Προβληματισμός και κατάθεση μιας τολμηρής άποψης για τη λογοτεχνία που γράφεται με τη βοήθεια τεχνητής νοημοσύνης, με αφορμή τον αποκλεισμό πρόσφατα του εικονιζόμενου Τελισόν Ορελιέν από το Γκονκούρ, το σημαντικότερο λογοτεχνικό βραβείο της Γαλλίας.
Γράφει ο Γιώργος Ν. Περαντωνάκης
Η επιτροπή του γαλλικού λογοτεχνικού βραβείου Γκονκούρ, αφαιρώντας το βιβλίο του Τελισόν Ορελιέν από τη μακρά λίστα της, περιέπεσε σε μια αντίφαση: από τη μια, έκρινε ότι το βιβλίο είναι πολύ καλό κι από την άλλη ότι η πιθανή χρήση της Τεχνητής Νοημοσύνης (ΤΝ) στη συγγραφή του το θέτει εκτός συναγωνισμού. Θα αποτελέσω μειοψηφία και θα υποστηρίξω (ξανά) μια αιρετική για πολλούς ανθρώπους των γραμμάτων άποψη ως προς τη σχέση της ΤΝ με τη λογοτεχνία.
Ας ξεκινήσω όμως από τα γεγονότα που προκάλεσαν την αντίδραση της κριτικής και εκδοτικής κοινότητας. Τα πιάνω με αντίστροφη σειρά. Η Ακαδημία του βραβείου Γκονκούρ μόλις πρόσφατα αφαίρεσε το βιβλίο «C’était ça ou mourir» του Τελισόν Ορελιέν από τη μακρά λίστα του 2026 γιατί εκφράστηκαν υπόνοιες (κατηγορίες) ότι γράφτηκε με τη συμβολή της ΤΝ (αφήνω κατά μέρος την ανταπάντηση ότι αυτό έγινε για ρατσιστικούς λόγους, αφού πρόσφατα, το 2021, βραβεύτηκε μαύρος συγγραφέας, ο Μοχάµεντ Μπουγκάρ Σαρ, ενώ μέχρι πέρυσι υπήρχαν άλλοι που συμπεριλήφθησαν στη βραχεία λίστα). Πιο πίσω, τον Μάιο της φετινής χρονιάς, η βραβευμένη με Νόμπελ Όλγκα Τοκάρτσουκ παραδέχτηκε ότι χρησιμοποίησε την ΤΝ στη συγγραφή του τελευταίου της μυθιστορήματος ή μάλλον στην έρευνα για την τεκμηρίωση των γεγονότων. Τον Μάρτιο, τέλος, ο εκδοτικός οίκος Hachette απέσυρε το μυθιστόρημα «Shy Girl» της Μία Μπάλαρντ, επειδή θεώρησε ότι το κείμενο γράφτηκε κατά 78% από την ΤΝ. Σε όλα αυτά τα γεγονότα ξεσηκώθηκαν κύματα αντίδρασης ενάντια στους συγγραφείς που «κλέβουν», χρησιμοποιώντας τα μεγάλα γλωσσικά μοντέλα για να κατασκευάσουν τα λογοτεχνικά τους κείμενα.
Η απόφαση της επιτροπής του γαλλικού λογοτεχνικού βραβείου έχει μέσα της μια μεγάλη αντίφαση. Αξιολογεί μέσα στα 16 κορυφαία βιβλία το μυθιστόρημα του Καναδού με καταγωγή από την Αϊτή συγγραφέα και ύστερα το κόβει, επειδή δεν είναι προϊόν ανθρώπινης διάνοιας. Με άλλα λόγια, κρίνει ότι το βιβλίο ως καλλιτεχνικό δημιούργημα είναι αξιόλογο, το προκρίνει ανάμεσα στα κορυφαία και το χαρακτηρίζει ως ιδιαίτερα καλό, αλλά από την άλλη το απορρίπτει (θα μου επιτρέψετε) για μη-λογοτεχνικούς λόγους. Το ίδιο το κείμενο –λέει η επιτροπή- είναι πολύ καλό ανάγνωσμα, που έχει αφηγηματικές και ιδεολογικές αρετές, με τους βιβλιοκριτικούς ήδη να το έχουν εξάρει για το ζωντανό του ύφος, το ανθρώπινο θέμα της οδύσσειας ενός μετανάστη, τον καταιγιστικό ρυθμό, την κυκλική δομή και τη Ποιητική της συγκίνησης. Το έργο αναπτύσσει δηλαδή την αναγνωστική του δυναμική όχι ως μπεστ-σέλερ αλλά ως αισθητικό αποτέλεσμα και θα άξιζε να ακουστεί και να διαβαστεί. Αλλά δεν μας αρέσει …γιατί –ίσως- δεν το έγραψε άνθρωπος. Πρέπει, λένε, να προστατευθεί η εγκυρότητα του βραβείου και να τιμηθεί η λογοτεχνία που γράφεται από γυναίκες και άνδρες! Η χρήση της ΤΝ είναι κλοπή και λογοκλοπή.
