gyrizontas to vlemma piso

Για το μυθιστόρημα του Juan Gabriel Vásquez «Γυρίζοντας το βλέμμα πίσω» (μτφρ. Αχιλλέας Κυριακίδης, εκδ. Ίκαρος). Φωτογραφία: Η οικογένεια του Σέρχιο Καμπρέρα, μαζί με άλλους εξόριστους, πριν επιβιβαστούν στο πλοίο για τη Δομινικανή Δημοκρατία. (1939)

Του Νίκου Ξένιου

Απόλαυσα το Γυρίζοντας το βλέμμα πίσω (εκδ. Ίκαρος) του Χουάν Γκαμπριέλ Βάσκες, στην τόσο ζωντανή, σφύζουσα μετάφραση του Αχιλλέα Κυριακίδη και είχα, για μιαν ακόμη φορά, την αίσθηση πως τα πρόσωπα του Βάσκες είναι πλασμένα από ένα υλικό ρευστό, υποκείμενο σε συνεχείς μεταμορφώσεις. Δεν αποκλείεται αυτή η αίσθηση να απορρέει από το γεγονός ότι ο συγγραφέας χρησιμοποίησε, ως πρωτογενές υλικό, μια σειρά από συνεντεύξεις που έκανε σε βάθος επτά ετών, και στη βάση των οποίων αρχικά θα ακουγόταν η πραγματική «φωνή» των πρωταγωνιστικών προσώπων του βιβλίου του. Φαντάζομαι πως, όσο και αν παρενέβη ο ίδιος στην ανάπλαση αυτής της φωνής σε «φωνή» αφηγηματική, ένας συμπαγής πυρήνας «δημοσιογραφικής» πιστότητας στο πρωτότυπο θα αντιστάθηκε μέχρι τέλους στην πένα του. Εννοείται πως αυτό δεν αντικρούει στο παραμικρό τη δομική πρόθεση συγγραφής του Βάσκες, κατά δήλωσιν του οποίου η ιστορική αλήθεια είναι αντικειμενική.

Ο πόλεμος για το αφήγημα

Εν τούτοις, ο συγγραφέας ολοκληρώνει την τοποθέτησή του, διευκρινίζοντας πως τα αφηγήματα που μπορούν να προκύψουν σχετικά με τη μία και μοναδική ιστορική αλήθεια ποικίλλουν, και πως αυτό εξαρτάται από μια σειρά παραγόντων: «Οι ιστορίες που λέγονται για τη διαδικασία ειρήνευσης (της Κολομβίας) έχουν διαφορά εάν είσαι θύμα των ανταρτών guerrillas ή θύμα των παραστρατιωτικών οργανώσεων ή θύμα εγκλημάτων της κυβέρνησης. Έχουν διαφορά εάν είσαι κάτοικος της πόλης, κάτοικος της ζούγκλας ή κάτοικος της ακτής της Καραϊβικής!» λέει ο ίδιος σε συνέντευξή του. Έτσι, στον Ήχο των πραγμάτων όταν πέφτουν παραμένει εμφανής η σχετικότητα της μυθοπλασίας και ο πόλεμος για την κοκαϊνη είναι επενδεδυμένος με επινοημένους χαρακτήρες. Στη Μορφή των λειψάνων η αστική μυθολογία που περιβάλλει τη δολοφονία του Γκαϊτάν 1948 υποπίπτει στην αντίληψή του μέσω των αφηγήσεων ενός θείου του. Κύρια πρόθεση του Βάσκες είναι να αποκαταστήσει τα ψεύδη της «επίσημης Ιστορίας». Στους Πληροφοριοδότες επιβεβαιώνει την άποψη ότι δηλαδή η λογοτεχνία, αντί να παρέχει βολικές απαντήσεις στους αναγνώστες της, θα πρέπει να τους αφήνει ανήσυχους και προβληματισμένους. Στα διηγήματά του Τραγούδια για την πυρκαγιά ο συγγραφέας αφήνει ανοιχτό το ενδεχόμενο η μνήμη της ιστορικής βίας να είναι ψίθυρος, απόηχος ένοχων πράξεων του παρελθόντος ή και σημείο αναφοράς των συντηρητικών πολιτικών της σημερινής Κολομβίας. Σταθερή αφηγηματική του γραμμή παραμένει το να κρατά τον αναγνώστη σε αβεβαιότητα σχετικά με την αλήθεια των πραγμάτων, και το ίδιο συμβαίνει και με τις Υπολήψεις.

