«Ο τερατώδης κ. Μπεν» του Άρη Μαραγκόπουλου (γκράφικ νόβελ) – Χειροποίητη κοινωνικοπολιτική αφήγηση επιστημονικής φαντασίας

Το νέο διαφορετικό, πλην όμως γοητευτικό και συναρπαστικό, λογοτεχνικό εγχείρημα του Άρη Μαραγκόπουλου είναι ένα γκράφικ νόβελ.

Μια «χειροποίητη» κοινωνικοπολιτική νουβέλα επιστημονικής φαντασίας, η οποία αντιμετωπίζει ισότιμα τον λόγο και την εικόνα, την αφήγηση και τις εικαστικές παραθέσεις, αποτελούμενες από πρωτότυπα σχέδια, ευφάνταστα κολλάζ και επεξεργασμένες επιζωγραφισμένες φωτογραφίες που υπογράφονται στο σύνολό τους από τον συγγραφέα, ως αμάλγαμα. Ως μια μίξη αδιαχώριστων γλωσσικών και εικονιστικών στοιχείων, που αλληλοπεριχωρούνται και αλληλοσυμπληρώνονται, χωρίς να χάνουν την αυτοτέλεια, τη δυναμική και την ιδιαιτερότητά τους. Μαζί με τις λειτουργικές κατατοπιστικές ενθέσεις ενός ιδιαίτερα καίριου πραγματολογικού αρχειακού υλικού, που συμπορεύεται με την πλοκή παρέχοντας στον αναγνώστη χρήσιμες πληροφορίες και ενδιαφέροντα πολιτιστικά και ιστορικά τεκμήρια.

Ποιος είναι ο Μπεν-Βενιαμίν;

Ποιος είναι όμως αυτός ο αινιγματικός ήρωας, ο Μπεν-Βενιαμίν με την πτυχωτή φουτουριστική μορφή από αιχμηρά πυραμοειδή πολύεδρα, που αλλάζουν συνεχώς χρώματα ανάλογα με τις διαθέσεις του και τα δύο αστεία κεφάλια που ίπτανται ως δορυφόροι γύρω από τον κορμό του και συνεργάζονται, αντιπαρατίθενται ή συγκρούονται λυσσαλέα στη σκέψη, στις προθέσεις και στις αποφάσεις; Το εξωπραγματικό τερατώδες πλάσμα, θύμα των αμφιλεγόμενων επιστημονικών ερευνητικών προγραμμάτων, που παραγγέλλονταν και χρηματοδοτούνταν από την Αμερική (την οποία μέχρι να αρχίσει η περιπέτειά του θεωρούσε γη της επαγγελίας), που επισκέπτεται τον συγγραφέα εν μέσω χούντας, βίας, ζόφου και ανελευθερίας. Ο δυσθεώρητος έκπτωτος άγγελος-φυγάς που εισχωρεί στη ζωή του για να φέρει ένα ζωογόνο αναρχικό αεράκι ελευθερίας, ανατροπής και αμφισβήτησης και για να θυμίσει στον αναγνώστη ξεχασμένους εφιάλτες από την επταετή δικτατορία, την υποτελή σχέση της χώρας μας με τις ΗΠΑ και τις κυνικές και ειδεχθείς πρακτικές του παγκόσμιου καπιταλισμού. Ο οργισμένος ταπεινωμένος Έλληνας που έχασε την ανθρώπινη φύση του για να μεταλλαχθεί σε μια αλλόκοτη οντότητα, ένα υβριδικό τοτέμ με πλαστικοποιημένο σώμα από πολυαιθυλένιο, αλλά με ανθρώπινη ψυχή και ευγενή συναισθήματα, ο οποίος, αφού κατάφερε να δραπετεύσει από τους βασανιστές του και να γυρίσει πίσω, αποφασίζει να συνεγείρει τους συμπατριώτες του και να τιμωρήσει τους στρατοκράτες και τους πρόθυμους συνεργάτες της χούντας.

