Η δεύτερη έκδοση του Χρηστικού Λεξικού της Νεοελληνικής Γλώσσας, ριζικά αναθεωρημένη και εμπλουτισμένη, κυκλοφόρησε πρόσφατα σε δύο τόμους. Εικόνα: Ο Χριστόφορος Χαραλαμπάκης, ομότιμος καθηγητής γλωσσολογίας του ΕΚΠΑ, που ανέλαβε την έκδοση.
Επιμέλεια: Book Press
Η δεύτερη έκδοση του Χρηστικού Λεξικού της Νεοελληνικής Γλώσσας, ριζικά αναθεωρημένη και εμπλουτισμένη, κυκλοφόρησε πρόσφατα σε δύο τόμους μεγάλων διαστάσεων (29 x 20,5 εκ.), με νέα στοιχειοθεσία.
Ο πρώτος τόμος (Α-Λ) αποτελείται από 1.129 σελίδες και ο δεύτερος (Μ-Ω) από 1.028, σύνολο 2.157 σελίδες, συνολικού βάρους τεσσάρων κιλών και τετρακοσίων γραμμαρίων. Η εκτύπωση έγινε σε χαρτί Specialprint 60 gr. Για ευχερέστερη ανάγνωση τα λήμματα και οι σταθερές λεξικές συνάψεις (σύμπλοκα) απεικονίζονται με έντονο μπλε χρώμα και αναπτύσσονται σε τρεις στήλες.
Ο σχεδιασμός, η σελιδοποίηση, η εκτύπωση και βιβλιοδεσία έγινε από τις εκδόσεις Gutenberg. Τη γενική εποπτεία είχε ο Γιάννης Μαμάης και τη φιλολογική επιμέλεια το «Κέντρον Ερεύνης των Νεοελληνικών Διαλέκτων και Ιδιωμάτων» με υπεύθυνη τη διευθύνουσα Ιώ Μανωλέσσου.
Νέα λήμματα, καινοτομίες
Τη νέα έκδοση ανέλαβε εξ ολοκλήρου επί μία δωδεκαετία ο Ακαδημαϊκός Χριστόφορος Χαραλαμπάκης, ομότιμος καθηγητής γλωσσολογίας του ΕΚΠΑ. Συνέταξε περισσότερα από 500 νέα λήμματα τα οποία αντικατοπτρίζουν τις σύγχρονες επιστημονικές ανακαλύψεις και κοινωνικές αλλαγές. Μερικά παραδείγματα: αντιεμβολιαστής, βάιμπερ, γαμοβάφτιση, εξέλ, κορονοϊός, κρυπτονόμισμα, λεσβοφοβία, μπρέκφαστ, πάουερ πόιντ, ρευματοκλοπή, Ρωσοπόντιος, σκεπάς, τεμπελόπιτα, υγράλατος, υπερτουρισμός, χιονοκαταιγίδα. Ο συνολικός αριθμός των λημμάτων και των συμπλόκων, του τύπου: μεταφραστική ιατρική, ανέρχονται σε περίπου 75.500. Στο λήμμα κάνω εντάσσονται άλλα 220 εσωτερικά λήμματα, όπως κάνω μάθημα, κάνω πάρτι, κάνω πέτρα την καρδιά μου.
Το Λεξικό παρουσιάζει 17 καινοτομίες, οι σημαντικότερες από τις οποίες είναι: κατάρτιση του λημματολογίου από εκτενείς έντυπες και ηλεκτρονικές βάσεις δεδομένων, με καθοριστικό συνήθως κριτήριο τη στατιστική συχνότητα, καθιέρωση διπλής ορθογραφίας για ορισμένες λέξεις, συστηματική αναγραφή, για πρώτη φορά σε νεοελληνικό λεξικό, της επιστημονικής ονομασίας ζώων και φυτών, αναλυτική παρουσίαση των συνδυαστικών δυνατοτήτων των λέξεων, ακριβής υφολογικός προσδιορισμός λέξεων και εκφράσεων και παράθεση της χρονολογίας πρώτης εμφάνισης πολλών ιδίως αγγλικών και γαλλικών λέξεων και στερεότυπων εκφράσεων ως συμβολή στην κατανόηση της Ιστορίας του πολιτισμού και των επιστημών.
Εμπλουτίστηκαν σε μεγάλο βαθμό οι συνδυαστικές δυνατότητες των λέξεων. Στα 25 επίθετα που συνδέονται με το λήμμα απάντηση παρατίθενται άλλα 8: αυτονόητη, διευκρινιστική, έμμεση, ενδεικτική, καθαρή, καθυστερημένη, λεπτομερής, προφανής. Προστέθηκαν ακόμα εκατοντάδες νέες ή αναλυτικότερες ετυμολογίες και οι αρχικές σημασίες πολλών λέξεων οι οποίες επικράτησαν ως μεταφραστικά ισοδύναμα, όπως αυτοδημιούργητος [< μεταγενέστερο αὐτοδημιούργητος ‘φτιαγμένος από ένα μόνο κομμάτι’, γαλλικός αγγλισμός self-made-man].
Η Ακαδημία Αθηνών καθιερώνει στην πράξη «Παρατηρητήριο της γλώσσας» που θα παρακολουθεί την εξελικτική πορεία του γλωσσικού οργάνου, με έμφαση στο λεξιλογικό και σημασιολογικό επίπεδο.
Η σημασία του έργου τονίζεται, με τεκμηριωμένη επιχειρηματολογία, στους τρεις εμβληματικούς Προλόγους τους οποίους υπογράφουν ο Μιχάλης Α. Τιβέριος, Πρόεδρος της Ακαδημίας Αθηνών για το έτος 2025, ο τότε Γενικός Γραμματέας Χρήστος Σ. Ζερεφός και ο τότε Γραμματέας επί των Δημοσιευμάτων και νυν Γενικός Γραμματέας της Ακαδημίας Αντώνιος Ρεγκάκος. Για ιστορικούς λόγους παραμένει ο βαθυστόχαστος Πρόλογος της πρώτης έκδοσης (2014) που συνέταξε ο Γενικός Γραμματέας Βασίλειος Χ. Πετράκος.
Ένα «παρατηρητήριο της γλώσσας»
Η Ακαδημία Αθηνών καθιερώνει στην πράξη «Παρατηρητήριο της γλώσσας» που θα παρακολουθεί την εξελικτική πορεία του γλωσσικού οργάνου, με έμφαση στο λεξιλογικό και σημασιολογικό επίπεδο. Με τον τρόπο αυτό το ευρύτερο κοινό θα ενημερώνεται υπεύθυνα για θέματα γλωσσικής χρήσης και θα διευκολύνεται το έργο όσων διδάσκουν τη Νεοελληνική ως μητρική, δεύτερη ή ξένη γλώσσα.
Οι δύο τόμοι προσφέρονται σε τιμή κάτω του κόστους, 70 ευρώ, στο Βιβλιοπωλείο της Ακαδημίας, ακριβώς απέναντι από το ιστορικό της κτίριο, Πανεπιστημίου 25-29, εντός της στοάς. Την πρακτόρευση έχουν αναλάβει οι εκδόσεις Gutenberg.
Παράλληλα, ήδη από τις 9 Φεβρουαρίου 2023, η Ακαδημία Αθηνών, σε συνεργασία με το Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας, νέος Πρόεδρος του οποίου ανέλαβε τον Ιούνιο του 2026 ο Ακαδημαϊκός Αντώνιος Ρεγκάκος, προσφέρει δωρεάν στον ελληνικό λαό την ηλεκτρονική έκδοση του Λεξικού διαδικτυακά.