Στη μυθιστορηματική βιογραφία Γυρίζοντας το βλέμμα πίσω, ο Βάσκες δανείζεται μιαν εξομολογητική αφήγηση του ίδιου του Σέρχιο Καμπρέρα (καθώς και άλλων προσώπων του μυθιστορήματος) και αναλαμβάνει να γίνει διακριτικός «διαμεσολαβητής» στην ανάπλαση μέρους ή όλης της πραγματικότητας των νεανικών του χρόνων.

Ιστορική βάση της μυθιστορηματικής βιογραφίας

Ας δούμε πώς συνδυάζονται η αλήθεια και η επινόηση στην περίπτωση του Γυρίζοντας το βλέμμα πίσω: ο Σέρχιο Καμπρέρα είναι υπαρκτό πρόσωπο, διάσημος κολομβιανός σκηνοθέτης, που γεννήθηκε στο Μεντεγίν της Κολομβίας το 1950 και μετοίκησε με τους γονείς του στο Πεκίνο στα δέκα του, για να τελειώσει εκεί το Λύκειο και να σπουδάσει Φιλοσοφία. Στα μέσα της δεκαετίας του ’70 μυήθηκε στον κινηματογράφο στο London Technical School και κάποια έργα του βραβεύτηκαν στη Νέα Υόρκη, στο Σαν Χουάν, στην Τασκένδη και στη Μπογκοτά. Ήδη κάποιοι Κινέζοι παραγωγοί έχουν εκφράσει ενδιαφέρον για το σενάριο που έγραψε σχετικά με την παιδική του ηλικία στο Πεκίνο κατά τη δεκαετία του ’60 και του ’70. Στη μυθιστορηματική βιογραφία Γυρίζοντας το βλέμμα πίσω, ο Βάσκες δανείζεται μιαν εξομολογητική αφήγηση του ίδιου του Σέρχιο Καμπρέρα (καθώς και άλλων προσώπων του μυθιστορήματος) και αναλαμβάνει να γίνει διακριτικός «διαμεσολαβητής» στην ανάπλαση μέρους ή όλης της πραγματικότητας των νεανικών του χρόνων.

varquez

Ο Χουάν Γκαμπριέλ Βάσκες (Juan Gabriel Vásquez) γεννήθηκε στην Μπογκοτά της Κολομβίας, το 1973 και σπούδασε Λατινοαμερικανική Λογοτεχνία στη Σορβόνη. Έχει εκδώσει οκτώ μυθιστορήματα, τρεις συλλογές διηγημάτων, καθώς και τέσσερις συλλογές φιλολογικών δοκιμίων. Έχει τιμηθεί με πολλά διεθνή βραβεία. Τα βιβλία του έχουν εκδοθεί σε 28 γλώσσες και σε περισσότερες από 40 χώρες. To 2016 του απονεμήθηκε ο τίτλος του Ιππότη του Τάγματος Γραμμάτων και Τεχνών από τη Γαλλική Δημοκρατία.