Αν ως αναγνώστης, ως κριτικός, ως αποδέκτης εντέλει, διαβάζω ένα αριστούργημα, που με συγκινεί ή με προβληματίζει, με κάνει να αναθεωρήσω τις βεβαιότητές μου ή με οδηγεί σε μια ανατρεπτική ματιά, με ωθεί στη διεύρυνση των οριζόντων ή με συνταράσσει με την αξία του, δεν θα έχει καμία σημασία το ποιος, πώς ή με ποια διαδικασία πέτυχε ένα τέτοιο αποτέλεσμα.
Αν, τελικά, η χρήση της ΤΝ (θα) αποφέρει καλά αποτελέσματα, ή, καλύτερα, αν η συνεργασία του ανθρώπινου νου με μια μηχανή μπορεί να συν-γράψει άρτια λογοτεχνικά έργα, τότε τι φοβούνται οι συγγραφείς, οι εκδότες, οι κριτικοί; Αν ένα βιβλίο που είναι γραμμένο από την ΤΝ καταφέρει να συναγωνιστεί –κι ίσως να κερδίσει- τα έργα που είναι γραμμένα από ανθρώπους, τότε η ανθρώπινη δημιουργικότητα χάνει την πρωτοκαθεδρία της; Αν ένα «τεχνητό» κείμενο διεκδικεί δάφνες αισθητικής ποιότητας, τότε η πρωτοτυπία και η δημιουργική δύναμη του ανθρώπου παραγκωνίζεται από τα «τέλεια» προϊόντα της μηχανής; Αν η ΤΝ μπορεί να γράφει άξια βράβευσης έργα, μήπως τότε ο αναγνώστης δεν θα ξέρει ποιον να εμπιστευθεί στις αναγνωστικές του επιλογές και ο έμψυχος συγγραφέας θα γίνει ένας Κασπάροφ που έχασε από το Deep Blue;
Ζητούμενο δεν είναι ποιος ή πώς έγραψε ένα εξαιρετικό βιβλίο, αλλά το ίδιο το αισθητικό γεγονός
Η δική μου γνώμη, που βρίσκει συμμάχους μερικούς μειοψηφούντες κριτικούς και μελετητές, είναι ότι το ζητούμενο δεν είναι ποιος ή πώς έγραψε ένα εξαιρετικό βιβλίο, αλλά το ίδιο το αισθητικό γεγονός. Αν ως αναγνώστης, ως κριτικός, ως αποδέκτης εντέλει, διαβάζω ένα αριστούργημα, που με συγκινεί ή με προβληματίζει, με κάνει να αναθεωρήσω τις βεβαιότητές μου ή με οδηγεί σε μια ανατρεπτική ματιά, με ωθεί στη διεύρυνση των οριζόντων ή με συνταράσσει με την αξία του, δεν θα έχει καμία σημασία το ποιος, πώς ή με ποια διαδικασία πέτυχε ένα τέτοιο αποτέλεσμα. Δεν είναι σαν τα αναβολικά που απαγορεύονται, επειδή δείχνουν τον νικητή σε έναν αγώνα δρόμου και νίκης, αλλά η αναγνωστική απόλαυση (όχι με την εύκολη κι επιφανειακή σημασία της λέξης).
Ακόμα και σε αυτήν την περίπτωση ο έμψυχος συγγραφέας υπάρχει, απλώς αλλάζει ρόλο. Δεν είναι πια η φωτεινή διάνοια που γράφει, συνθέτει, λεπτουργεί, κομψοτεχνεί, αλλά αυτός που συλλαμβάνει την ιδέα, καθοδηγεί την εφαρμογή, διορθώνει ό,τι κρίνει και τελικά αναλαμβάνει την ευθύνη για την όλη σκηνοθεσία. Είναι ένας σκηνοθέτης τόσο της δικής του νοημοσύνης όσο και της τεχνητής. Όταν θα φτάσουμε στην απόλυτη αυτονομία της ΤΝ, τότε ίσως θα ξανασυζητήσουμε για το αισθητικό αποτέλεσμα του βιβλίου.
Μα ο αναγνώστης δεν θα νιώθει ματαιωμένος αν ξέρει ότι η ΤΝ, μια άψυχη δηλαδή μηχανή, βρίσκεται πίσω από το βιβλίο που έχει ανά χείρας; Δεν πρέπει να συντηρήσουμε την έστω και φαντασιακή σχέση του αποδέκτη με τον ένσαρκο συγγραφέα; Έχω ακούσει αυτή την άποψη από συγγραφείς που πιστεύουν ότι η ανάγνωση στηρίζεται πάνω σε μια γέφυρα που με άξονα το βιβλίο συνδέει τον πραγματικό συγγραφέα με τον πραγματικό αναγνώστη. Ωστόσο, αυτό είναι μια συμβατική σχέση. Τόσο συμβατική όσο η σχέση του θεατή που ξέρει ότι η κινηματογραφική ταινία παρουσιάζει ένα «ψέμα», έναν υπερήρωα πίσω από τον οποίο υπάρχει ένας ηθοποιός, και ότι πολλά απ’ όσα εμφανίζονται είναι εφέ, τα οποία δημιουργήθηκαν με τη συμμετοχή του ανθρώπου. Ή ακόμα περισσότερο το ποιος είναι ο συγγραφέας είναι κι αυτό μια νοητική κατασκευή και όχι η πραγματική βιογραφία ενός Γιαπωνέζου πεζογράφου ή μιας Μαορί ποιήτριας.
