alt

Για το βιβλίο του Ανδρέα Γαλανάκη «Τα επιπόλαια της καθημερινότητας» (εκδ. ΑΩ).

Της Διώνης Δημητριάδου

«Ο άνθρωπος πρώτα έφτιαξε και μετά μίλησε». Έτσι ξεκινά το βιβλίο του ο Ανδρέας Γαλανάκης, γνωστός γλύπτης και κατασκευαστής ηλιακών ωρολογίων. Με αφορμή τη φράση αυτή ξετυλίγεται όλη η πορεία της ανθρώπινης δημιουργικότητας – ο τρόπος να παρεμβαίνει στον φυσικό χώρο επινοώντας και κατασκευάζοντας αντικείμενα, χρηστικά αρχικά και κοσμητικά του δικού του πλέον χώρου κατόπιν.

Άρχισε να νοιώθει ο ίδιος ένα μέρος του θαύματος πλάι στο θαύμα της Φύσης.
Ένα θαύμα που ήταν φτιαγμένο από τον ίδιο με τον δικό του τρόπο και τον δικό του κόπο.

Αρχή κατασκευής, λοιπόν, αρχή δημιουργίας, αρχή απεξάρτησης από τον φυσικό κόσμο που τον περιέβαλλε. Αλλά και αρχή ομιλίας. Η ύπαρξη των αντικειμένων τον οδήγησε στην ανάγκη να μιλήσει γι’ αυτά· να τα σχολιάσει, να δείξει τη χρηστικότητά τους, να μοιραστεί τις επινοήσεις του και να συνεχίσει τη δημιουργική του δράση.

Μια ενδιαφέρουσα νοητική, στη βάση της, λειτουργία, μέσω της οποίας μπόρεσε να δει τον εαυτό του απέναντι στα αντικείμενα (να αντί-κεινται δηλαδή μπροστά του) και όχι μόνο να βιώνει την ύπαρξή του μέσα σ’ έναν κόσμο, τον οποίο αδυνατούσε επιπλέον να κατανοήσει. Αρχή κατασκευής, λοιπόν, αρχή δημιουργίας, αρχή απεξάρτησης από τον φυσικό κόσμο που τον περιέβαλλε. Αλλά και αρχή ομιλίας. Η ύπαρξη των αντικειμένων τον οδήγησε στην ανάγκη να μιλήσει γι’ αυτά· να τα σχολιάσει, να δείξει τη χρηστικότητά τους, να μοιραστεί τις επινοήσεις του και να συνεχίσει τη δημιουργική του δράση. Άλλωστε είναι βασική η διάκριση ανάμεσα στο zeigen και στο sagen (δείχνω και λέγω) – ο Genette ορθά όρισε τον πλατωνικό διαχωρισμό διήγησις-μίμησις ως αφήγηση των γεγονότων και αφήγηση των λέξεων. Το θεωρητικό υπόβαθρο της λειτουργίας της αφήγησης πηγάζει ακριβώς από την αρχή: η πράξη και το γεγονός προηγούνται και φέρνουν με τη σειρά τους την αναφορά σ’ αυτά, τη γλώσσα, τον λόγο.

Κάτω από αυτή την οπτική, δεν μας ξαφνιάζει το γεγονός ότι ο άνθρωπος-δημιουργός έδωσε εξαρχής την ψυχή του στα αντικείμενα που κατασκεύαζε, όχι μόνο την επινοητικότητά του. Τα έβλεπε σαν κομμάτια του εαυτού του, όχι μόνο γιατί τα δημιούργησε εκ του μη όντος αλλά και γιατί του έδιναν τον τρόπο να δηλώνει την παρουσία του – ήταν διαφορετικός από τα άλλα όντα και έπρεπε να το δείχνει όπως μπορούσε. Τα αντικείμενα ήταν τα έργα των χειρών του που μπορούσε να τα μεταφέρει (επίπλοα κατά την αρχαία γλώσσα – από εκεί το δικό μας επιπόλαια), να τα θεωρεί οικεία, συγκατοίκους του στο σπίτι του, σε διάκριση με τα έγγεια (δηλαδή τα δεμένα με τη γη, τα κτίσματα). Είναι πολύ ενδιαφέρουσα η θεώρηση του θέματος από τον Γαλανάκη, ο οποίος συνδέει (με ετυμολογική προσέγγιση) τα αντικείμενα με τις λέξεις τους, τα ονόματά τους, δείχνοντας τη διαδρομή από τα έργα στα λόγια. Και ας μη μας αποθαρρύνει για μια τέτοια θεωρία η ρήση Ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ Λόγος, καθόσον η έννοια του Λόγου είναι αρχικά αυτή της Αναλογίας: αναλογία ανάμεσα στη νόηση και την πράξη, στο έργο και στη λέξη. Εύστοχα γράφει ο Γαλανάκης:

