Για το δοκίμιο του Στίβεν Σαβίρο (Steven Shaviro) «Διαγνωσία» (μτφρ. Βαρβάρα Σπυροπούλου, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης). Εικόνα: Από την ταινία «Η άφιξη» (2016), βασισμένη σε διήγημα του Τεντ Τσιάνγκ, τη λογοτεχνία του οποίου εξετάζει ο Σαβίρο.
Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος
Εγκλωβισμένος στο καρτεσιανό «Σκέφτομαι, άρα υπάρχω», ο άνθρωπος θεωρεί συχνά, εν μέρει δικαίως, πως είναι ο μοναδικός οργανισμός -ένα εξαίρετο μοντέλο- που έχει τη δυνατότητα να σκέφτεται και να αισθάνεται. Είναι, όμως, πράγματι έτσι;
Με αυτό τα φαινομενικά απλό, αλλά τελικά σχεδόν ανεξάντλητο ερώτημα καταπιάνεται ο Στίβεν Σαβίρο στη Διαγνωσία: Νόηση και αισθητικότητα. Το βιβλίο, που κυκλοφορεί στη σειρά Robota των εκδόσεων αφιερωμένη στην επιστημονική φαντασία, δεν είναι μια συμβατική φιλοσοφική πραγματεία, ούτε μια ιστορία επιστημονικής φαντασίας. Είναι κάτι ανάμεσα στα δύο: μια σειρά από φιλοσοφικά πειράματα που χρησιμοποιούν την επιστημονική φαντασία για να εξετάσουν τα όρια της συνείδησης, της νόησης και της εμπειρίας.
Η επιλογή της επιστημονικής φαντασίας δεν είναι διακοσμητική. Για τον Σαβίρο, οι ιστορίες που εκπορεύονται από αυτό το διακριτικό είδος της λογοτεχνίας μπορούν να κάνουν κάτι που η ακαδημαϊκή φιλοσοφία συχνά δυσκολεύεται να πραγματώσει: να μας αναγκάσουν να πάρουμε στα σοβαρά το ερώτημα «τι θα γινόταν αν;».
Τι θα γινόταν αν;
Ας πούμε, τι θα γινόταν αν μια μηχανή μπορούσε να σκέφτεται; Αν ένα ον ήταν ευφυές χωρίς να διαθέτει συνείδηση; Αν η ανθρώπινη σκέψη δεν ήταν τόσο ελεύθερη και αυτόνομη όσο πιστεύουμε; Αν ένας οργανισμός χωρίς εγκέφαλο παρουσίαζε συμπεριφορές που μοιάζουν με επίλυση προβλημάτων;
Το βιβλίο χτίζεται πάνω σε τέτοιες υποθέσεις και τις μετατρέπει σε εργαλεία φιλοσοφικής έρευνας. Η δομή του είναι χαρακτηριστική. Τα κεφάλαια εξετάζουν διαδοχικά τι σημαίνει να «σκέφτεσαι σαν φιλόσοφος», σαν υπολογιστής, σαν άβαταρ, σαν άνθρωπος, σαν δολοφόνος, σαν εξωγήινος και, τέλος, σαν βλεννώδης μούχλα. Η παράθεση αυτή ακούγεται σχεδόν παιχνιδιάρικη, αλλά υπηρετεί μια πολύ σοβαρή ιδέα: η σκέψη δεν χρειάζεται να έχει μία και μοναδική μορφή. Ο Σαβίρο μετακινεί διαρκώς το σημείο παρατήρησης, ώστε ο άνθρωπος να πάψει να θεωρεί τον εαυτό του αυτονόητο κέντρο της νόησης.
Στην αρχή βρίσκεται ένα από τα κλασικά προβλήματα της φιλοσοφίας του νου: η περίπτωση της Mary, της επιστήμονα που γνωρίζει όλα τα επιστημονικά δεδομένα για τα χρώματα, αλλά έχει ζήσει σε έναν ασπρόμαυρο κόσμο. Όταν βλέπει για πρώτη φορά το κόκκινο, αποκτά κάτι που δεν θα μπορούσε να της προσφέρει καμία ποσότητα θεωρητικής γνώσης: την ίδια την εμπειρία. Το παράδειγμα ανοίγει μια ρωγμή ανάμεσα στο «γνωρίζω κάτι» και στο «το βιώνω». Και από εκεί ξεκινά ουσιαστικά ολόκληρο το εγχείρημα του Σαβίρο.