Σύγχρονοι μελετητές συντάσσονται σε αυτήν τη γραμμή, μελετητές που τους εντόπισα –το ομολογώ- με τη βοήθεια της ΤΝ! Ο James Hutson και ο Daniel Plate στο βιβλίο τους The Case against Disclosure (2025) αντίκεινται σε νόμους που θα ζητάνε να δηλώνει κάθε συγγραφέας αν χρησιμοποίησε την ΤΝ, γιατί αυτοί οι κανονισμοί περιορίζουν την καλλιτεχνική δημιουργία σε παρωχημένα πλαίσια, που δεν ανταποκρίνονται στη σύγχρονη εποχή. Η επίκουρη καθηγήτρια Veepujerla Snigdha στο περιοδικό Journal of English Literator Society (τόμ. 12., τεύχ. 2, Μάρτιος 2026) χρησιμοποιεί τη θεωρία του Ρολάν Μπαρτ, όπως είχα κάνει κι εγώ στο άρθρο μου «Τεχνητή νοημοσύνη και λογοτεχνία: ο δεύτερος θάνατος του συγγραφέα» (Bookpress, 29.5.2024), για να δείξει ότι η γραφή είναι (και ήταν) μια διαδικασία όπου η γλώσσα και η διακειμενικότητα είναι αυτές που ποιούν και όχι ο συγγραφέας, όπως η ιδεαλιστική αντίληψη πιστεύει. Άλλοι μελετητές δείχνουν ότι και οι άνθρωποι λογοτέχνες λειτουργούν με «ανακύκλωση» ιδεών και μοτίβων. Δεν αναφερόμαστε (ούτε εγώ ούτε οι μεταδομιστές μελετητές) στο νομικό κομμάτι, αλλά στο αισθητικό το οποίο προκύπτει, και στον άνθρωπο και στη μηχανή, με την ίδια διαδικασία. Τέλος, άλλοι ερευνητές πειραματίστηκαν με έργα που γράφτηκαν από την ΤΝ, κάτι που δεν αποκαλύφθηκε στους αναγνώστες, και τελικά κέρδισαν τη θετική τους πρόσληψη, σαν να ήταν ανθρώπινα. Θυμίζω ότι το έργο του Τελισόν Ορελιέν κρίθηκε από τους «Δέκα» (Les Dix) της επιτροπής του Γκονκούρ ιδιαίτερα καλό.
- Διαβάστε επίσης: Τεχνητή νοημοσύνη και λογοτεχνία: Ο δεύτερος «θάνατος του συγγραφέα»
Φυσικά υπάρχουν κίνδυνοι μια βιομηχανοποιημένης μαζικής παραγωγής μέτριων έργων, κάτι που ήδη γίνεται από τους ίδιους τους ανθρώπους με τις αυτοεκδόσεις ή τα μεγάλα νούμερα των ισχυρών εκδοτικών οίκων και τα μπεστ-σέλερ. Φυσικά ελλοχεύουν οι κίνδυνοι να βαλτώσει η λογοτεχνία σε μια φασόν λογική ή να μην μπορεί το μηχάνημα να παραγάγει πρωτότυπες συλλήψεις με νέα ματιά, αφού αναγκαστικά κοπτοράπτει τα ήδη υπάρχοντα γλωσσικά σώματα. Και άλλοι και άλλοι… Αλλά, κατά τη γνώμη μου, οφείλουμε να συνειδητοποιήσουμε ότι το ποτάμι δεν μπορεί να ανακοπεί με την εθελοτυφλία μας, ούτε να απαγορεύουμε τη χρήση ενός τέτοιου εργαλείου, με σπισιστικές θεωρίες περί ανωτερότητας της ανθρώπινης νοημοσύνης και πρωτοτυπίας.
* Ο ΓΙΩΡΓΟΣ Ν. ΠΕΡΑΝΤΩΝΑΚΗΣ είναι διδάκτορας Νεοελληνικής Φιλολογίας, κριτικός βιβλίου και συγγραφέας. Πρόσφατα κυκλοφόρησε –σε δική του επιμέλεια– ο δεύτερος τόμος της σειράς «Ιστορίες του 21ου αιώνα», μια συλλογή 12 διηγημάτων με τίτλο «Μεταξύ ανθρώπου και μηχανής» (εκδ. Διόπτρα).