Ο συγγραφέας, με αναδρομές, αφηγείται και εξεικονίζει την ιστορία του ορφανού καλόψυχου αγοριού, που χάνοντας από μικρό τους γονείς του (γιατί κι ο Βενιαμίν είχε κάποτε μια οικογένεια σαν όλους τους άλλους) και ζώντας με μια άτεκνη θεία του, δεν ήξερε από που να κρατηθεί και τι να ονειρευτεί. Έτσι, όταν έγινε ένας κάπως ασταθής νέος, ένας ντροπαλός και λίγο αφελής φοιτητής, που αγαπούσε τα χορταράκια και τις καρδερίνες και σύχναζε στην αμερικάνικη δανειστική βιβλιοθήκη στην οδό Σταδίου, μην έχοντας τίποτα σημαντικό να χάσει και τίποτα αγαπημένο και πολύτιμο να αφήσει πίσω του, θα στρατολογηθεί ως ιδιαίτερα κατάλληλη περίπτωση από την αμερικάνικη υπηρεσία πληροφοριών που αναζητούσε στις παρακατιανές χώρες της Αφρικής, της Λατινικής Αμερικής και του ευρωπαϊκού νότου, όπως η Ελλάδα, εύκολα εύπιστα θύματα με ιδιαίτερα χαρακτηριστικά και ψυχισμό. Και όλα αυτά διαδραματίζονταν τη μακρινή, δύστηνη και αλλοπρόσαλλη δεκαετία του εξήντα, όπου η νέα γενιά προσπαθούσε να διαχειριστεί το μετεμφυλιακό τραύμα του διχασμού και να αυτοπροσδιοριστεί επινοώντας ένα διαφορετικό ανήκειν.

Ο υπερστρατιώτης, ένας σουρεαλιστικός αρλεκίνος

Παραπλανημένος από την προσδοκία μιας «εφόρου ζωής αποζημίωσης», την πειστική ρητορεία για τους στόχους και τα αποτελέσματα των θαυμαστών επεμβάσεων που θα συντελούνταν επάνω του και εντός του και θαμπωμένος από την επιστημονική ανωτερότητα, το κύρος και την δύναμη των ΗΠΑ, σχεδόν οικειοθελώς θα προσχωρήσει στα πειράματα της CIA την εποχή του ψυχρού πολέμου και της αντικομουνιστικής υστερίας, για τη δημιουργία βιονικών πολεμιστών, υπερστρατιωτών με ανύπαρκτη συνείδηση και υπερφυσική δύναμη. Θα φθάσει πακέτο στα μυστικά εργαστήρια της Νεμπράσκα κι εκεί θα ξεκινήσει ο γολγοθάς μεταστοιχείωσής του.

Ένας σουρεαλιστικός πικασικός αρλεκίνος με μεταλλική χροιά φωνής και μυρωδιά latex, στο πρότυπο της αρχιμήδειας επινόησης «Οστομάχιον», που αποτελούσε το αρχαιότερο παζλ, μαθηματικό πρόβλημα και παιχνίδι.

Καταναλώνοντας απίστευτες ποσότητες χημικών ουσιών, ναρκωτικών (είναι γνωστά τα πειράματα για την επίδραση του LSD) και μικροπλαστικών, θα αρχίσει να αλλάζει. Οι παρεμβάσεις στο νευρικό του σύστημα θα τον οδηγήσουν σε διαδοχικές μεταμορφώσεις εαυτού. Πρώτα θα μοιάσει με ένα υβριδικό κακέκτυπο του λευκοκέφαλου αετού, εμβλήματος των ΗΠΑ, και κατόπιν, αιφνιδιάζοντας ακόμη και τους εμπνευστές του προγράμματος, θα μεταμορφωθεί στην αποδομημένη παιγνιώδη πολύχρωμη κυβιστική μορφή, που μας παραθέτει ο συγγραφέας. Ένας σουρεαλιστικός πικασικός αρλεκίνος με μεταλλική χροιά φωνής και μυρωδιά latex, στο πρότυπο της αρχιμήδειας επινόησης «Οστομάχιον», που αποτελούσε το αρχαιότερο παζλ, μαθηματικό πρόβλημα και παιχνίδι. Μιας ευφάνταστης γεωμετρίας που με ιδιοφυείς χαράξεις μπορούσε να αναδιπλωθεί κομψά και να γίνει μια επιφάνεια χωρίς όγκο. Ίσως σε αντιπαράθεση με τους δύσμορφους γίγαντες από ακατέργαστες οργανικές μάζες του Χόλυγουντ, όπως ο Hulk, ο φανταστικός χαρακτήρας της Marvel Comics με την τεράστια δύναμη και τις υπερφυσικές ιδιότητες.

Εικόνα από το γκράφικ νόβελ

Όμως, η περίπτωση Μπέν-1948 θα αποδειχθεί ανθεκτική στα διεστραμμένα πειράματα αλλοίωσης προσωπικότητας και μη δεκτική στην πολιτική χειραγώγηση. Θα αποδράσει με ένα απονενοημένη σάλτο μορτάλε στο κενό και θα επιβιώσει, θα τιμωρήσει τον επιφορτισμένο για την μεταμόρφωσή του Αμερικανό βιοχημικό επιστήμονα πνίγοντάς τον και θα επιστρέψει πίσω στην Ελλάδα.