Στα επόμενα κεφάλαια, η συζήτηση μεταφέρεται στις μηχανές, στα ψηφιακά όντα και τελικά στον ίδιο τον άνθρωπο. Το ερώτημα για την τεχνητή νοημοσύνη δεν περιορίζεται στο αν ένας υπολογιστής μπορεί να μιμηθεί την ανθρώπινη συμπεριφορά. Το βαθύτερο ερώτημα είναι αν μπορεί να διαθέτει μια δική του μορφή αισθητικότητας. Και ακόμη περισσότερο: χρειάζεται άραγε η νόηση να συνοδεύεται από συνείδηση; Η διάκριση αυτή γίνεται ιδιαίτερα κρίσιμη όταν ο Σαβίρο περνά στον εξωγήινο και σε μορφές νοημοσύνης τόσο διαφορετικές από τη δική μας, ώστε ίσως να μην έχουμε καν τα κατάλληλα εργαλεία για να τις κατανοήσουμε.
Η διαγνωσία
Εδώ βρίσκεται και η έννοια της «διαγνωσίας». Ο Σαβίρο, φρονίμως ποιών, προσπαθεί να απομακρύνει τη συζήτηση από την ιδέα ότι κάθε σκέψη είναι μια καθαρή, συνειδητή και λογική διαδικασία. Υπάρχουν διεργασίες που προηγούνται της συνειδητής σκέψης, μηχανισμοί που λειτουργούν κάτω από το επίπεδο στο οποίο αντιλαμβανόμαστε τον εαυτό μας ως «σκεπτόμενο υποκείμενο».
Ο Σαβίρο αμφισβητεί έτσι την παραδοσιακή αντίθεση ανάμεσα στη φύση και τον πολιτισμό. Η φύση δεν είναι ένα ακίνητο υπόβαθρο πάνω στο οποίο ο άνθρωπος απλώς παρεμβαίνει – βρίσκεται διαρκώς σε διαδικασία μετασχηματισμού.
Με άλλα λόγια, μεγάλο μέρος αυτού που είμαστε μπορεί να συμβαίνει πριν προλάβουμε να το ονομάσουμε σκέψη. Αυτό έχει και μια πολιτική διάσταση. Αν η σκέψη και η συμπεριφορά μας δεν είναι προϊόντα μιας απομονωμένης, απολύτως αυτόνομης συνείδησης, τότε ούτε η φύση και ο άνθρωπος μπορούν να αντιμετωπίζονται ως δύο καθαρά διαχωρισμένες περιοχές. Ο Σαβίρο αμφισβητεί έτσι την παραδοσιακή αντίθεση ανάμεσα στη φύση και τον πολιτισμό. Η φύση δεν είναι ένα ακίνητο υπόβαθρο πάνω στο οποίο ο άνθρωπος απλώς παρεμβαίνει – βρίσκεται διαρκώς σε διαδικασία μετασχηματισμού. Κάπως έτσι, η επιστημονική γνώση δεν είναι ποτέ εντελώς αποκομμένη από τις κοινωνικές και πολιτικές συνθήκες μέσα στις οποίες παράγεται.
Η επιστημονική φαντασία ως εργαστήριο ιδεών
Η επιστημονική φαντασία είναι επομένως για τον Σαβίρο κάτι περισσότερο από λογοτεχνικό είδος. Είναι ένα εργαστήριο ιδεών. Αναλύοντας έργα συγγραφέων όπως ο Πίτερ Γουάτς και ο Ρ. Σκοτ Μπάκερ, δεν ενδιαφέρεται μόνο για το αν οι επιστημονικές θεωρίες που εμφανίζονται στις ιστορίες τους είναι «σωστές». Τον ενδιαφέρει τι συμβαίνει όταν εκτείνουμε αυτές τις θεωρίες στα άκρα.
