Για το βιβλίο των Έρικ Τσάπο [Eric Csapo] και Γουίλιαμ Τζ. Σλάτερ [William J. Slater] «Το αρχαίο θέατρο μέσα από τις πηγές», που κυκλοφορεί από τις Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, σε μετάφραση Βάιου Λιαπή. Στις εικόνες, θεατρικές μάσκες σκαλισμένες σε μάρμαρo, όπως βρίσκονται στη Νεκρόπολη της αρχαίας πόλης Μύρα.
Γράφει ο Νίκος Ξένιος
Από τις Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης κυκλοφόρησε το επίτομο έργο των Eric Csapo και William J. Slater Το αρχαίο θέατρο μέσα από τις πηγές, σε μετάφραση Βάιου Λιάπη και συνεπιμέλεια Βάιου Λιάπη/Σταύρου Τσιτσιρίδη. Πρόκειται για ένα ευρύτατο απάνθισμα μαρτυριών σχετικών με το αρχαιοελληνικό και το ρωμαϊκό θέατρο. Οι πηγές παρατίθενται σε μετάφραση, χωρίς το αρχαιοελληνικό και το λατινικό πρωτότυπο.
Εμπόριο βιβλίων, ελευθεροστομία και πάπυροι μέχρι επτά μέτρα
Το βιβλίο είναι πρωτότυπο, εφόσον αποκαλύπτει ότι ένας μεγάλος αριθμός θεατρικών έργων που σώθηκαν μέχρι τις μέρες μας είχαν υποστεί τεράστιες αλλοιώσεις ήδη στη διάρκεια του πρώτου αιώνα μετά τη συγγραφή τους. Ένα παράδειγμα: στην Κύρου Ανάβασιν του Ξενοφώντα παρατίθεται ζωντανή μαρτυρία για ανεύρεση βιβλίων σε βυθισμένα ναυάγια των ακτών της Θράκης, πράγμα που οδηγεί στη διαπίστωση ότι υπήρχε εμπόριο βιβλίων στην αρχαιότητα, ότι οι Θράκες παρήγγειλλαν βιβλία, και μάλιστα ότι τα βιβλία ήταν ακριβό προϊόν, προσιτό στους ευπορότερους πολίτες των πόλεων-κρατών.
Άλλο ενδιαφέρον συμπέρασμα είναι πως η ελευθεροστομία της Παλαιάς Κωμωδίας δικαιωματικά έσκωπτε τα δημόσια πρόσωπα που με τις ενέργειές τους έπλητταν το κοινό συμφέρον των πολιτών - και δεν ήταν απλώς απόηχος των διονυσιακών εορτών. Εν ολίγοις, η ελευθεροστομία της αρχαίας αττικής κωμωδίας ήταν ένα διαρκές «τεστάρισμα» της δημοκρατικής ανοχής των Αθηναίων. Οι ποιητές της Μέσης Κωμωδίας άλλαξαν κάποιες υποθέσεις έργων της Παλαιάς, αφαιρώντας και τα χορικά άσματα, επειδή δεν έβρισκαν χορηγούς ώστε να χρηματοδοτήσουν τους χορευτές. Εισηγητής, δε, του δράματος στη Ρώμη ήταν ο ταραντίνος Λίβιος Ανδρόνικος, που παρουσίασε στη Ρώμη ελληνικά δράματα μεταφρασμένα στα λατινικά, το 240 π.Χ. Το ρωμαϊκό θέατρο είχε ιδιαιτερότητες όπως το ότι οι ηθοποιοί/histriones (στα διαλογικά μέρη) συνοδεύονταν από τραγουδιστές.