Τα αντικείμενα επιπόλαια είναι μικρά δοκίμια κατασκευής λέξεων.

Έτσι συνδέει τον άνθρωπο-υποκείμενο με το έργο-αντικείμενο, δείχνοντας και τον τρόπο που η σύνταξη του λόγου σωστά θεώρησε πως το αντικείμενο σε μία πρόταση είναι η λέξη στην οποία μεταβαίνει η ενέργεια του υποκειμένου.

Και η Τέχνη; Εδώ είναι το σημείο που ο άνθρωπος-δημιουργός αντιλαμβάνεται (ξεπερνώντας κατά πολύ τη χρηστικότητα των αντικειμένων και την ανάγκη επιβίωσης ή απλώς βελτίωσης της ζωής του μέσω αυτών) πως η δημιουργία μπορεί να μην έχει κανέναν απολύτως σκοπό να επιτελέσει και να μην ανταποκρίνεται σε καμία χρηστική εφαρμογή. Ωστόσο να είναι ικανή να του προσδώσει την άλλη όψη του βίου του, την αγαλλίαση καθώς θα θεάται ένα έργο τέχνης. Από τον ακίνητο Κούρο, με την απλή πρόταξη του ενός ποδιού (κατάκτηση αιώνων σκέψης) ως τα περίοπτα γλυπτά που κερδίζουν με τη μορφή τους το μερίδιο του χώρου που τους αναλογεί, πολύς ο δρόμος της δημιουργίας, και έπρεπε να έχει προηγηθεί η κατασκευή των επιπολαίων αντικειμένων της καθημερινότητας. Ο Δαίδαλος και ο Λαβύρινθος. Ο δημιουργός, τεχνίτης χειρώναξ (άναξ των χειρών), απέναντι στον φόβο του άγνωστου. Να αντιμετωπίσει τον φόβο του και να κατακτήσει τον κόσμο.

Το βέβαιο είναι ότι ο τεχνίτης Δαίδαλος διέκρινε ότι έπρεπε πρώτα να επιτεθεί στη σκοτεινή πλευρά του ανθρώπου, οδηγώντας τον να πιάσει το νήμα από την αρχή.
Ποια ήταν η αρχή;
Να πάψει να φοβάται.

Ο Ανδρέας Γαλανάκης προσπαθεί να συνθέσει την εικόνα του κόσμου και να δείξει την πορεία της δημιουργίας από τον άνθρωπο ενός δικού του τεχνητού/κατασκευασμένου κόσμου. Θα διατρέξει έτσι την τεχνική πλευρά πολλών αντικειμένων συνδυάζοντας με τα ονόματα που δόθηκαν σ’ αυτά και που αποδεικνύουν την ουσία της ύπαρξής τους. Θα αποσυνθέσει την εικόνα του κόσμου και στη συνέχεια θα την ξανασυνθέσει τοποθετώντας τα αντικείμενα στη σωστή τους θέση με βάση όχι μόνο τη χρηστικότητά τους αλλά και τη σκέψη του ανθρώπου που τα δημιούργησε. Τον βοηθούν σ’ αυτό οι τεχνικές γνώσεις που έχει αλλά και η γνώση των λέξεων. Μια απόδειξη το ίδιο το βιβλίο και ο τρόπος που διατάσσει το υλικό του για την άρρηκτη σχέση έργου-λόγου, που εξαρχής έχει τεθεί.

Όσο πιο πολύ η τεχνολογία εισβάλλει στην καθημερινότητά του, τόσο κι αυτός περιορίζει τη δημιουργικότητά του, τόσο περισσότερο αχρηστεύει αντικείμενα και τα αντικαθιστά με λειτουργίες, τόσο αποκόπτεται από τα έργα των χειρών του θεωρώντας τα άψυχα και ανούσια, άρα άχρηστα. Καταργείται το ήθος και από τις δύο πλευρές. Ένας ακατάστατος λαβύρινθος είναι πλέον ο κόσμος μας.