Συγγράφοντας την πραγματική ζωή του ήρωά του σε όρους αφηγήματος, ο Βάσκες τοποθετεί την αρχή του δράσης στον Οκτώβριο του 2016, όταν ο Σέρχιο Καμπρέρα παρακολουθεί μια ρετροσπεκτίβα των ταινιών του στη Βαρκελώνη, ενώ ο πατέρας του Φάουστο Καμπρέρα πεθαίνει στην Κολομβία. Ανατρέχοντας τρεις γενιές πίσω, ο Σέρχιο ανακαλεί τα γεγονότα που στάθηκαν καθοριστικά στη ζωή του: όταν οι γονείς του προσχωρούν στους μαοϊστές-λενινιστές κι εγκαθίστανται στην Κίνα, ο μικρός Σέρχιο και η αδελφή του αναγκάζονται να μάθουν Κινεζικά και να προσαρμοστούν στο μοντέλο επαναστατικής εκπαίδευσης που τους επιβάλλεται, ούτως ώστε αργότερα να τη μεταλαμπαδεύσουν στο κίνημα της Κολομβίας. Οι ιστορικές ανατροπές που βιώνουν έκτοτε είναι καταιγιστικές και ενσκήπτουν στη ζωή τους με απόλυτα καθοριστικό τρόπο. Οι διαδοχικές αναγνώσεις εννοιών μεγάλης βαρύτητας, όπως η «επανάσταση» και η «αντεπανάσταση», η «πατρίδα», η «προδοσία», ο «λαός», ο «ηγέτης», κλπ. αναδεικνύονται σε φάσματα μαζικού παραληρήματος, κατακεραυνώνουν τις μάζες των ανθρώπων και επιβάλλονται, εκούσες άκουσες, στην καθημερινότητά τους, ενώ παραμένουν ακατανόητα, μη καταγεγραμμένα φωνήματα, κεραυνοί εν αιθρία: διαβάζοντας το γλαφυρό αυτό μυθιστόρημα μπορεί ο αναγνώστης να αισθανθεί ότι, όλως παραδόξως, ο πόλεμος που επικαθορίζει μια σειρά ιστορικών επιλογών δεν είναι παρά ένας «πόλεμος για το αφήγημα».

Ψυχαναλυτική βάση της πολιτικήςikaros vasques gyrizontas to vlemma piso

Με βάση την πάγια πεποίθησή του πως οι εξιστορήσεις του ιστορικού παρελθόντος δεν είναι τίποτε παραπάνω από αφηγήματα και, φυσικά, υπηρετώντας τις ανάγκες της μυθοπλασίας, ο Βάσκες παραθέτει τα ημερολόγια της αδελφής του Σέρχιο Καμπρέρα, της Μαριανέγια, μιας προσωπικότητας σαφώς διαφοροποιημένης ως προς το ήθος και τη συγκρότηση. Ο νεανικός έρωτας, το χάδι του ποθητού εραστή, αλλά και το επαναστατικό περιβάλλον της κινεζικής «Πολιτιστικής Επανάστασης» και ο φανατισμός της οπαδού συνυπάρχουν στο πρόσωπο αυτής της κοπέλας με εντυπωσιακό τρόπο: με σαρκαστικό τρόπο καταγράφει τα στάδια κατά τα οποία εγγράφεται στη νεανική συνείδηση το αυταρχικό, άκρως παρεμβατικό ερέθισμα των «οδηγιών πλεύσεως» που αφήνει ως παρακαταθήκη ο πατέρας στα παιδιά του επιστρέφοντας στη Λατινική Αμερική κι εγκαταλείποντάς τα στο έλεος του μαοϊκού μηχανισμού κρατικής προπαγάνδας.

Τέλος, ιδιαίτερα εντυπωσιακός είναι ο τρόπος με τον οποίο η φιλμική γλώσσα καταγράφει τα γεγονότα αυθαίρετα, χωρίς κατ’ουσίαν να λαμβάνει υπόψη την ιδεολογική διαφοροποίηση των θεατών. Ο Βάσκες εισηγείται, με αφορμή τη ρετροσπεκτίβα των ταινιών του Καμπρέρα, ότι η τέχνη μπορεί να λειτουργήσει ως πηγή της ιστορικής γνώσης, καθώς με χιούμορ αλλά και βαθύτατη πικρία διαπιστώνει τους ραγδαίους ρυθμούς με τους οποίους τα ιστορικά γεγονότα «εισβάλλουν» στην ιδιωτικότητα της ανθρώπινης ζωής και, αναπόφευκτα, αφήνουν το ανεξίτηλο ίχνος τους στην καλλιτεχνική αντίληψη.


