Αλεξάνδρα Παπαστεφάνου: «Η ποίηση έχει τη γοητεία του αστάθμητου, είναι ρευστή όπως η μουσική»

Η Αλεξάνδρα Παπαστεφάνου έχει διανύσει μια μακρά πορεία στον χώρο της μουσικής. Κόρη και μαθήτρια της Τερψιχόρης Παπαστεφάνου, πιανίστρια και συνθέτρια, η Παπαστεφάνου μέσα στο 2026 δημοσίευσε όχι ένα, μα δύο έργα, ένα ποιητικό και ένα μυθοπλασίας: η συλλογή της Η αλφάβητος της γενέθλιας γης και το αφήγημα Ο σοφός γάτος Ρουρούνος κυκλοφόρησαν πρόσφατα από τις εκδόσεις Γραφή.

Με αφορμή την κυκλοφορία των βιβλίων, μιλήσαμε με την Αλεξάνδρα Παπαστεφάνου για το ποιητικό της εργαστήρι, τους μυθοπλαστικούς της ήρωες, τις επιρροές της κ.ά. 

Θα λέγαμε πως η ζωή σας ταυτίζεται με τη μουσική. Πώς ξεκινήσατε να γράφετε;

Έχετε δίκιο, η ζωή μου ταυτίστηκε με τη μουσική πολύ νωρίς. Όμως, δεν ξύπνησα μια μέρα και αποφάσισα να γράψω. Ανέκαθεν έγραφα, σκάρωνα κάτι καθημερινά, έστω κι αν δεν θέλησα ποτέ να το επικοινωνήσω ή να το κοινοποιήσω. Από μικρή είχα πάντα συντροφιά ένα σημειωματάριο, όπου κατέγραφα σκέψεις, γιατί με γοήτευε η γλώσσα και η γραφή. Ήταν μια καθημερινή μαθητεία, ένα καθημερινό σκύψιμο ή σκάψιμο σε κοιτάσματα θαυμαστών θησαυρισμένων κόσμων, που μου έδινε δύναμη. Αλλά και η ίδια η μουσική δεν είναι μόνον οργανωμένος ήχος. Είναι και ροή, είναι λόγος. Η μουσική ομιλία είναι μια εκφραστική αφήγηση με αφετηρία τη σκέψη. Κατά καιρούς, παθιαζόμουν επίσης με τη φιλοσοφία ή την αστρονομία, η τελευταία έχει αφήσει ορατά ίχνη στην Αλφάβητο της γενέθλιας γης.

Με την ποιητική σας συλλογή, Αλφάβητος γης γενέθλιας γης, επιχειρείτε να διαμορφώσετε ένα δικό σας αλφαβητάρι με το οποίο αρθρώνετε έναν νέο λόγο. Πρόκειται για το δικό σας πέρασμα από τη γλώσσα της μουσικής στον γραπτό λόγο;

Όπως είπα και πριν, η μουσική ερμηνεία είναι η τέχνη της αφήγησης με ήχους. Ο ήχος συμπεριλαμβάνει τις λέξεις, είναι και τα δύο φτιαγμένα από το ίδιο υλικό. Δεν συμβαίνει το ίδιο με τις εικαστικές τέχνες. Οι λέξεις, ως αυθυπόστατος ηχητικός κόσμος, κτίζουν άπειρα δώματα για να κατοικήσει η σκέψη, όπως και ο ήχος έχει αμέτρητες συχνότητες, έστω και ασύλληπτες για το ανθρώπινο αυτί. Η ποίηση έχει τη γοητεία του αστάθμητου, είναι ρευστή, όπως η μουσική, και περιτυλίσσεται γύρω από τα γράμματα, όπως η μουσική γύρω από τους φθόγγους. Η Αλφάβητος της γενέθλιας γης χρησιμοποιεί τις παρηχήσεις των γραμμάτων ως έναν μουσικό συνεκτικό ιστό, γύρω από τον οποίο αναπτύσσεται η ποιητική σκέψη.

Στο άλλο βιβλίο σας, ο ήρωάς σας, ο Ρουρούνος, από γάτος του αγρού γίνεται ένας γάτος φιλόσοφος, στιχουργός αναγνώστης. Πολλοί έχουν γράψει για τις γάτες, την αυτάρκειά τους, τη γοητεία που ασκούν στους ανθρώπους. Εσείς γιατί επιλέξατε έναν γάτο για ήρωα;

