«Το φύλλο, το πηγάδι, τ’ αγγέλιασμα» του Βασίλη Βασιλικού (κριτική) – Η κορυφαία τριλογία του σπουδαίου Έλληνα συγγραφέα

Το βιβλίο-θρύλος της μεταπολεμικής μας λογοτεχνίας επανεκδόθηκε φέτος. Ιστορικά, βέβαια, δεν ξεκίνησε εξαρχής ως ένα ενιαίο σώμα, παρόλο που οι τρεις νουβέλες γράφτηκαν λίγο πολύ στα τέλη της δεκαετίας του ’50. Γράφτηκαν ως ξεχωριστά έργα, δημοσιεύτηκαν μεμονωμένα σε ιδιωτικές εκδόσεις το 1961 και, όπως αναφέρει στο επίμετρό του ο Θανάσης Αγάθος, το 1963 συμπεριλήφθησαν σε έναν ενιαίο τόμο· έκτοτε κυκλοφορούν -σχεδόν πάντα- ως τριλογία, συνδιαβάζονται και συνεξετάζονται πάνω σε μια (συχνά επιδιωκόμενη) κοινή λογική.

«Το φύλλο» ξεκινά με τον Λάζαρο, έναν μονόχνοτο και ούτως ή άλλως ιδιόρρυθμο φοιτητή της Γεωπονικής, που κλέβει μια γλάστρα με ένα φύλλο από την εν τη φαντασία αγαπημένη του. Τοποθετεί τη γλάστρα στο δωμάτιό του, στον έκτο όροφο μιας πολυκατοικίας στη Θεσσαλονίκη, και από τότε προσκολλάται εμμονικά στο φυτό που σιγά σιγά γίνεται δέντρο και απλώνει πρώτα το φύλλωμά του μέσα στο διαμέρισμα και σταδιακά τις ρίζες του μύχια σε όλη την πολυκατοικία, προχωρώντας κρυφά προς το έδαφος και πίνοντας οφιοειδώς το νερό από τους σωλήνες του κτηρίου. Οι ένοικοι ανησυχούν λόγω των τριγμών και ψάχνουν απεγνωσμένα να ανακαλύψουν την προέλευσή τους. 

Η δεύτερη νουβέλα, «Το πηγάδι», μεταφέρει το σκηνικό στην ύπαιθρο, όπου η υπηρέτρια Μαλάμω και το νεαρό αφεντικό της, ο Θάνος προσεγγίζουν το γεμάτο θρύλους πηγάδι, για να αντλήσουν νερό. Η ίδια η δειλία του πρωταγωνιστή απέναντι στο υδροφόρο φρέαρ καμουφλάρεται με μεγαλεπήβολα λόγια, ώστε αυτός πρώτος να την ξεπεράσει, και μετά να πείσει την υπηρέτρια για τα θρυλούμενα γύρω από το πηγάδι. Ακραγγίζει μάλιστα το ερωτικό συναίσθημα προς το πρωτόγονο θηλυκό και στο τέλος η ατολμία μετατρέπεται σε μια απέλπιδα πράξη θάρρους και αυτοεπιβεβαίωσης, όταν ο Θάνος κατεβαίνει επικίνδυνα μέσα στη νύχτα στο όρυγμα, το οποίο όμως αποδεικνύεται ξερό.

Τέλος, «Τ’ αγγέλιασμα» αποτελεί μια ευφυή, χιουμοριστική αναγωγή στη μεταθανάτια ζωή. Ο Άγγελος ξυπνά νεκρός στο επέκεινα, όπου εκπαιδεύεται στη σχολή δόκιμων αγγέλων, ώστε να αποκτήσει φτερά και ρομφαία, πριν αναλάβει υπηρεσία. Η ιστορία συζευγνύει το ουράνιο στρατόπεδο, που έχει τα χαρακτηριστικά της γνωστής σε πολλούς στρατιωτικής θητείας, και τον έρωτα του πρωταγωνιστή -μέσω των ανεπίδοτων επιστολών που γράφει- για την αγαπημένη του στη γη, και ακόμα περισσότερο τη νοσταλγία του για την επίγεια ζωή.