* Ο ΝΙΚΟΣ ΞΕΝΙΟΣ είναι εκπαιδευτικός και συγγραφέας. Τελευταίο βιβλίο του, το μυθιστόρημα «Τα σπλάχνα» (εκδ. Κριτική).

Απόσπασμα από το βιβλίο:

«Οι σχέσεις ανάμεσα στην Κίνα και τη Σοβιετική Ένωση περνούσαν δύσκολες στιγμές, και το διεθνές κομμουνιστικό κίνημα, εκείνες τις μέρες που ο Φάουστο και η οικογένειά του έφταναν στη Μόσχα, είχε αρχίσει να διασπάται.
Ο Μάο και οι δικοί του υπερασπίζονταν την καθαρότητα του μαρξισμού-λενινισμού, ενώ οι Σοβιετικοί είχαν προτιμήσει να χαλαρώσουν την επιφυλακή και να επιδιώξουν αυτό που αποκαλούσαν ειρηνική συνύπαρξη, και που για τον Φάουστο δεν ήταν παρά μια διακριτική προσέγγιση του καπιταλιστικού κόσμου.
Μέσα σε λίγο καιρό, το επίθετο “ρεβιζιονιστής” είχε μετατραπεί στη χειρότερη βρισιά. Και παρόλο που ο Φάουστο, όταν έφτασε στη Μόσχα, ήταν ήδη ενήμερος των εντάσεων, και μάλιστα είχε αρχίσει να δηλώνει οπαδός του Μάο, δεν μπορούσε να φανταστεί την οξύτητα της εριστικότητας που υπήρχε ήδη ανάμεσα στις δύο χώρες.
Τη διαπίστωσε όταν, με το που βγήκαν από το αεροδρόμιο της Μόσχας, οι Αρχές οδήγησαν την οικογένεια σ’ ένα κοντινό ξενοδοχείο που πιο πολύ έμοιαζε με φυλακή, και τους ενημέρωσαν ότι εκεί, σ’ ένα σιχαμένο δωμάτιο, κλειδωμένοι μέσα –ένα λουκέτο στάβλου τούς εμπόδιζε ν’ ανοίξουν την πόρτα–, θα περνούσαν τις τρεις μέρες της στάσης τους.
Δεν είχαν σοβιετική βίζα, και χωρίς σοβιετική βίζα δεν μπορούσαν να βγουν απ’ το ξενοδοχείο. Ήταν τόσο απλό.
«Μα γιατί;» ρώτησε ο Σέρχιο.
«Γιατί πάμε στην Κίνα» είπε ο Φάουστο. «Κι αυτό δεν τους αρέσει».
«Μα γιατί;» επέμεινε ο Σέρχιο. «Κομμουνιστές δεν είναι κι αυτοί;»
«Ναι» είπε ο Φάουστο. «Αλλά από τους άλλους».

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Βιβλίο από αίμα» του Κιμ ντε Λ’Οριζόν (κριτική) – Ένα μυθιστόρημα που μιλάει ανοιχτά για το μη δυαδικό φύλο

«Βιβλίο από αίμα» του Κιμ ντε Λ’Οριζόν (κριτική) – Ένα μυθιστόρημα που μιλάει ανοιχτά για το μη δυαδικό φύλο

Για το μυθιστόρημα του Κιμ ντε Λ’ Οριζόν [Kim De L'Horizon] «Βιβλίο από αίμα» (μτφρ. Μαρία Αγγελίδου, Άγγελος Αγγελίδης, εκδ. Ψυχογιός). Στην κεντρική εικόνα, το Kim De L'Horizon.

Γράφει η Ελεάνα Κολοβού 

Με ...