Ο Ρουρούνος είναι υπαρκτός. Είναι ο δικός μου γάτος, που έχει πραγματικά ζήσει περιπλανώμενος στους αγρούς, πριν μετακομίσει σ’ ένα σπίτι με πιάνο. Μακρινή υποσυνείδητη επιρροή ήταν το καταπληκτικό βιβλίο Βίος και πολιτεία του γάτου Μουρ του Ε.Τ.Α. Χόφμαν, αν και με εντελώς άλλη πλοκή. Στην καινούργια του, καθιστική ζωή, ο Ρουρούνος προσαρμόζεται και αφουγκράζεται, μαθαίνει τον κόσμο των ανθρώπων παρατηρώντας τα πάντα με έκπληξη και αθωότητα που εσωκλείει πάντα μια μεταφυσική ματιά, έστω κι αν στο τέλος, από αφέλεια (ή από υπερβολική αυτοπεποίθηση;), καταλήγει σε συμπεράσματα που για την ανθρώπινη λογική είναι λανθασμένα. Η αυτογνωσία του περνάει μέσα από την προσπάθεια κατανόησης των ανθρώπων, μόνο που είναι βέβαιος πως είναι οι άνθρωποι που βλέπουν την πραγματικότητα παραμορφωμένη.

Ο Ρουρούνος μορφώνεται μόνος του, κάνει μια εκστρατεία «στην Κολχίδα της γνώσης». Είναι ένα από τα θέματα του βιβλίου σας η δύναμη της ανάγνωσης και της Τέχνης;

Η δύναμη της ανάγνωσης, όταν εκπροσωπείται από ένα λόγιο γάτο, χρησιμοποιείται ως παράδοξο και σκωπτικό στοιχείο: ο γάτος αποδεικνύεται ειλικρινής και ικανότατος να στηλιτεύσει, αντ’ εμού, την α-νοησία και την κενότητα, ως αυτοδίδακτος λόγιος.

Ο γάτος παρατηρεί και σχολιάζει. Για παράδειγμα, στέκεται αρκετά στο ρολόι του τοίχου: «Δεν έχω καταλάβει τι είναι ο χρόνος. Είναι, λέει, κάτι που περνάει γρήγορα, μεγάλο και αόρατο για τους ανθρώπους». Με ποιον τρόπο αξιοποιήσατε το ιδιαίτερο βλέμμα ενός ζώου πάνω στις ανθρώπινες καταστάσεις;

Απηχώντας ανθρώπινες απορίες, δεν είναι λίγες οι φορές που ο γάτος εκφράζει μεταφυσικές και υπαρξιακές αναζητήσεις με αφοπλιστική παιδικότητα: τι είναι τα χρώματα, τι είναι το χιόνι, τι είναι ο χρόνος, τι είναι ο έρωτας; Θα παραμείνει ένα αίνιγμα αν οι αυταπάτες του διασταυρώνονται με την πραγματικότητα. Όμως, στο τελευταίο κεφάλαιο, όταν ανακαλύπτει την ευεργετική δύναμη του έρωτα και, έστω προδομένος, γίνεται στιχουργός, διατηρεί την παραδειγματική αυτάρκεια της γάτας που ξέρει ακόμα και στην αποτυχία να αδράξει μια ευκαιρία.

Στο βιβλίο σας αναφέρετε διάφορα άλλα έργα, μουσικά, αλλά και ποιητικά και άλλα, την ποίηση του Σεφέρη, την Πραγματεία περί ύψους του Λογγίνου. Μαρτυρούν, έστω κάποιες από αυτές τις αναφορές, τις επιρροές σας;

Βασικά, οι αναφορές αυτές είναι στοιχεία υπερβολής. Δεν θα μπορούσε ένας λόγιος γάτος που σέβεται τον εαυτό του να μην διαβάσει τις «Γάτες του Άη-Νικόλα» του Σεφέρη. Όσο για την Πραγματεία περί ύψους του Λογγίνου, ο Ρουρούνος, ως λάτρης του Ωραίου και του Υψηλού, μοιράζεται μαζί μου όσα αγαπώ. 

* Ο ΣΟΛΩΝΑΣ ΠΑΠΑΓΕΩΡΓΙΟΥ είναι δημοσιογράφος και συγγραφέας.

Λίγα λόγια για τη δημιουργό

Γεννημένη στα Τρίκαλα σε μουσική οικογένεια, κόρη της Τερψιχόρης Παπαστεφάνου, διευθύντριας της ιστορικής Χορωδίας Τρικάλων, η πιανίστα και συνθέτης Αλεξάνδρα Παπαστεφάνου έχει διεθνή σταδιοδρομία με σόλο ρεσιτάλ, κοντσέρτα και μουσική δωματίου καθώς και διεθνή δισκογραφία.

Έχει διακριθεί σε διεθνείς διαγωνισμούς, έχει τιμηθεί από την Ένωση Ελλήνων Κριτικών Θεάτρου και Μουσικής και, από την Ακαδημία Αθηνών, με το Βραβείο Μοτσενίγου.

Από τις εκδόσεις Παπαγρηγορίου – Νάκας κυκλοφορούν επίσης τα βιβλία της Μπαχ, ο μουσικός του απείρου και Μικρά κείμενα για τους νέους μουσικούς.