Ένας ολόκληρος κόσμος συμβολισμών στο «Φύλλο» 

Επιχειρώντας την ερμηνευτική περιδιάβασή μου στο τρίπτυχο αυτό σύμπαν, θα σταθώ καταρχάς στην πρώτη νουβέλα. Τι συμβολίζει το φύλλο; Πώς μια «τρελή» ιδέα ενός φυτού που διαπερνά την πολυκατοικία γίνεται συνεκδοχικά ένας ολόκληρος κόσμος συμβολισμών;

Σε πρώτη φάση η αλλομπέτσα (ή φυλλόδεντρο ή αλλόφυλλο ή όπως αλλιώς το ονομάζει ο πρωταγωνιστής) είναι μια δύναμη που ορθώνεται ενάντια στην πολυκατοικία και στη θέληση των ανθρώπων. Από άλλη σκοπιά, εμφανίζεται ως η απειλή που υποσκάπτει (κυριολεκτικά) το ίδιο το κτήριο και μαζί την ομαλή ζωή των ατόμων τα οποία έχουν βολευτεί στη μικροαστική τους καθημερινότητα. Ανάλογα με το πώς θα δούμε αυτήν την αντίθεση -και τους δύο της πόλους-, θα νοηματοδοτήσουμε ένα υπερ-φυσικό φαινόμενο που διασαλεύει την όποια ισορροπία.

Η αναζήτηση του χαμένου Παραδείσου, όπου η φύση και η αθωότητα κυριαρχούν, επιδιώκεται κόντρα στην πορεία της ανθρωπότητας, η οποία, βγαίνοντας από τον κήπο της Εδέμ, ακολουθεί μονόδρομα τον δρόμο της νοσηρότητας και της ησιόδειας κατηφόρας μακριά από την προσωπική της ευτυχία. 

Μια εύλογη θεωρία, που έχει ήδη ακουστεί, είναι ότι το φυτό που γιγαντώνεται είναι η φύση, την οποία η πολυκατοικία (η πόλη, η αστική ζωή) έχει περισφίξει. Επομένως, το φυσικό περιβάλλον, που έχει εξοριστεί και περιοριστεί, προσπαθεί με άπειρους τρόπους να κερδίσει το χαμένο του έδαφος, παλεύοντας με τα μπετά, τα πλακάκια και τα πατώματα. Ό,τι ο άνθρωπος θέτει στο περιθώριο, οι ίδιοι οι φυσικοί νόμοι το κάνουν να ορθώνεται ξεπερνώντας τις τσιμεντένιες κατασκευές και την αστική μουντάδα.

Από την άλλη, έχουν προτείνει να θεωρήσουμε το γιγάντιο φύλλο ως την προσπάθεια του ανθρώπου να ξεφύγει από τα δεσμά της κοινωνικής πραγματικότητας και μέσω της ουτοπίας να βρεθεί σε έναν άλλο κόσμο ειδυλλιακής ευδαιμονίας. Απέναντι στην πεζότητα της πολυκατοικίας και την τυποποιημένη ζωή, ο Απόστολος Σαχίνης (1984: 183) ερμηνεύει το φυτό που κατακλύζει τα πάντα ως την αποτυχημένη απόπειρα του ανθρώπου να διαφύγει στη γαλήνη και την ατομική ομορφιά.

