«Ακριβό φαρμάκι» της Μαίρη Γουέμπ – Απληστία και πικρή ζωή στην αγγλική επαρχία που χάθηκε σε ένα οικοφεμινιστικό μυθιστόρημα του 1924

Το μυθιστόρημα της Μαίρη Γουέμπ (1881-1927) Ακριβό φαρμάκι κυκλοφόρησε στα ελληνικά το 1986 από τις εκδόσεις Νεφέλη στη μετάφραση που η Άννα Σικελιανού είχε κάνει στα χρόνια της Κατοχής και πρόλογο του Άγγελου Σικελιανού. Τον Μάρτιο επανεκδόθηκε από τις νεοσύστατες εκδόσεις ΕΠΟΨ.

Τη νέα αυτή έκδοση συμπληρώνουν -πέραν του σημειώματος της Άννας Σικελιανού-, ο λόγος που εκφώνησε ο Βρετανός πρωθυπουργός Στάνλεϊ Μπάλντγουιν σε δείπνο του Royal Literary Fund τον Απρίλιο του 1928, όπου εκθειάζει το έργο της Γουέμπ, καθώς και το αναλυτικό επίμετρο της Κατερίνας Σχινά.

Όπως επισημαίνει στο επίμετρο της η Κατερίνα Σχινά, «η παρούσα έκδοση αξιοποίησε την ιστορική μετάφραση της Άννας Σικελιανού, την οποία διαπνέει, σύμφωνα με τη διατύπωση του Άγγελου Σικελιανού, "μια ανάλογη γυναικεία αισθαντικότητα με τη συγγραφέα". Κάποιες, μικρές, παρεμβάσεις που έγιναν στο μετάφρασμα αποσκοπούσαν στη συμπλήρωση αποσπασμάτων τα οποία είχαν διαφύγει από την απόδοση του έργου στην γλώσσα μας, και στη διόρθωση σφαλμάτων και αβλεψιών που οφείλονταν στην έλλειψη εκείνη την εποχή (ας μην ξεχνάμε ότι η μετάφραση έγινε στη διάρκεια της Κατοχής, όπως σημειώνει η Άννα Σικελιανού) των εργαλείων που έχει σήμερα στη διάθεσή του ένας μεταφραστής». 

Η Μαίρη Γουέμπ εμφανίστηκε στην αγγλική λογοτεχνία το 1916 με το μυθιστόρημα The golden arrow. Το Ακριβό φαρμάκι είναι το έκτο μυθιστόρημά της και εκδόθηκε το 1924. Η εργογραφία της περιλαμβάνει συλλογές ποιημάτων, διηγημάτων και δοκιμίων. Γράφοντας στο μεταίχμιο δυο αιώνων και δύο ρευμάτων, η Γουέμπ ενσωματώνει στο έργο της επιρροές από τον ρομαντισμό των προκατόχων της, ενώ προσεγγίζει τη σχέση των ανθρώπων με τη φύση και τη ζωή των γυναικών της εργατικής τάξης στην πατριαρχική Αγγλία με αδρά στοιχεία μοντερνισμού.

Έξωφυλλο της έκδοσης του 1924 (εκδ. Jonathan Cape).

Το μυθιστόρημα ξεκινά με την επισήμανση «Κι αν ίσως σ' αυτούς τους νέους καιρούς -όπου μας κατακλύζουν περίεργες εφευρέσεις, κι όπως μου λένε μάλιστα, σε πολλά μέρη, υπάρχουν θεριστικές και αλωνιστικές μηχανές- (...)». Η  πρόθεση της συγγραφέα εξαρχής είναι να δηλώσει την αντίθεση του δικού της κόσμου στο αγροτικό Σροπσάιρ με την εκμηχάνιση των αγροκτημάτων που άρχισε σταδιακά στα μέσα του 18ου αιώνα και αποτέλεσε το θεμέλιο της Βιομηχανικής Επανάστασης. Το έργο της έχει καταταχθεί στον «αγροτικό μοντερνισμό» με έντονο το στοιχείο του «οικοφεμινισμού», εκφράζοντας νωρίς προβληματισμούς που θα απασχολούσαν πολύ αργότερα το φεμινιστικό κίνημα. Εμφανές είναι και το λαογραφικό στοιχείο, με αναφορές στις παραδόσεις, τους θρύλους, τις προκαταλήψεις της εποχής και της περιοχής.