Μια τέτοια μελέτη (θα μπορούσε να ανήκει σ’ αυτό το είδος το βιβλίο) δεν γινόταν να αγνοήσει το αναπόσπαστο ήθος που φέρουν μέσα τους τα αντικείμενα. Αν ο δημιουργός τους έδωσε την ψυχή του για την κατασκευή τους, αναπόφευκτα και αυτά έχουν το μερίδιό τους σε μια ηθική διάσταση. Αυτή αποδεικνύεται μόνον από τον τρόπο που ο δημιουργός τους συμπεριφέρεται απέναντί τους· κυρίως από τη θέση που τους δίνει στη ζωή του. Όσο πιο πολύ η τεχνολογία εισβάλλει στην καθημερινότητά του, τόσο κι αυτός περιορίζει τη δημιουργικότητά του, τόσο περισσότερο αχρηστεύει αντικείμενα και τα αντικαθιστά με λειτουργίες (δεν είναι μόνον ο άνθρωπος που περιθωριοποιείται από την εισβολή της μηχανής και αχρηστεύεται), τόσο αποκόπτεται από τα έργα των χειρών του θεωρώντας τα άψυχα και ανούσια, άρα άχρηστα. Καταργείται το ήθος και από τις δύο πλευρές. Ένας ακατάστατος λαβύρινθος είναι πλέον ο κόσμος μας.

Οι ψηφίδες είναι λαμπρές.
Μα το ψηφιδωτό του ασυνάρτητο.

Έχει απολεσθεί η έννοια της ενότητας. Έχουν λησμονηθεί και αχρηστευθεί οι συνδέσεις των επιμέρους, ώστε να συναποτελέσουν το εξαίσιο όλον. Κάποτε ο άνθρωπος έψαχνε την κρυμμένη μορφή μέσα στην ύλη, την ανακάλυπτε και την έκανε έργο δικό του πρωτότυπο. Τώρα η πρωτοτυπία χάνεται, η χρηστικότητα των πολλών αντικειμένων προσφέρει τον μοναδικό λόγο της κατασκευής τους, η οποία είναι και άκοπη. Με την ψευδαίσθηση πως χειρίζεται τη Φύση (αγνοώντας τη δική του θέση μέσα σ’ αυτήν) δεν εννοεί πως ό,τι περισσότερο έχει κατορθώσει η Επιστήμη δεν πάει πιο πέρα από τον εντοπισμό της οριζόντιας σχέσης αιτίου και αιτιατού. Στην ουσία –την αιτιολόγηση και ερμηνεία σε βάθος– δεν έχει διεισδύσει.

Ο Γαλανάκης θέλησε εδώ να δώσει τη σύνθεση της εικόνας (αποδομώντας τη στα στοιχεία της και επαναπροσδιορίζοντας τη θέση τους) μέσα από την αρχική διαδικασία της δημιουργίας από τον άνθρωπο ενός κόσμου μέσα στον φυσικό χώρο. Ένα έργο σημαντικό στη θεματική του αλλά και στον τρόπο παρουσίασης. Ξεκινώντας από τα πιο αρχικά βήματα του ανθρώπου-δημιουργού, διατρέχει όλη την πορεία ως σήμερα εξηγώντας και ερμηνεύοντας, διατυπώνοντας τη θέση του και παραθέτοντας πολλές εικόνες, επεξηγηματικές και συμπληρωματικές του κειμένου του.

Στο εξώφυλλο η «καρέκλα του σκηνοθέτη», ο αρχαίος οκλαδίας, ανοιχτή και στο οπισθόφυλλο κλειστή, ανοίγει και κλείνει το βιβλίο δείχνοντας τη διαχρονικότητα των αντικειμένων και την επινοητικότητα των δημιουργών που τα κατασκεύασαν με μεράκι και αγάπη, μορφοποιώντας την ύλη και εντάσσοντας τα επιπόλαια στην καθημερινότητά τους, δίπλα τους, μέσα στη ζωή τους. Κάποτε τα αντικείμενα χαμογελούσαν. Σήμερα έχει χαθεί το ένδον μειδίαμα· απλώς υπάρχουν.