Το τέλος του κυρίου Μπεν

Ο Μπεν-Βενιαμίν δεν είχε επιλέξει τυχαία ποια πόρτα θα χτυπήσει, γιατί ο συγγραφέας μετά το πρώτο σοκ θα τον καλοδεχτεί στη ζωή του προσφέροντάς του αποδοχή, στέγη και φιλία. Στην πορεία θα ενταχθεί στην παρέα και μια γυναίκα, φίλη του Βενιαμίν από τα παλιά, για να συγκατοικήσουν όλοι μαζί συμβιώνοντας με την αρμονία και την ελευθεριότητα που επέβαλαν τα πρότυπα της εποχής. Μόνο που η Ευδοκία θα ερωτευτεί παράφορα τον μεταλλαγμένο Μπεν με τα βαθιά ανθρώπινα συναισθήματα, την ευγένεια και τον ανεξήγητο συμπαντικό ερωτισμό, που την οδηγούσε σε οργασμικούς παραδείσους, ώστε όταν εκείνος φύγει από τη ζωή νικημένος από την «συγκρουσιακή βιολογική συνθήκη πολυαιθυλένιου και ζωικού οργανισμού», θα τον ακολουθήσει. Γιατί ο τερατώδης Μπεν ήταν τρυφερός και καλοκάγαθος σαν το παιδί που υπήρξε κάποτε, εκτός από τις στιγμές που από τους δίδυμους εγκεφάλους του επικρατούσε εκείνος που επέλεγε τον θυμό και την ανεξέλεγκτη βία, όπως ήταν προγραμματισμένος. Επίσης, αφομοιωνόταν στο περιβάλλον σαν χαμαιλέοντας και μπορούσε να γίνεται ορατός μόνο όταν το ήθελε. Μάλιστα, έτσι ξεπάστρευε, «έκανε επιστροφές» κατά τον συγγραφέα, τους ξεδιάντροπους χαμερπείς βασανιστές και συνοδοιπόρους της χούντας που είχαν κάποια ηλικία. Απλά φανερωνόταν ως υπερφυσικός αμείλικτος τιμωρός μπροστά τους και εκείνοι πέθαιναν από φόβο.

Μια κοινωνικοπολιτική αφήγηση για τον τερατώδη κ. Μπεν-Βενιαμίν, που αγάπησε και ενέπνευσε τους φίλους του, αγαπήθηκε πολύ από αυτούς και τέλειωσε τη μεταλλαγμένη, σύντομη, πλαστική ζωή του ενταφιασμένος στην παραλία του Σχοινιά, αφήνοντάς τους μια σημαντική παρακαταθήκη.

Στον επίλογο, ο συγγραφέας αισθάνεται την ανάγκη να λύσει τις απορίες του ανήσυχου αναγνώστη γι’ αυτόν τον αλλόκοτο συμπατριώτη μας που μεταλλάχθηκε χωρίς να υποταγεί και να συμμορφωθεί στις υπέρτερες δυνάμεις του αμερικάνικου κράτους. Μια αλληγορία για την ψυχροπολεμική, μετεμφυλιακή, αλλοπρόσαλλη βαρβαρότητα της τότε εποχής, που δημιουργούσε ακραίες καταστάσεις και για τις τερατογενέσεις μιας επιστήμης στην υπηρεσία των απάνθρωπων σχεδιασμών των κυβερνήσεων. Μια σχιζοειδής ύπαρξη, μια διπολική προσωπικότητα, ένα συγκρουσιακό, ακατονόμαστο πλάσμα, αντιφατικό, αθώο, ανυπεράσπιστο, τρομακτικό, αγγελικό, καταθλιπτικό, τρυφερό, οργισμένο. Απότοκο των χαλεπών καιρών και γι’ αυτό αξιομνημόνευτο. Μια τριγωνική, τρυφερή ερωτική ιστορία που υποκλίνεται στη διαφορετικότητα, στην αλληλεγγύη και στην ενσυναίσθηση. Μια κοινωνικοπολιτική αφήγηση για τον τερατώδη κ. Μπεν-Βενιαμίν, που αγάπησε και ενέπνευσε τους φίλους του, αγαπήθηκε πολύ από αυτούς και τέλειωσε τη μεταλλαγμένη, σύντομη, πλαστική ζωή του ενταφιασμένος στην παραλία του Σχοινιά, αφήνοντάς τους μια σημαντική παρακαταθήκη.

Καλώς ήλθατε σε μια εξιστόρηση επιστημονικής φαντασίας που αναφέρεται στο παρελθόν, αλλά έχει εξοργιστικές αναλογίες και εφιαλτικές ομοιότητες με τις άδηλες αγωνίες του παρόντος: την κλιματική κρίση και την ανεξέλεγκτη εισβολή της τεχνολογίας στην ζωή μας, τους πολέμους και τους κυνικούς, αστοιχείωτους, πολεμοκάπηλους, αδιάντροπους ηγέτες με τα σκοτεινά ιδιοτελή σχέδια. Και ίσως αυτός είναι ο βαθύτερος στόχος της λογοτεχνίας, ακόμα και ενός γκράφικ νόβελ βιβλίου: η αποκάλυψη και η ηθική αφύπνιση.