Η οικογένεια Σαρν 

Πρωταγωνίστρια και αφηγήτρια είναι η Προύντενς Σαρν, μια νεαρή αγρότισσα σημαδεμένη από λαγόχειλο. Την οικογένεια Σαρν ακολουθούσε μια μεταφυσική φήμη. Όταν ο πατέρας Τίμοθι Σαρν επέζησε από χτύπημα διχαλωτού κεραυνού κληροδότησε στους άντρες της οικογένειας θυμό, που στον μεν πρεσβύτερο Σαρν εξωτερικευόταν, ενώ στο νεαρό Σαρν έμενε εσωτερικευμένος και εκφραζόταν μόνο στο παγερό γκρίζο βλέμμα του. Ο κεραυνός λοιπόν ευθυνόταν για την οργή τους και τις ανεξέλεγκτες, ενστικτωδώς βίαιες αντιδράσεις τους, που παρότι ελάχιστες στην περίπτωση του μικρότερου, του Γεδεών, ήταν καταστροφικές.

Εδώ η συγγραφέας ενσωματώνει στην αφήγησή της και στον χαρακτήρα του Γεδεών τα τέσσερα στάδια της αρχαιοελληνικής κοσμοθεωρίας «ύβρις-άτη-νέμεσις-τίσις», με τιμωρό όχι κάποιο θεό μα την φύση, που φαίνεται να εκδικείται τον φιλάργυρο Γεδεών που την εκμεταλλεύεται σε ακραίο βαθμό.

Μετά το θάνατο του πατέρα τους, τη διαχείριση του αγροκτήματος θα αναλάβει ο Γεδεών. Αμέσως μετά την κηδεία, θα μιλήσει στην αδερφή του, την Προύε, για τα σχέδιά του. Στόχος του είναι να εκμεταλλευτούν στο έπακρο τη γη τους για να εξοικονομήσουν τα χρήματα και να αγοράσουν ένα σπίτι στην πόλη. Η Προύε εργάζεται σκληρά ώστε να βοηθήσει τον αδελφό της στην απόκτηση περιουσίας, ώστε τόσο αυτή όσο και η φιλάσθενη μητέρα τους να ζήσουν μια άνετη ζωή στο προσεχές μέλλον, όπως τους έχει υποσχεθεί. Βασικό, όμως, κίνητρο για τη συμφωνία με τον αδερφό της ήταν τα χρήματα που θα της έδινε για να διορθώσει το λαγώχειλό της. Τα δύο αδέρφια ορκίζονται στη Βίβλο και η Προύε δέχεται να υπακούει τη βούληση του Γεδεών. Εξαιτίας της εξωτερικής της εμφάνισης και των δεισιδαιμονιών της εποχής, η Προύε θεωρείται μάγισσα από τους συντοπίτες της, οι οποίοι είναι επιφυλακτικοί απέναντί της. Η νεαρή γυναίκα οφείλει να μάθει αριθμητική, να κρατάει λογαριασμούς και να γράφει, όπως είχε κανονίσει για αυτήν ο Γεδεών με τον γερό- Μπεγκιλντί, τον μάγο και θεραπευτή της περιοχής, τον οποίο οι κάτοικοι είτε περιγελούν είτε  φοβούνται.

Η Βρετανίδα ηθοποιός Τζάνετ ΜακΤιρ στην πιο γνωστή μεταφορά του μυθιστορήματος για την οθόνη της τηλεόρασης σε παραγωγή του BBC. Την τηλεταινία διάρκειας 2 ωρών σκηνοθέτησε ο Κρίστοφερ Μενόλ.

Ο Γεδεών είναι ερωτευμένος με την όμορφη κόρη του, Τζένσις. Η φιλοδοξία του, όμως, δεν υποχωρεί μπροστά στον έρωτα. Ο Γεδεών επιθυμεί τόσο σφοδρά τον πλούτο και την κοινωνική άνοδο, που δεν θα επιτρέψει να εμφανιστεί κανένα εμπόδιο στο δρόμο του. Εργάζεται νυχθημερόν αψηφώντας τις καιρικές συνθήκες, πιστεύοντας ότι η προσπάθειά του θα ευοδωθεί, μη λαμβάνοντας υπόψιν τον παράγοντα μοίρα/τύχη/συγκυρία. Βάζει τη βούλησή του πάνω από όλα. Εδώ η συγγραφέας ενσωματώνει στην αφήγησή της και στον χαρακτήρα του Γεδεών τα τέσσερα στάδια της αρχαιοελληνικής κοσμοθεωρίας «ύβρις-άτη-νέμεσις-τίσις», με τιμωρό όχι κάποιο θεό μα την φύση, που φαίνεται να εκδικείται τον φιλάργυρο Γεδεών που την εκμεταλλεύεται σε ακραίο βαθμό. Αυτή τη φιλοδοξία, η προσήλωσή του στην πραγματοποίηση του στόχου του, είναι το ακριβό φαρμάκι που τον διαποτίζει. Η συγγραφέας κάνει λόγο για το Έργο, για Εκείνον, για τους ανθρώπους που είναι άμοιρες μαριονέτες και παίζουν ένα ρόλο καθορισμένο από το Έργο. Είναι η έκφραση της πεποίθησης ότι η ζωή ακολουθεί την ειμαρμένη.