«Ιδιωτικές άβυσσοι» του Τζανφράνκο Καλίγκαριτς (κριτική) – Aναζήτηση λύτρωσης από τα σκοτάδια της ψυχής

«Ιδιωτικές άβυσσοι» του Τζανφράνκο Καλίγκαριτς (κριτική) – Aναζήτηση λύτρωσης από τα σκοτάδια της ψυχής

Για το μυθιστόρημα του Τζανφράνκο Καλίγκαριτς [Gianfranco Calligarich] «Ιδιωτικές άβυσσοι» (μτφρ. Δήμητρα Δότση, εκδ. Ίκαρος). 

Γράφει η Χριστίνα Μουκούλη

«Στη ζωή, αλλά και σε κάθε παιχνίδι κάθε νίκη καταλήγει να μοιά...

«Το πρόσωπο του άλλου» του Κόμπο Αμπέ (κριτική) – Ένα νοητικό και φιλοσοφικό παιχνίδι

«Το πρόσωπο του άλλου» του Κόμπο Αμπέ (κριτική) – Ένα νοητικό και φιλοσοφικό παιχνίδι

Για το μυθιστόρημα του Κόμπο Αμπέ [Köbö Abe] «Το πρόσωπο του άλλου» (μτφρ. Στέλιος Παπαλεξανδρόπουλος, εκδ. Άγρα). Κεντρική εικόνα από την κινηματογραφική μεταφορά του βιβλίου (1966).

Γράφει ο Φώτης Καραμπεσίνης

Ο τρόπος που συντίθεται η...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Αδικημένη κουίρ λογοτεχνία: 8 βιβλία που δεν διαβάστηκαν όσο τους αξίζει

Αδικημένη κουίρ λογοτεχνία: 8 βιβλία που δεν διαβάστηκαν όσο τους αξίζει

Υπάρχουν βιβλία που τυχαίνει να συμπίπτουν με πολυαναμενόμενες εκδόσεις, δεν μπαίνουν στο οπτικό πεδίο του κοινού ή πολλές φορές μένουν στη σκιά πολύ δημοφιλών τίτλων με παρόμοια θεματική. Το ίδιο συμβαίνει και με τα κουίρ βιβλία. Κάποια ακούγονται και διαβάζονται περισσότερο από άλλα. Σήμερα, λοιπόν, ημέρα εορτασμο...

«Τηρούμενες αναλογίες» της Πόπης Φιρτινίδου (κριτική) – Ζωντανές ανταποκρίσεις από την ηλικία της ήττας

«Τηρούμενες αναλογίες» της Πόπης Φιρτινίδου (κριτική) – Ζωντανές ανταποκρίσεις από την ηλικία της ήττας

Για τη συλλογή διηγημάτων της Πόπης Φιρτινίδου «Τηρούμενες αναλογίες» (Εκδόσεις των Συναδέλφων). Κεντρική εικόνα: Πίνακας από τον Αργυρό Ουμβέρτο (1884 - 1963) με τίτλο «Ο παππούς» (1912) / Εθνική Πινακοθήκη.

Γράφει ο Γιώργος Ν. Περαντωνάκης

Η ψυχολογί...

«Respublica»: μια κοινότητα χαράς απέναντι σ’ ένα σύμπαν καταναλωτισμού και στρες

«Respublica»: μια κοινότητα χαράς απέναντι σ’ ένα σύμπαν καταναλωτισμού και στρες

Για την multi παράσταση «Respublika» του Λούκας Τβαρκόβσκι [Lukasz Twarkowski], σε παραγωγή της Στέγης του Ιδρύματος Ωνάση, η οποία παρουσιάστηκε στο Terra Vibe Park στη Μαλακάσα. Φωτογραφίες: Ανδρέας Σιμόπουλος

Γράφει ο Νίκος Ξένιος

Ο Πολωνός σκηνοθέτ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Συμπληγάδες αξιών» του Μηνά Στραβοπόδη (προδημοσίευση)

«Συμπληγάδες αξιών» του Μηνά Στραβοπόδη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Μηνά Στραβοπόδη «Συμπληγάδες αξιών» το οποίο κυκλοφορεί στις 21 Ιουνίου από τις εκδόσεις Αρμός.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ναι, το ξέρω! Δεν έπρεπε να σκοτώσω. Μα έπρεπε να σκοτώσω. Ξέρω, δεν είνα...