Το ξέρατε πως τα λυρικά μέρη των τραγωδιών (δηλαδή τα Χορικά) τα μάθαιναν οι Αθηναίοι από μνήμης γιατί η πρόσβαση στο αναγνώσιμο κείμενο ήταν δύσκολη;
Αλήθεια, το ξέρατε πως οι πάπυροι είχαν μήκος έως και εφτά μέτρα, ότι τυλίγονταν σε κύλινδρο που δύσκολα μεταφερόταν και απαιτούσαν γνώσεις για να διαβαστούν, καθώς το κείμενο ήταν ένα ενιαίο κατεβατό (καταλογάδην) χωρίς σημεία στίξεως; Το ξέρατε πως τα λυρικά μέρη των τραγωδιών (δηλαδή τα Χορικά) τα μάθαιναν οι Αθηναίοι από μνήμης γιατί η πρόσβαση στο αναγνώσιμο κείμενο ήταν δύσκολη; Ότι ένα είδος «κοσμικής ψυχαγωγίας» σαν το θέατρο μπορούσε κάλλιστα να οδηγήσει τον ποιητή στα δικαστήρια, ενώ για τον χορηγό επιφυλασσόταν σχετική δικαστική ασυλία;
Γνωρίζατε ότι ο Ιππόλυτος του Ευριπίδη υπέστη λογοκρισία προτού παρασταθεί και άλλη τόση λογοκρισία μέσα στην πάροδο των αιώνων, προτού φτάσει στα χέρια μας; Ότι τα Λήναια διεξάγονταν στο Θέατρο του Διονύσου μες στο καταχείμωνο, και ότι δεν περιλάμβαναν σατυρικά δράματα; Είχατε σκεφτεί την πιθανότητα η πολιτική βαρύτητα και ο ψυχαγωγικός χαρακτήρας της τραγωδίας να υποσκέλιζαν τη θρησκευτική της σημασία; Τέλος, ξέρατε πως το métier των ηθοποιών της αρχαιότητας αντιμετώπιζε προβλήματα ανάλογα με αυτά που αντιμετωπίζει ο σύγχρονος κόσμος του θεάματος (δηλαδή: χρηματοδότηση, κατασκευή σκηνικών, κέρδος, επισκευές θεάτρου, εξασφάλιση της αποδοχής ενός κοινού τριάντα περίπου χιλιάδων ανθρώπων); Τέτοιες πληροφορίες γεννούν ανάλογα ερωτήματα στον αναγνώστη αυτής της κοπιώδους μελέτης - ερωτήματα που αναπότρεπτα συνοδεύονται από τις αντίστοιχες επιφυλάξεις.
Ένα βιβλίο με προσιτές πηγές
Κινούμενη ευέλικτα σε ένα περιβάλλον Επιγραφικής, παπυρολογίας, αγγειογραφίας, πήλινων ειδωλίων, τοιχογραφιών, ψηφιδωτών, Παλαιογραφίας, εικονογραφημένων χειρογράφων, σχεδίων από κατόψεις θεάτρων, καταλόγων ποιητών που διαγωνίζονταν στους δραματικούς αγώνες και σχολίων των ιστοριογράφων και των αλεξανδρινών γραμματικών, η μελέτη των Csapo και Slater εντάσσει στο «περιβάλλον» αυτό τα γραμματολογικά είδη της αρχαίας ελληνικής τραγωδίας, της κωμωδίας, του σατυρικού δράματος, της νέας αττικής κωμωδίας και του ρωμαϊκού θεάτρου επί συνόλω. Μιλά για την εικόνα που δημιουργούσε μια παράσταση στο κοινωνικό σώμα, για τις συνθήκες της παραγωγής του θεάτρου, για την αξιοπιστία των έργων που σώθηκαν και για τις φάσεις παρέμβασης σε αυτά: για τις διασκευές, για τις προσθήκες, για τις παραποιήσεις μέσα στον χρόνο, εν ολίγοις για το ευρύ context (θα λέγαμε: «συγκείμενο») όπου άκμασε το θέατρο.
Οι συγγραφείς κομίζουν αξιόλογα τεκμήρια της Επιγραφικής, ενώ παραθέτουν πληθώρα εικονογραφικών στοιχείων
Οι συγγραφείς κομίζουν αξιόλογα τεκμήρια της Επιγραφικής, ενώ παραθέτουν πληθώρα εικονογραφικών στοιχείων (αγγείων, ειδωλίων, τοιχογραφιών, ψηφιδωτών, ιστορημένων χειρογράφων και αρχιτεκτονικών λεπτομερειών των θεάτρων). Τα τεκμήρια/πηγές αριθμούνται σε κάθε ενότητα και ταξινομούνται σε κάθε υποεπικεφαλίδα σύμφωνα με την ημερομηνία του περιεχομένου. Πρόκειται για πόνημα πολύ χρήσιμο για τους καθηγητές Ιστορίας Θεάτρου, Θεατρολογίας, Παραστασιολογίας, κλπ. Όμως, λόγω της μεγάλης έκτασης των παραθεμάτων και απούσης μιας διακριτής μεθοδολογικής τους ταξινόμησης, δεν είμαι βέβαιος αν θα γινόταν ενθουσιωδώς δεκτό από τους φοιτητές.