Μυθιστόρημα με φεμινιστική θεματική 

Όταν η Μαίρη Γουέμπ δημοσίευσε το Ακριβό φαρμάκι το 1924, η Βρετανία διερχόταν μια περίοδο μεγάλων κοινωνικών αλλαγών. Οι γυναίκες είχαν αρχίσει να διεκδικούν περισσότερα δικαιώματα, οι παραδοσιακές ταξικές δομές αμφισβητούνταν και η ζωή στην αγγλική ύπαιθρο μεταβαλλόταν ραγδαία. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η Γουέμπ έγραψε ένα μυθιστόρημα που, έχοντας στο προσκήνιο τη φαινομενικά απλή ιστορία μιας αγροτικής οικογένειας, ασκεί κριτική στην πατριαρχία, τις κοινωνικές ανισότητες και την εδραιωμένη νοοτροπία της εκμετάλλευσης, τόσο του φυσικού περιβάλλοντος όσο και των γυναικών.

Η ηρωίδα του έργου, Προύε Σαρν, βιώνει από μικρή ηλικία την απόρριψη μιας κοινωνίας που αξιολογεί τις γυναίκες κυρίως βάσει της εμφάνισής τους. Σε αυτόν τον κόσμο, όπου η ομορφιά θεωρείται το βασικό προσόν μιας γυναίκας και ο γάμος ο προορισμός και η καταξίωσή της, η Προύε φαίνεται να μην έχει ελπίδα να γίνει ευτυχισμένη. Ωστόσο, η δύναμη του χαρακτήρα της είναι ο ανατρεπτικός παράγοντας ενός προδιαγεγραμμένου βίου. Η Γουέμπ δημιουργεί μια ηρωίδα που δεν καθορίζεται από την εξωτερική της εμφάνιση, αλλά από την ευαισθησία, την ευφυΐα, την ηθική και πνευματική της ωριμότητα.

Όπως η Τζέιν Έιρ της Σάρλοτ Μπροντέ, έτσι και η Προύε είναι μια γυναίκα που βρίσκεται στο κοινωνικό περιθώριο και αρνείται να απωλέσει την αξιοπρέπειά της ή να παραδοθεί σε όσα επιτάσσουν ο κοινωνικός περίγυρος και τα ήθη της εποχής.

Όπως προανέφερα, η γραφή της Γουέμπ φέρει τα χαρακτηριστικά των λογοτεχνικών προκατόχων της, με τον λυρισμό του ρομαντισμού και μια ηρωίδα που αντίκειται στις κοινωνικές νόρμες. Η Γουέμπ φαίνεται να ακολουθεί τα βήματα των αδελφών Μπροντέ. Όπως η Τζέιν Έιρ της Σάρλοτ Μπροντέ, έτσι και η Προύε είναι μια γυναίκα που βρίσκεται στο κοινωνικό περιθώριο και αρνείται να απωλέσει την αξιοπρέπειά της ή να παραδοθεί σε όσα επιτάσσουν ο κοινωνικός περίγυρος και τα ήθη της εποχής. Όπως οι ηρωίδες της Ανν Μπροντέ, αντιστέκεται στις προσδοκίες μιας κοινωνίας που θέλει τις γυναίκες υπάκουες και εξαρτημένες. Και όπως στην Έμιλι Μπροντέ, η φύση παίζει καθοριστικό ρόλο στη διαμόρφωση των χαρακτήρων και των συγκρούσεων.

Ο άνθρωπος και η γη 

Ωστόσο, στο Ακριβό φαρμάκι η Γουέμπ δεν ενδιαφέρεται μόνο για τη θέση της γυναίκας στην πατριαρχική κοινωνική δομή, αλλά και για τη σχέση της κυριαρχίας πάνω στη γη. Η αγροτική ζωή δεν παρουσιάζεται ως ειδυλλιακή ή ρομαντική, παρότι φυσικά και υπάρχει ο έρωτας, στις διαφορετικές εκφάνσεις του. Στην ύπαιθρο, υπάρχουν διαφορετικές αντιλήψεις για την εργασία, την ιδιοκτησία και την εξουσία, που  ενσαρκώνονται στα δύο αδέλφια της οικογένειας Σαρν: την Προύε και τον Γεδεών. Ο Γεδεών λειτουργεί ως σύμβολο την ανδρικής κυριαρχίας πάνω στο σώμα και τη ζωή των γυναικών και στην εκμετάλλευση της φύσης. Επιθυμεί να ελέγχει, να κατέχει και να αποκομίζει όσο το δυνατόν μεγαλύτερο κέρδος.

