
Επίκεντρο
Γιατί οι άνθρωποι πιστεύουν σε
παράξενα πράγματα

Ψευδοεπιστήμες, προλήψεις και
άλλες πλάνες του καιρού μας

Michael Shermer
Μτφρ. Μιχάλης Παναγιωτάκης
Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης 
alt alt alt

ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Η φιλοσοφία ως θεραπεία: Ο θάνατος και το νόημα της ζωής

Η φιλοσοφία ως θεραπεία: Ο θάνατος και το νόημα της ζωής

Σειρά σημειώσεων και προβληματισμού πάνω σε επίκαιρα θέματα φιλοσοφικού διαλόγου στις μέρες του κατ' οίκον περιορισμού, συνδεδεμένες με κλασικές ή και νεότερες βιβλιογραφικές αναφορές, για την πληρέστερη θεώρηση κάθε ζητήματος.

Του Άλ...

Η φιλοσοφία ως θεραπεία: Η ζούγκλα και το κομπιουτεράκι των ηδονών

Η φιλοσοφία ως θεραπεία: Η ζούγκλα και το κομπιουτεράκι των ηδονών

Σειρά σημειώσεων και προβληματισμού πάνω σε επίκαιρα θέματα φιλοσοφικού διαλόγου στις μέρες του κατ' οίκον περιορισμού, συνδεδεμένες με κλασικές ή και νεότερες βιβλιογραφικές αναφορές, για την πληρέστερη θεώρηση κάθε ζητήματος.

...

Η φιλοσοφία ως θεραπεία: Εγωιστικός άνθρωπος, αλτρουιστική αγορά

Η φιλοσοφία ως θεραπεία: Εγωιστικός άνθρωπος, αλτρουιστική αγορά

Σειρά σημειώσεων και προβληματισμού πάνω σε επίκαιρα θέματα φιλοσοφικού διαλόγου στις μέρες του κατ' οίκον περιορισμού, συνδεδεμένες με κλασικές ή και νεότερες βιβλιογραφικές αναφορές, για την πληρέστερη θεώρηση κάθε ζητήματος.

Του Άλ...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Μεταφραστικές στιχομυθίες

Μεταφραστικές στιχομυθίες

Ερωταποκρίσεις από παλαιότερες συνομιλίες και συνεντεύξεις με ποιητές και μεταφραστές.

Του Κώστα Κουτσουρέλη

Πώς επιλέγουμε τα κείμενα που μεταφράζουμε;

Με ποικίλους τρόπους και για όλους τους δυνατ...

Η βιογραφία της Άνγκελα Μέρκελ κυκλοφορεί στα ελληνικά

Η βιογραφία της Άνγκελα Μέρκελ κυκλοφορεί στα ελληνικά

«Η Καγκελάριος» είναι μια καθηλωτική πολιτική βιογραφία και ταυτόχρονα μια προσωπική ανθρώπινη ιστορία ενός αουτσάιντερ: μιας χημικού, κόρης πάστορα, η οποία μεγάλωσε στην Ανατολική Γερμανία και κατάφερε να γίνει η άτυπη ηγέτιδα της Δύσης. Στα ελληνικά θα κυκλοφορήσει από τις Εκδόσεις Ψυχογιός στις 21 Οκτωβρίου...

Προσωπικότητες στο Ελληνικό Ίδρυμα Πολιτισμού: Στέλιος Ράμφος

Προσωπικότητες στο Ελληνικό Ίδρυμα Πολιτισμού: Στέλιος Ράμφος

Το Ελληνικό Ίδρυμα Πολιτισμού στις «Προσωπικότητες» Σεπτεμβρίου 2021 παρουσιάζει τον Στέλιο Ράμφο.

Επιμέλεια: Book Press

Στέλιος Ράμφος: κορυφαίος στοχαστής, πολυγραφότατος συγγραφέας και από τους πλέον επιδραστικούς σύγχρονους φιλοσόφους.

