alt

Για τη συλλογή με κείμενα του Ουμπέρτο Έκο «Χρονικά μιας ρευστής κοινωνίας» (μτφρ. Έφη Καλλιφατίδη, εκδ. Ψυχογιός).

Του Βαγγέλη Γραμματικόπουλου

Όταν ο Ουμπέρτο Έκο άφηνε τον περασμένο Φεβρουάριο την τελευταία του πνοή σε ηλικία 84 ετών, όλοι γνώριζαν ότι είχε κληροδοτήσει στον κόσμο που άφηνε πίσω του ένα μεγάλο σε έκταση και ποιότητα έργο. Τι ιδιότητα να του αποδώσει κανείς; Καθηγητής στην έδρα της σημειωτικής στη Μπολόνια, συγγραφέας μυθιστορημάτων, μελετητής της μεσαιωνικής φιλοσοφίας και θεωρητικός της λογοτεχνίας. Οι παρεμβάσεις του σε οτιδήποτε άπτεται της πολιτιστικής, πολιτικής και κοινωνικής ζωής της χώρας του αλλά και ολόκληρου του σύγχρονου κόσμου τον κατέστησαν σημαντικό αναλυτή πολυποίκιλων σημερινών ζητημάτων και του προσέδωσαν τον χαρακτηρισμό του παντογράφου (tuttografo).

Αυτό το γνώρισμά του χαρακτηρίζει περισσότερο από όλα τα άλλα το τελευταίο του βιβλίο, που εκδόθηκε μετά θάνατον, και αποτελείται από διακόσια και πλέον επιλεγμένα χρονογραφήματα που δημοσίευσε στο εβδομαδιαίο περιοδικό «L' Espresso» σε διάστημα 15 ετών (2000-2015). Με τη γνωστή παιγνιώδη διάθεσή του εμπνεύστηκε το όνομα της στήλης του Le bustine di Minerv(Τα φακελάκια της Αθηνάς) από την ιταλική φίρμα σπιρτόκουτων Minerva, που διατηρούσε στη συσκευασία δύο ειδικά διαμορφωμένους χώρους για να σημειώνει κανείς σύντομες σκέψεις του. Κάπως έτσι κατέγραφε εκεί ο Έκο ό,τι σκόρπιο περνούσε από το μυαλό του, γέννημα της επικαιρότητας ή της ανεξάντλητης μνήμης του.

Αυτή η προσωρινή εποχή στην οποία ζούμε αποτελεί τη μεταβατική περίοδο από το παρελθόν σε ένα υπό κατασκευή παρόν δίχως όνομα, όπου τα πάντα είναι ρευστά και τα σημεία αναφοράς απουσιάζουν.

Ο τίτλος που φέρει η συλλογή με τις bustine του, Χρονικά μιας ρευστής κοινωνίας, αιτιολογείται από το γεγονός ότι οι περισσότερες από αυτές αποτυπώνουν στοχασμούς πάνω στα φαινόμενα της «ρευστής κοινωνίας» μας. Ο όρος αυτός, που εξετάζεται στην πρώτη bustina του βιβλίου, αναφέρεται στις μελέτες του, επίσης πρόσφατα αποβιώσαντα, κοινωνιολόγου Ζίγκμουντ Μπάουμαν για το ρεύμα του μεταμοντέρνου, που διαδέχθηκε τον μοντερνισμό για να συμπεριλάβει διάφορα φαινόμενα της ανθρώπινης ενέργειας (λογοτεχνία, φιλοσοφία, αρχιτεκτονική) και να προσδιορίσει ιδιαίτερες εκφάνσεις της σημερινής πραγματικότητας (κρίση του κράτους, κρίση των ιδεολογιών, ξέφρενος ατομικισμός, υποκειμενισμός), διαθέτοντας τη μηδενιστική τάση να προσβάλλει οτιδήποτε επιχειρεί να επιβάλλει ένα πρότυπο τάξης του κόσμου. Αυτή η προσωρινή εποχή στην οποία ζούμε αποτελεί τη μεταβατική περίοδο από το παρελθόν σε ένα υπό κατασκευή παρόν δίχως όνομα, όπου τα πάντα είναι ρευστά και τα σημεία αναφοράς απουσιάζουν. Η ρευστή φύση της σύγχρονης πραγματικότητας αντικατοπτρίζεται πλήρως και στα αινιγματικά λόγια του Πλούτωνα «Pape Satan, Pape Satan Aleppe» (Κόλαση, VII, 1), που αναφέρει ο Δάντης στη Θεία Κωμωδία, τα οποία χρησιμοποιεί ο Έκο στον υπότιτλο της συλλογής του και αμέτρητο πλήθος σχολιαστών και μεταφραστών επιζητεί αιώνες τώρα να της αποδώσει συγκεκριμένο και διαυγές νόημα. Αντίστοιχα, λοιπόν, σύμφωνα με τον διάσημο Ιταλό, και η σύγχρονη εποχή διαφεύγει κάθε νοήματος και σταθερότητας.