Η Γουέμπ υπονοεί ότι η εκμετάλλευση της φύσης και η καταπίεση των γυναικών δεν είναι δύο ξεχωριστά φαινόμενα, αλλά προέρχονται από κοινή ρίζα. Η επιθυμία για κυριαρχία πάνω στη γη συνδέεται με την επιθυμία για κυριαρχία πάνω στους ανθρώπους, και ιδιαίτερα πάνω στις γυναίκες.

Για τον Γεδεών, τόσο η γη όσο και οι γυναίκες υπάρχουν για να (εξ)υπηρετούν τις φιλοδοξίες του. Η στάση του αντικατοπτρίζει μια πατριαρχική αντίληψη σύμφωνα με την οποία η αξία των γυναικών καθορίζεται από τη χρησιμότητά τους και όχι από την προσωπικότητά τους. Η Προύε βρίσκεται στον αντίποδα. Η σχέση της με τη φύση βασίζεται στον σεβασμό και όχι στην κυριαρχία. Αντιλαμβάνεται τη γη ως ζωντανό κομμάτι της κοινότητας και όχι ως αντικείμενο εκμετάλλευσης. Η ίδια λογική χαρακτηρίζει και τις ανθρώπινες σχέσεις της, επιθυμώντας την αλληλεγγύη και την ισότιμη συνύπαρξη.

Το δίπολο αυτό των δύο αδερφών αποτελεί ίσως το πιο σύγχρονο στοιχείο του μυθιστορήματος. Η Γουέμπ υπονοεί ότι η εκμετάλλευση της φύσης και η καταπίεση των γυναικών δεν είναι δύο ξεχωριστά φαινόμενα, αλλά προέρχονται από κοινή ρίζα. Η επιθυμία για κυριαρχία πάνω στη γη συνδέεται με την επιθυμία για κυριαρχία πάνω στους ανθρώπους, και ιδιαίτερα πάνω στις γυναίκες. Ο Γεδεών δεν διστάζει να απαλλαγεί από τη μητέρα του που θεωρούσε βάρος επειδή δεν μπορούσε πλέον να εργαστεί για αυτόν εξαιτίας της κακής υγείας της και τον επιβάρυνε οικονομικά. Επιπλέον, απαρνείται τα συναισθήματά του για την Τζένσις με μεγάλη ευκολία, όταν δεν εξυπηρετούν τις προσδοκίες του.

Ένα επίκαιρο έργο

Το Ακριβό φαρμάκι εκφράζει απόψεις που δεκαετίες αργότερα θα αναπτύξει ο οικοφεμινισμός, το θεωρητικό ρεύμα που συνδέει την καταστροφή του περιβάλλοντος με την πατριαρχική καταπίεση. Η Γουέμπ δείχνει ότι όταν η κοινωνία αντιμετωπίζει τη φύση ως εμπόρευμα, συχνά αντιμετωπίζει με τον ίδιο τρόπο και τις γυναίκες.

Γι’ αυτό το Ακριβό φαρμάκι παραμένει ένα εξαιρετικά επίκαιρο έργο κι όχι μια ιστορία αγάπης ή ένα μυθιστόρημα της αγγλικής υπαίθρου. Εκφράζει προβληματισμούς για την εξουσία, την κοινωνική ανισότητα και την ανθρώπινη ηθική υπόσταση. Μέσα από τις αντίθετες μορφές της Προύε και του Γεδεών Σαρν, η Μαίρη Γουέμπ υπενθυμίζει ότι ο τρόπος με τον οποίο φερόμαστε στη γη συνδέεται άμεσα και άρρηκτα όχι απλώς με τον τρόπο που φερόμαστε ο ένας στον άλλον, αλλά ως έκφραση της ανδρικής κυριαρχίας.

* Η ΑΓΓΕΛΙΚΗ ΣΠΗΛΙΟΠΟΥΛΟΥ είναι αρθρογράφος.

Λίγα λόγια για τη συγγραφέα

Η Μαίρη Γουέμπ (1881-1927) υπήρξε μία από τις ιδιαίτερες, λυρικές φωνές της αγγλικής λογοτεχνίας του 20ού αιώνα. Άντλησε έμπνευση από τα τοπία, τις παραδόσεις και τις δεισιδαιμονίες της αγροτικής Αγγλίας, δημιουργώντας μυθιστορήματα όπου η φύση, το πάθος και η ανθρώπινη μοίρα συνυφαίνονται με ποιητική ένταση.

Παρά τη σύντομη ζωή της και τη μάχη της με τη νόσο του Graves, άφησε πίσω της έργα βαθιάς ευαισθησίας, όπως τα Gone to Earth, The house in Dormer Forest, Seven for a secret και το αριστουργηματικό Precious bane (Ακριβό φαρμάκι), που σήμερα θεωρείται κλασικό. Το έργο της, αγνοημένο όσο ζούσε, σήμερα επανακυκλοφορεί και μελετάται υπό το πρίσμα της σύγχρονης φεμινιστικής θεωρίας και της οικολογίας.