«Μικρές δοκιμές» του Αντώνη Μακρυδημήτρη (προδημοσίευση)

«Μικρές δοκιμές» του Αντώνη Μακρυδημήτρη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του ομότιμου καθηγητή ΕΚΠΑ Αντώνη Μακρυδημήτρη «Μικρές δοκιμές», το οποίο θα κυκλοφορήσει το επόμενο διάστημα από τις εκδόσεις Νίκας.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Το μείζον πρόβλημα στην εποχή μας έχει ...

«Αποστολή στο Βερολίνο» του Λεν Ντέιτον (προδημοσίευση)

«Αποστολή στο Βερολίνο» του Λεν Ντέιτον (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το κατασκοπικό μυθιστόρημα του Λεν Ντέιτον [Len Deighton] «Αποστολή στο Βερολίνο» (μτφρ. Αντώνης Καλοκύρης), το οποίο κυκλοφορεί αυτές τις μέρες από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

«Μάλλον φέρνουν κ...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Αδικημένη κουίρ λογοτεχνία: 8 βιβλία που δεν διαβάστηκαν όσο τους αξίζει

Αδικημένη κουίρ λογοτεχνία: 8 βιβλία που δεν διαβάστηκαν όσο τους αξίζει

Υπάρχουν βιβλία που τυχαίνει να συμπίπτουν με πολυαναμενόμενες εκδόσεις, δεν μπαίνουν στο οπτικό πεδίο του κοινού ή πολλές φορές μένουν στη σκιά πολύ δημοφιλών τίτλων με παρόμοια θεματική. Το ίδιο συμβαίνει και με τα κουίρ βιβλία. Κάποια ακούγονται και διαβάζονται περισσότερο από άλλα. Σήμερα, λοιπόν, ημέρα εορτασμο...

Πατέρας και γιος: 5 σπουδαία μυθιστορήματα για μια δύσκολη σχέση

Πατέρας και γιος: 5 σπουδαία μυθιστορήματα για μια δύσκολη σχέση

Σύμμαχοι, ενίοτε κι αντίπαλοι. Αγαπημένοι, μα κάποιες φορές σε άλλο μήκος κύματος. Με αφορμή την Ημέρα του Πατέρα (16 Ιουνίου) επιλέξαμε πέντε βιβλία που βρίσκονται σε κυκλοφορία και αναδεικνύουν την πολυπλοκότητα και την ουσιαστική δύναμη που φέρει ο πατέρας ως ρόλος και ως υπόσταση. Κεντρική εικόνα: ο Φίλιπ Ροθ με...

10 κλασικά λογοτεχνικά έργα που έφεραν στο φως τη ΛΟΑΤΚΙ+ εμπειρία

10 κλασικά λογοτεχνικά έργα που έφεραν στο φως τη ΛΟΑΤΚΙ+ εμπειρία

Τα τελευταία χρόνια, η κουίρ λογοτεχνία έχει ανανεωθεί με σύγχρονους εκπροσώπους όπως ο Όσεαν Βουόνγκ ή η Κάρμεν Μαρία Ματσάδο. Εάν αναζητούσαμε, όμως, τις βάσεις ενός κουίρ λογοτεχνικού Κανόνα θα έπρεπε να πάμε πιο πίσω, σε κάποια βιβλία καθοριστικά για την ομοερωτική λογοτεχνία αλλά και για τη λογοτεχνία γενικότερ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

15 Δεκεμβρίου 2023 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2023

Mυθιστορήματα, νουβέλες, διηγήματα, ποιήματα: Επιλογή 100 βιβλίων, ελληνικών και μεταφρασμένων, από τη βιβλιοπαραγωγή του 2023. Επιλογή: Συντακτική ομάδα της Book

ΦΑΚΕΛΟΙ