Αυτή η ερμηνεία μπορεί να έχει και θεολογικές προεκτάσεις, όπως φαίνεται σε πολλά σημεία της νουβέλας, στα οποία ακούγονται ευαγγελικοί απόηχοι. Η αναζήτηση του χαμένου Παραδείσου, όπου η φύση και η αθωότητα κυριαρχούν, επιδιώκεται κόντρα στην πορεία της ανθρωπότητας, η οποία, βγαίνοντας από τον κήπο της Εδέμ, ακολουθεί μονόδρομα τον δρόμο της νοσηρότητας και της ησιόδειας κατηφόρας μακριά από την προσωπική της ευτυχία. Τέλος, ο Δ. Τζιόβας (2017), χωρίς να αρνείται την αντίθεση μεταξύ φύσης και πολιτισμού, εστιάζει στην προσπάθεια του Λάζαρου να συμφιλιωθεί με τη σεξουαλικότητά του, βλέποντας το φυτό ως τη μητέρα-ερωμένη, και στην αναζήτηση ταυτότητας από την παιδική του ανωριμότητα προς στην ενηλικίωση σε σχέση με τους άλλους και δη τους γονείς του.

«Το πηγάδι» και «Τ’ αγγέλιασμα»

Όσο για «Το πηγάδι», η κριτική δεν έχει προχωρήσει σε πολύ πειστικές απαντήσεις. Η αβουλία του Θάνου, ο οποίος εντέλει πεθαίνει από έναν άγνωστο ιό και όχι από το πηγάδι (εκτός αν αυτά τα δύο σχετίζονται!), τον οδηγεί στο να βιώσει το υπαρξιακό του αδιέξοδο, ξεκομμένος από τα ουσιαστικά στηρίγματα της ζωής, και, για να το ξεπεράσει, επιχειρεί να καταδυθεί στο πηγάδι, το οποίο συμβολίζει τον τάφο, το ασυνείδητο και τις μύχιες γενετήσιες δυνάμεις (Κοτζιάς 1961). Την ίδια σύνδεση θανάτου και ερωτικής ή άλλης απελπισίας κάνει ο Π. Μουλλάς (1962). Μια πιο καίρια ερμηνεία δίνει ο Απ. Σαχίνης (1984), ο οποίος θεωρεί ότι η σύγχυση του πρωταγωνιστή -σε αντίθεση με τις καθαρές γραμμές που προτείνει η Μαλάμω- οφείλεται στην πολυπλοκότητα της σκέψης του, στη γνώση που διυλίζει χωρίς λόγο τα πάντα, και στην αμαρτία, που έχει απομακρύνει τον άνθρωπο από την καθαρότητα της απλής ζωής. Ο Θάνος, και γενικότερα ο μεταπολεμικός άνθρωπος, πνίγεται στις σκέψεις του, που λειτουργούν ανασταλτικά, αυτοπεριορίζεται, θέτει συνεχώς εμπόδια στον εαυτό του υπεραναλύοντας την πορεία του, και συνεπώς αυτοευνουχίζεται, με τη διπλή σημασία της λέξης, τόσο στον σεξουαλικό τομέα όσο και στις αποφάσεις-πράξεις στις οποίες θέλει και πρέπει να προβεί.

Η τριλογία διαβάζεται ακόμα και σήμερα με την ίδια διαχρονική αξία λόγω των συμβολικών διαστάσεων των νουβελών, του χιούμορ και των αφηγηματικών αρετών του Βασίλη Βασιλικού.

Κλείνοντας με «Τ’ αγγέλιασμα», θα σταθώ στους δύο άξονες του έργου. Αφενός, η άβολη στάση του πρωταγωνιστή και κυρίως η απαθής επανάσταση του συστρατιώτη του Ασήμη εκφράζουν την «ανταρσία του ατόμου στο οργανωμένο και δυναστευτικό σύνολο» (Σαχίνης 1984), ειδικά όπως αυτό αισθητοποιείται στο στρατόπεδο. Αφετέρου, οι επιστολικές απευθύνσεις του Άγγελου προς την αγαπημένη του δηλώνουν όχι μόνο το ερωτικό στοιχείο που πάντα αναζητείται και δίνει ζωή, έστω και στο φαντασιακό του ατόμου, αλλά και τη νοσταλγία για την προθανάτια ζωή (Μουλλάς 1962).