* Η ΔΙΩΝΗ ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΟΥ είναι συγγραφέας.

altΤα επιπόλαια της καθημερινότητας
Ανδρέας Γαλανάκης
ΑΩ 2018
Σελ. 120, τιμή εκδότη €12,72

alt


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Περί ελευθερίας, του Τζον Στιούαρτ Μιλ – εγχειρίδιο φιλελευθερισμού

Περί ελευθερίας, του Τζον Στιούαρτ Μιλ – εγχειρίδιο φιλελευθερισμού

Για το δοκίμιο του John Stuart Mill «Περί ελευθερίας» (μτφρ. Θεοφάνης Τάσης, εκδ. Μίνωας), ένα sine qua non κάθε συζήτησης περί φιλελευθερισμού και δικαιωμάτων.

Του Μύρωνα Ζαχαράκη

Πρόκειται για ένα βιβλίο που επηρέασε αμ...

Φεμινισμός, της Ντέμπορα Κάμερον – πώς οι γυναίκες διεκδίκησαν και διεκδικούν τη ζωή τους

Φεμινισμός, της Ντέμπορα Κάμερον – πώς οι γυναίκες διεκδίκησαν και διεκδικούν τη ζωή τους

Για το βιβλίο της Deborah Cameron «Φεμινισμός» (μτφρ. Φιλώτας Δήτσας, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης) – περιεκτική και πανοραμική ιστορία του φεμινιστικού κινήματος, από τον 18ο αιώνα έως τις μέρες μας. 

Του Μύρωνα Ζαχαράκη

Γύρω στη δεκαετία...

Ζώντας σε έναν κόσμο δίχως Θεό - μια συζήτηση ακόμη ανοιχτή

Ζώντας σε έναν κόσμο δίχως Θεό - μια συζήτηση ακόμη ανοιχτή

Για τον συλλογικό τόμο «Ο θάνατος του Θεού – Από τον Διαφωτισμό μέχρι την εποχή μας» (μτφρ. Γιώργος Καράμπελας, εκδ. Αλεξάνδρεια) και το βιβλίο του Marcel Gauchet «Η απομάγευση του κόσμου» (μτφρ. Άντα Κλαμπατσέα, εκδ. Πατάκη).

Του Μύρωνα Ζαχαράκη

...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

«Τα λόγια μας τα βρήκαμε μέσα στους άλλους»

«Τα λόγια μας τα βρήκαμε μέσα στους άλλους»

Η Κορίνα Καλούδη με την πρώτη της ποιητική συλλογή «Και βέβαια τους φοβάμαι» (εκδ. Περισπωμένη) ξεχωρίζει για την ισορροπία που κρατάει ανάμεσα στην ενδοσκόπιση και τον κοινωνικό προβληματισμό. Χαμηλόφωνη, ευθύβολη και αληθινή.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Τι απαντάτε σε όσ...

Έξι περίπατοι, του Αλέξανδρου Ίσαρη

Έξι περίπατοι, του Αλέξανδρου Ίσαρη

Για τα αφηγήματα του Αλέξανδρου Ίσαρη «Έξι περίπατοι - Προσκέφαλο με φύλλα λεμονιάς» (εκδ. Κίχλη).

Του Γιώργου Ν. Περαντωνάκη

Πώς παράγεται η συγκίνηση; Πώς γεννιέται η νοσταλγία; Πώς μια βόλτα γίνεται πίνακας ζωγραφικής που ζωντανεύει τόπους και χτίζε...

Η 17η Διεθνής Έκθεση Βιβλίου Θεσσαλονίκης εκπέμπει ψηφιακά

Η 17η Διεθνής Έκθεση Βιβλίου Θεσσαλονίκης εκπέμπει ψηφιακά

Λαμβάνοντας υπόψη τα δεδομένα της πανδημίας του COVID-19, η διοργάνωση επικεντρώνεται σε ένα εξ ολοκλήρου διαδικτυακό πρόγραμμα διάρκειας έντεκα ημερών (19-29 Νοεμβρίου) με αιχμή τη συμμετοχή σημαντικών συγγραφέων και την ψηφιακή διοργάνωση των προγραμματιζόμενων φεστιβάλ, εκδηλώσεων και δράσεων, καθώς και των επαγγ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