Βεβαίως, πολύ χρήσιμοι είναι οι πίνακες του τέλους: το παράρτημα «Πολυδεύκη, Ονομαστικόν» (λεξικό συνωνύμων του 2ου μ.Χ. αιώνα του ρητοροδιδάσκαλου Πολυδεύκη από τη Ναυκράτιδα της Αιγύπτου), που αναφέρεται στον Χορό των τραγωδιών και του σατυρικού δράματος, στα κοστούμια και στα σκηνικά αντικείμενα, στη σκηνική σκευή, στα προσωπεία. Επίσης, οι χρονολογικοί πίνακες είναι πολύ διαφωτιστικοί. Υποθέτω πως το Ευρετήριο είναι μόχθος των κυρίων Λιάπη και Τσιτσιρίδη, κρίνοντας από το γεγονός ότι κάποιες ξενόγλωσσες κριτικές του πρωτοτύπου αιτιώνται τους συγγραφείς για απουσία ενός Index Locorum. Το βιβλιογραφικό σημείωμα έχει επίσης επεκταθεί και συμπληρωθεί από τους Έλληνες επιστήμονες, με στόχο ο μελετητής/φοιτητής Κλασικών Σπουδών ή Θεατρολογίας να ενημερώνεται για τις βασικές ανά τον πλανήτη και τις εποχές μελέτες του αντικειμένου (A. Müller, L. Deubner, C.W. Dearden, W. Burkert, J.R.Green, A.Pickard-Cambridge, T.B.L. Webster, D. Steiner, K. Reckford, A. Hugues, D.M. Lewis, M. Bieber, E. Simon, P.Wilson, E. G.Turner, B.M.W.Knox, J. F. Frost, P. E. Easterling, J. Herrington, D. L. Page, O.Taplin, R. Pfeiffer, F. Jouan, N. G. Wilson, E. Dickey, H.J.Mette, H.W. Parke, S. V. Tracy, J.R. Green K. Weitzman, W. Dörpfeld, E. Reisch, Τραυλός, Σηφάκης, Πετρίδης, Τιβέριος, Χουρμουζιάδης, J-C Moretti, κοκ.).
＊Ο ΝΙΚΟΣ ΞΕΝΙΟΣ είναι εκπαιδευτικός και συγγραφέας. Το νέο του μυθιστόρημα «Αλλοτεκοίτη – Εκεί που χάθηκε η βλάστηση» κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Κριτική.
Δυο λόγια για τους συγγραφείς
Ο Eric Csapo δίδαξε στα πανεπιστήμια του Τορόντο, του Σίντνεϊ και του Ουώρικ (στο τελευταίο είχε τη θέση του British Academy Global Professor of Classics).
Έγραψε δέκα τόμους για το αρχαίο θέατρο και τη μυθολογία, ενώ δημοσίευσε πολλά άρθρα και μονογραφίες σε επιστημονικά περιοδικά ή συλλογικά έργα. Η συμβολή του στην ακαδημαϊκή προσέγγιση του αρχαίου θεάτρου είναι παγκοσμίως αναγνωρισμένη.
Αντίστοιχα, ο William J. Slater, ομότιμος καθηγητής του πανεπιστημίου McMaster του Καναδά.
Δημοσίευσε πολυάριθμες μελέτες για το θεσμικό/ανταγωνιστικό πλαίσιο των αρχαίων δραματικών αγώνων, εξειδικεύθηκε στον Μίμο και στον Παντόμιμο και εστίασε τη μελέτη του στο χορικό άσμα και συγκεκριμένα στον Πίνδαρο (έργο αναφοράς για τον Πίνδαρο είναι το «Πινδαρικό Λεξικό» του, δημοσιευμένο το 1969).