Οι περισσότεροι συνδέουν το έργο του Βασίλη Βασιλικού -και ειδικότερα την τριλογία- με το επαναστατικό πνεύμα των καιρών, που διαποτίζεται από τις υπαρξιστικές αντιλήψεις. Ο Π. Μουλλάς (1961) βλέπει το «Φύλλο» ως μια επαναστατική πράξη απέναντι στη συμβατικότητα των ανθρώπων και την κοινωνική συμβίωση, ενώ ο Απ. Σαχίνης (1984: 12) μιλά γενικότερα για «πεζογραφία διαμαρτυρίας, “εξέγερσης” και “οργής”».

Η επιρροή του Υπαρξισμού

Θα ήθελα να δω την τριλογία σε σχέση με ένα κίνημα σκέψης, που είχε διεισδύσει στην Ελλάδα κυρίως τη μεταπολεμική εποχή, τον Υπαρξισμό. Ένα βασικό του δίδαγμα συνοψίζεται καταρχάς στο «Η κόλαση είναι οι άλλοι», μότο του Ζαν Πολ Σαρτρ, που εκδηλώνεται σε πολλά σημεία του τρίπτυχου έργου, καθώς «το κλειστό άτομο, διχασμένο από την “ανεπιθύμητη γνώση”, τις υπαρξιακές αντιφάσεις και την αίσθηση του χαμένου παραδείσου, στασιάζει ενάντια στις ρωγμές του ή επινοεί παιδιάστικες εκδικήσεις» (Μουλλάς 1962). Ακόμη περισσότερο, στο «Αγγέλιασμα» η μορφή του Ασήμη είναι δεδηλωμένα υπαρξιστική, λοξοκοιτάζει τον Σίσυφο και θυμίζει τον Ξένο του Αλμπέρ Καμί, ζει αποκομμένη από τους στόχους που η κοινωνία τού επιβάλλει, και δεν νοιάζεται για τις συνέπειες των πράξεών της. Γενικότερα, η ατομική ευθύνη δεν αφορά ένα γενικότερο πολιτικό πρόταγμα, αλλά ένα προσωπικό στοίχημα αντίστασης στο κοινωνικά επιβεβλημένο, αναζήτησης της ελευθερίας και διά του παραλόγου ανακατάταξης της ζωής.

Η τριλογία διαβάζεται ακόμα και σήμερα με την ίδια διαχρονική αξία λόγω των συμβολικών διαστάσεων των νουβελών, του χιούμορ και των αφηγηματικών αρετών του Βασίλη Βασιλικού. Ιδίως όμως οι φανταστικοί κόσμοι που ο συγγραφέας στήνει δημιουργούν ένα μυητικό μυστήριο το οποίο προβληματίζει και θέτει την ήπια επανάσταση ως ψυχική και υπαρξιακή ανάγκη του καθενός.

* Ο ΓΙΩΡΓΟΣ Ν. ΠΕΡΑΝΤΩΝΑΚΗΣ είναι διδάκτορας Νεοελληνικής Φιλολογίας, κριτικός βιβλίου και συγγραφέας. Πρόσφατα κυκλοφόρησε –σε δική του επιμέλεια– ο δεύτερος τόμος της σειράς «Ιστορίες του 21ου αιώνα», μια συλλογή 12 διηγημάτων με τίτλο «Μεταξύ ανθρώπου και μηχανής» (εκδ. Διόπτρα).