...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

Γιοζεφίνε η αοιδός, του Φραντς Κάφκα (προδημοσίευση)

Γιοζεφίνε η αοιδός, του Φραντς Κάφκα (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση ενός διηγήματος από την ανθολογία του Franz Kafka «Γιοζεφίνε η αοιδός και άλλα διηγήματα» (μτφρ. Μαργαρίτα Ζαχαριάδου, επίμετρο: Κατερίνα Καρακάση) που κυκλοφορεί στις 6 Αυγούστου από τις εκδόσεις Κίχλη.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Στὴ συναγωγή μας... ...

Σάγκι Μπέιν, του Ντάγκλας Στιούαρτ (προδημοσίευση)

Σάγκι Μπέιν, του Ντάγκλας Στιούαρτ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βραβευμένο με Booker 2020 μυθιστόρημα του Douglas Stuart «Σάγκι Μπέιν» (μτφρ. Σταυρούλα Αργυροπούλου), που κυκλοφορεί στις 30 Ιουνίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Η Άγκνες αναδύθηκε έγκαιρα α...

Χίλιοι διάβολοι, του Φρανκ Γκολντάμερ (προδημοσίευση)

Χίλιοι διάβολοι, του Φρανκ Γκολντάμερ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Frank Goldammer «Χίλιοι διάβολοι» (μτφρ. Γιώτα Λαγουδάκου), που κυκλοφορεί την 1 Ιουλίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ο Χέλερ μπήκε στο εστιατόριο από την ανοιχτή πόρτα στη...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

11η Σεπτεμβρίου, 20 χρόνια μετά: 20 βιβλία που μας βοήθησαν να κατανοήσουμε

Είκοσι χρόνια συμπληρώνονται σήμερα από τα γεγονότα που μας εισήγαγαν στον 21ο αιώνα. Ήταν η μεγαλύτερη και πιο σοκαριστική αλληλουχία τρομοκρατικών ενεργειών που έγινε ποτέ, με μερικά λεπτά διαφορά: οι επιθέσεις στους Δίδυμους Πύργους στη Νέα Υόρκη, και στο Πεντάγωνο στην Ουάσιγκτον, την 11η Σεπτεμβρίου του 2001. Α...

Τα ώριμα βιβλία του Αυγούστου: 26 πρόσφατες εκδόσεις

Τα ώριμα βιβλία του Αυγούστου: 26 πρόσφατες εκδόσεις

Οι περισσότεροι από τα τίτλους που παρουσιάζονται εδώ έφτασαν στα χέρια μας πολύ πρόσφατα. Πρόκειται για ενδιαφέροντα βιβλία που στην πλειονότητά τους πέρασαν «κάτω από τα ραντάρ» των βιβλιοπροτάσεων για το καλοκαίρι. Ιδού μερικά από τα καλύτερα. 

Ε...

Έντεκα καλά βιβλία, πρόσκληση για σκέψη

Έντεκα καλά βιβλία, πρόσκληση για σκέψη

Έντεκα βιβλία ιστορίας, εθνολογίας, σύγχρονων οικονομικών και κοινωνικών ζητημάτων για τους εναπομείναντες στην πόλη αλλά και για όσους ακόμη αναζητούν βιβλία για τις διακοπές τους που να αξίζουν το βάρος τους.

Του Γιώργου Σιακαντάρη

...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

14 Σεπτεμβρίου 2021 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

Τα βιβλία του χειμώνα: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται (ανανεωμένο)

Επιλογές βιβλίων από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, βιογραφιών και δοκιμίων από 34 εκδοτικούς οίκους. Επιμέλεια: Κώστας Αγορα

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

11 Δεκεμβρίου 2020 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2020

Να επιλέξεις τα «καλύτερα» λογοτεχνικά βιβλία από μια χρονιά τόσο πλούσια σε καλούς τίτλους όπως η χρονιά που κλείνει δεν είναι εύκολη υπόθεση. Το αποτολμήσαμε, όπως άλ

ΦΑΚΕΛΟΙ