Μητέρες, της Σάρα Νοττ (προδημοσίευση)

Μητέρες, της Σάρα Νοττ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο της Sarah Knott «Μητέρες – Μια αντισυμβατική ιστορία» (μτφρ. Στέλλα Κάσδαγλη), που κυκλοφορεί στις 29 Οκτωβρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

ΤΟ ΑΚΟΥΣΜΑ

...
Νο 13, του Βάλτερ Μπένγιαμιν (προδημοσίευση)

Νο 13, του Βάλτερ Μπένγιαμιν (προδημοσίευση)

Απόσπασμα μιας ενότητας και μέρος των επιλεγομένων από την ανθολογία του Walter Benjamin «Νο 13 – Εξήντα πέντε θέσεις για τα βιβλία και τις πόρνες, το γράψιμο, την κριτική, τους σνομπ και την επιτυχία», σε μετάφραση και επιλεγόμενα του Κώστα Κουτσουρέλη. Το βιβλίο θα κυκλοφορήσει στις 27 Οκτωβρίου από τις εκδόσ...

Ανακαινίζω τη ζωή μου με αρχιτέκτονα τον Αριστοτέλη, της Φένιας Τσανάκα (προδημοσίευση)

Ανακαινίζω τη ζωή μου με αρχιτέκτονα τον Αριστοτέλη, της Φένιας Τσανάκα (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο της Φένιας Τσανάκα «Ανακαινίζω τη ζωή μου με αρχιτέκτονα τον Αριστοτέλη» το οποίο κυκλοφορεί στις 23 Οκτωβρίου από τις εκδόσεις Αρμός.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

ΠΕΡΙΠΑΤΟΣ ...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Για τη Χρυσή Αυγή, την άκρα δεξιά, τον ελληνικό εθνικισμό: 20 βιβλία που έπρεπε να διαβάσουν

Για τη Χρυσή Αυγή, την άκρα δεξιά, τον ελληνικό εθνικισμό: 20 βιβλία που έπρεπε να διαβάσουν

Μια σχεδόν εξαντλητική περιήγηση στα βιβλία που αφορούν την ελληνική ακροδεξιά και τη Χρυσή Αυγή και κυκλοφόρησαν την τελευταία 10ετία στη χώρα μας. Ένα αξιανάγνωστο «σώμα» κειμένων που καλύπτει όλες τις όψεις του σύνθετου πολιτικού και κοινωνικού φαινομένου.

Του Κ.Β. Κατσουλάρη

...
Βιβλία του φθινοπώρου ή τι θα διαβάσουμε τις μέρες που έρχονται

Βιβλία του φθινοπώρου ή τι θα διαβάσουμε τις μέρες που έρχονται

Επιλογή από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, δοκιμίων και βιογραφιών.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Με σκεπτικισμό αλλα και συγκρατημένη αισιοδοξία κινούνται οι περισσότεροι από τους εκδοτικούς οίκους ενόψει ενός χ...

Εννέα συγγραφείς, εννέα αγαπημένα βιβλία

Εννέα συγγραφείς, εννέα αγαπημένα βιβλία

Ιάκωβος Ανυφαντάκης, Δήμητρα Λουκά, Μάκης Μαλαφέκας, Βαγγέλης Μπέκας, Ιωάννα Ντούμπρου, Κατερίνα Παπαντωνίου, Γιώργος Παυλόπουλος, Γιώργος Πετράκης, Βάσια Τζανακάρη. Εννέα νέοι συγγραφείς μοιράζονται μαζί μας σκέψεις τους για ένα βιβλίο που διάβασαν τον Αύγουστο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

17 Ιουλίου 2020 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

50 καλά βιβλία για το καλοκαίρι και για πάντα

Πενήντα καλά βιβλία από την πρόσφατη εκδοτική παραγωγή τα οποία ξεχωρίσαμε ανάμεσα σε πολλά ακόμη καλά βιβλία. Ελληνική και μεταφρασμένη πεζογραφία, ποίηση, δοκίμια ιστ

ΦΑΚΕΛΟΙ

ΞΕΧΩΡΙΣΑΜΕ

ΝΑ ΑΛΛΟ ΕΝΑ