Ο υπολογιστής, ο εξωγήινος, το ψηφιακό ον και η βλεννώδης μούχλα δεν λειτουργούν απλώς ως παράξενοι χαρακτήρες σε ένα φιλοσοφικό παιχνίδι. Είναι καθρέφτες μέσα στους οποίους ο άνθρωπος αναγκάζεται να ξαναδεί τον εαυτό του.
Ίσως το μεγαλύτερο κέρδος που αποκομίζει κανείς από τη Διαγνωσία είναι ότι ο Σαβίρο δεν προσπαθεί να κλείσει το ζήτημα της συνείδησης. Αντίθετα, το ανοίγει ακόμη περισσότερο. Μας υπενθυμίζει ότι η ανθρώπινη εμπειρία μπορεί να είναι μόνο μία εκδοχή ενός πολύ μεγαλύτερου φάσματος αισθητικότητας και νόησης. Ο υπολογιστής, ο εξωγήινος, το ψηφιακό ον και η βλεννώδης μούχλα δεν λειτουργούν απλώς ως παράξενοι χαρακτήρες σε ένα φιλοσοφικό παιχνίδι. Είναι καθρέφτες μέσα στους οποίους ο άνθρωπος αναγκάζεται να ξαναδεί τον εαυτό του.
Η δική μας «σκέψη»
Και αυτή είναι ίσως η πιο ενδιαφέρουσα πρόκληση του βιβλίου: δεν μας ζητά απλώς να απαντήσουμε τι είναι η σκέψη. Μας ζητά να αναρωτηθούμε αν, μέχρι σήμερα, θεωρούσαμε «σκέψη» μόνο ό,τι μοιάζει με τον δικό μας τρόπο να σκεφτόμαστε. Μια εκδοχή που αυτή τη στιγμή μάς τσιγκλάει και μας ενοχλεί όσο βρισκόμαστε, έστω και σε πρώιμο στάδιο ακόμη, μπρος στο φάσμα της ολοένα και περισσότερο εξελισσόμενης τεχνητής νοημοσύνης.
Και τούτο διότι στο πεδίο της ΤΝ αντιλαμβανόμαστε μια «οντότητα» που μπορεί να μην είναι ακόμη ανεξάρτητη από τον άνθρωπο, αλλά ποιος μπορεί να ξέρει τι θα συμβεί στο άμεσο μέλλον, όταν ενδέχεται αυτή να καταφέρει να αυτονομηθεί και να παράξει δική της σκέψη και δικά της συναισθήματα. Άλλο ένα «τι θα συμβεί αν» που αυτή τη στιγμή δεν μπορούμε να απαντήσουμε, αλλά το βιβλίο του Σαβίρο μάς δείχνει έναν δρόμο σκέψης και κατανόησης.
Το βιβλίο τιμήθηκε με το University of California (Riverside) 2017 Science Fiction and Technoculture Studies Program Book Award. Η μετάφραση της Βαρβάρας Σπυροπούλου είναι ένα από τα ουσιαστικά «συν» της έκδοσης.
* Ο ΔΙΟΝΥΣΗΣ ΜΑΡΙΝΟΣ είναι δημοσιογράφος και συγγραφέας.
Λίγα λόγια για τον συγγραφέα
Ο Στίβεν Σαβίρο είναι Αμερικανός ακαδημαϊκός, φιλόσοφος και κριτικός πολιτισμού, με πεδία ενδιαφέροντος που περιλαμβάνουν τη θεωρία του κινηματογράφου, τον χρόνο, την επιστημονική φαντασία, τον πανψυχισμό, τον καπιταλισμό, το συναίσθημα και την υποκειμενικότητα.
Απέκτησε πτυχίο (B.A.) στην Αγγλική Φιλολογία το 1975, μεταπτυχιακό (M.A.) στην Αγγλική Φιλολογία το 1978 και διδακτορικό (Ph.D.) στην Αγγλική Φιλολογία το 1981, όλα από το Πανεπιστήμιο του Γέιλ.