Σχετική βιβλιογραφία

Βαρίκας, Βάσος (1961): «Νέα πεζογραφήματα», εφ. Το Βήμα, 30 Απριλίου 1961.
Κοτζιάς, Αλέξανδρος (1961): «Βασίλης Βασιλικός, Το πηγάδι», εφ. Μεσημβρινή, 24 Νοεμβρίου 1961.
Μουλλάς, Παναγιώτης (1961): «Τα βιβλία. Βασίλη Βασιλικού: Το φύλλο», περ. Κριτική, τεύχ. 15, Μάιος-Ιούνιος 1961, σελ. 103-105.
Μουλλάς, Παναγιώτης (1962): «Το φύλλο, το πηγάδι, τ’ αγγέλιασμα», περ. Διάλογος, Α΄, τεύχ. 2, 1962.
Σαχίνης, Απόστολος (31984): Νέοι πεζογράφοι, Βιβλιοπωλείον της «Εστίας», Αθήνα.
Τζιόβας, Δημήτρης (2017): «Το φύλλο του Βασίλη Βασιλικού. Αλληγορία, ταυτότητα και σεξουαλικότητα», στο Η πολιτισμική ποιητική της ελληνικής πεζογραφίας. Από την ερμηνεία στην ηθική, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, Ηράκλειο, σελ. 443-465.

Λίγα λόγια για τον συγγραφέα

Ο Βασίλης Βασιλικός γεννήθηκε στην Καβάλα το 1934. Σπούδασε στο Λύκειο Καρυωτάκη (Καβάλα), στη Σχολή Βαλαγιάννη, στο Αμερικανικό Κολέγιο Ανατόλια (Θεσσαλονίκη), στη Νομική Σχολή (ΑΠΘ), στο Yale University – Drama School και τηλεσκηνοθεσία στο SRT (School of Radio and Television, Νέα Υόρκη). Υπήρξε βοηθός σκηνοθέτη σε ξένες παραγωγές, σκηνοθέτης ντοκιμαντέρ, σεναριογράφος, επιμελητής σεναρίων, εισηγητής σεναρίων στην Arte (1990-1993), ερασιτέχνης ηθοποιός, δημοσιογράφος, συγγραφέας, αναπληρωτής γενικός διευθυντής στην ΕΡΤ-1 (1981-1984), δημοτικός σύμβουλος Δήμου Αθηναίων (1994-1996), πρέσβης εκ προσωπικοτήτων της Ελλάδας στην Ουνέσκο (1996-2004), πρόεδρος της Εταιρείας Συγγραφέων (2001-2005).

Από το 1953 έως τον θάνατό του (2023) εξέδωσε περί τα εκατόν είκοσι βιβλία (πεζογραφία, δοκίμιο, θέατρο, ποίηση) και ήταν ο πιο πολυμεταφρασμένος Έλληνας πεζογράφος μετά τον Νίκο Καζαντζάκη. Τιμήθηκε με το Βραβείο των «12» (1961) για την Τριλογία Το φύλλο, Το πηγάδι, Τ’ αγγέλιασμα, με το Κρατικό Βραβείο Διηγήματος (1980) για το Τελευταίο αντίο, το οποίο και δεν αποδέχθηκε, και το διεθνές βραβείο Mediterraneo (1970). Ήταν επίτιμος διδάκτωρ Πανεπιστημίου Πατρών στην έδρα της Φιλολογίας, Ταξιάρχης Γραμμάτων και Τεχνών της Γαλλικής Δημοκρατίας (1984), μέλος του Διεθνούς Κοινοβουλίου των Συγγραφέων και μέλος του Δ.Σ. των Γάλλων συγγραφέων (Maison des Ecrivains, Γαλλία, 1990-1993).

• Διαβάστε επίσης: Βασίλης Βασιλικός: «Θέλησα να αποτυπώσω τον αιώνα μου»

Ανάμεσα στα χίλια βιβλία που πρότεινε στους αναγνώστες της η αγγλική εφημερίδα The Guardian («1.000 novels everyone must read», 21.1.2009) περιλαμβάνονται μόνο δύο ελληνικά: το βιβλίο του Νίκου Καζαντζάκη Βίος και πολιτεία του Αλέξη Ζορμπά και το Ζ του Βασίλη Βασιλικού. Ήταν παντρεμένος με την υψίφωνο Βάσω Παπαντωνίου με την οποία απέκτησε μία κόρη, την Ευρυδίκη.