＊Η ΜΑΡΙΑ ΜΟΙΡΑ είναι αρχιτέκτονας και καθηγήτρια στο Πανεπιστήμιο Δυτικής Αττικής.

Λίγα λόγια για τον Άρη Μαραγκόπουλο

O Άρης Μαραγκόπουλος (γεν.: Αθήνα 1948) έχει εκδώσει περισσότερα από είκοσι βιβλία πεζογραφίας, κριτικής και τέχνης, και πάνω από δέκα μεταφράσεις (από τα γαλλικά και τα αγγλικά). Ασκεί κριτική σε θέματα κουλτούρας, ιδεών και πολιτισμού στoν έντυπο και στον ηλεκτρονικό Tύπο [βλ. το δοκίμιό του πολιτισμικής θεωρίας Πεδία Μάχης Αφύλακτα (Τόπος 2014) ή το σχετικά πρόσφατο (σε επιμέλεια Κατερίνας Κωστίου και Άννας Κατσιγιάννη) Πορτρέτο του Συγγραφέα ως Κριτικού (Τόπος 2020)]. Είναι ιδρυτικό στέλεχος των εκδόσεων Τόπος.

Μυθιστορήματά του έχουν επιλεγεί δύο φορές στη βραχεία λίστα των κρατικών βραβείων λογοτεχνίας (2002: Αγάπη / Κήποι / Αχαριστία, 2016: Πολ & Λόρα, ζωγραφική εκ του φυσικού). 

Το μυθιστόρημά του Φλλσστ, φλλσστ, φλλλσσστ (2020) έχει βραβευτεί με το λογοτεχνικό βραβείο «Νίκος Θέμελης» του διαδικτυακού περιοδικού Αναγνώστης (2021). Αυτό το μυθιστόρημα εγκαινίασε την τριλογία των «Κολυμπητών». Δεύτερος τόμος σ' αυτή τη σειρά το μυθιστόρημα Ω! Τι υπέροχη εκδροµή! (2023) και τρίτος το πρόσφατο μυθιστόρημα Απάρνηση (2025).

Τρία μυθιστορήματά του, γραμμένα στη δεκαετία 2006-2016, επίσης συγκροτούν μια (άτυπη) τριλογία: της συντροφικής ζωής. Σ' αυτήν περιλαμβάνονται οι πολιτικές μυθοπλασίες H μανία με την Άνοιξη (Ελλ. Γράμματα 2006, Τόπος 2009), Το Χαστουκόδεντρο (Τόπος 2012) και το Πολ και Λόρα, ζωγραφική εκ του φυσικού (Τόπος 2016). Σε αυτές τις μυθοπλασίες κυριαρχεί ένα κοινό θέμα: η συντροφική ζωή που ασφυκτικά πολιορκείται από την εποχή της και απεγνωσμένα της αντιστέκεται.

Ο συγγραφέας έχει εντρυφήσει επί μακρόν στο έργο του Τζέιμς Τζόις. Οι σχετικές μελέτες του: Ι. Ulysses, Oδηγός Ανάγνωσης (χρηστική ανάγνωση του Ulysses του Τζέιμς Τζόις, Τόπος 2022). ΙΙ. Τζάκομο Τζόις (απόδοση στα ελληνικά ενός λιγότερο γνωστού έργου του Τζόις, εκτενή προλεγόμενα και σχόλια εν είδει μυητικής εισαγωγής σε όλο του έργο του Τόπος 2018). ΙΙΙ. Αγαπημένο Βρωμοδουβλίνο (εκλαϊκευτικό, φωτογραφικό οδοιπορικό στο έργο του Ιρλανδού με επίκεντρο το Δουβλίνο, Τόπος 2022).

Ο Μαραγκόπουλος, εκτός του αναφερθέντος Aγαπημένο Βρωμοδουβλίνο, έχει επιμεληθεί και άλλα φωτογραφικά λευκώματα όπως: Pωσία, 100 Xρόνια (Pιζάρειο Ίδρυμα / Ίδρυμα Σταύρου Nιάρχου, 2002), Η άλλη Ελλάδα 1950-65 (με υλικό από το αρχείο Κ. Μεγαλοκονόμου, Τόπος 2018), Αυτόπτης φωτομάρτυρας στην οδό των ονείρων (με υλικό από το αρχείο Τάκη Πανανίδη, Τόπος 2013). 

Όλα τα βιβλία του εκδίδονται από τις εκδόσεις Τόπος.