Η αλήθεια είναι ότι ο Έκο ουδέποτε αποποιήθηκε τον ρόλο του διανοητικού ανθρώπου που επιχειρεί να κατανοήσει τα διαρκώς μεταβαλλόμενα κοινωνικά και πολιτιστικά φαινόμενα των καιρών μας καθοδηγούμενος από την ανθρώπινη περιέργεια και λογική που διανθίζονται παράλληλα από καλή αίσθηση του χιούμορ. Το διαπιστώνει κανείς λαμβάνοντας υπόψη την πλέον των 60 χρόνων ενεργή και αντικομφορμιστική παρουσία του σε όλους τους δημόσιους διαλόγους στην Ιταλία. Με την ίδια οξύτητα καταπιάνεται στις bustine του, που χάριν ευκολίας έχουν ταξινομηθεί σε 14 κεφάλαια, με όλα τα οικεία πρόσωπα της ρευστής κοινωνίας μας. Κι όπως όλα τα φαινόμενα, είναι ανοιχτά σε διαφορετικές ερμηνείες και προσεγγίσεις.

Ο αναγνώστης διακρίνει την κριτική στάση του Έκο -που προσιδιάζει στη ρουσσωική regression- απέναντι στην καλπάζουσα τεχνολογική πρόοδο των καιρών μας, δεδομένου ότι ένα συνεχές upgrading δεν συνιστά απαραίτητα πρόοδο, ωθώντας μας ουσιαστικά να κινούμαστε «με το βήμα του κάβουρα». Σε άλλο σημείο επισημαίνει ότι ζούμε σε μια κοινωνία του φαίνεσθαι, όπου οι πάντες επιζητούν θεατές για τα έργα τους και προκειμένου να μην περάσουν μια αβάσταχτη ζωή στην αφάνεια και την ανωνυμία είναι ικανοί να προβούν σε μια γκάμα ενεργειών που περιλαμβάνει από ειδεχθείς πράξεις μέχρι οικειοποίηση του ρόλου του τρελού του χωριού. Το διαδίκτυο, το twitter, τα κινητά τηλέφωνα και τα massmedia περνούν από το μικροσκόπιό του και συνιστούν ένα σύγχρονο πρίσμα μέσα από το οποίο γίνεται δεκτή η σημερινή πραγματικότητα. Είναι προφανές ότι μια αισθητή αλλαγή έχει λάβει χώρα στον Έκο. Ενώ ο ίδιος αποτέλεσε έναν από τους πρώτους στοχαστές-ακαδημαϊκούς που είδε με ενθουσιασμό τη μαζική ποπ κουλτούρα, η στάση του απέναντί της τα τελευταία χρόνια διαφαίνεται σαφώς επικριτικότερη.

Στοχασμοί με φιλοσοφικό ή θρησκευτικό περιεχόμενο, σκέψεις για τον θάνατο, το μίσος, την αγάπη, τη λογοτεχνία, την παιδεία ή την ηλιθιότητα και την τρέλα, ξεπηδούν με οποιαδήποτε αφορμή και μας χαρίζουν σύντομες, διεισδυτικές αναλύσεις, απολαυστικά ταξίδια στον χρόνο και τον χώρο και αμέτρητες παραπομπές.

Για να αποφευχθούν οι παρεξηγήσεις, ο Έκο δεν διατείνεται ότι ζούμε σε μια κοινωνία που οδεύει ολοταχώς προς την κατάπτωση. Σε κάθε εποχή κάνουν την εμφάνισή τους τέτοια φαινόμενα: εγκληματικότητα, ρατσισμός, τρομοκρατία, θεωρίες συνωμοσίας κ.ά. Μόνο που σήμερα εμφανίζονται με τους όρους της σύγχρονης πραγματικότητας. Κι αν ο λαϊκιστής Μπερλουσκόνι ήταν ένα νεοκαπιταλιστικό προϊόν της υπερκαταναλωτικής σύγχρονης Ιταλίας, οι εξτρεμιστές νεοφασίστες της Λέγκας του Βορρά κάτι θα πρέπει να θυμίζουν στους προσφιλείς μας γείτονες από το πρόσφατο παρελθόν της χώρας. Το ανησυχητικό, κατά τον Έκο, είναι ότι η σχέση μας με το παρελθόν έχει αλλάξει και ισοπεδώνεται διαρκώς από ένα ατέρμονο παρόν που διαχέεται μέσα από την ατελείωτη και αποχαυνωτική ροή άχρηστων πληροφοριών.

Ανάμεσα στα άλλα όμως ο Έκο καταπιάνεται και με ζητήματα διαχρονικού χαρακτήρα. Σε αυτά τα χρονογραφήματα, τελευταίο δείγμα του έργου του, συγκλίνουν με μοναδικό τρόπο όλες οι ιδιότητες του: του ακαδημαϊκού μελετητή, του φιλοσόφου και του λογοτέχνη. Στοχασμοί με φιλοσοφικό ή θρησκευτικό περιεχόμενο, σκέψεις για τον θάνατο, το μίσος, την αγάπη, τη λογοτεχνία, την παιδεία ή την ηλιθιότητα και την τρέλα, ξεπηδούν με οποιαδήποτε αφορμή και μας χαρίζουν σύντομες, διεισδυτικές αναλύσεις, απολαυστικά ταξίδια στον χρόνο και τον χώρο και αμέτρητες παραπομπές που οφείλονται στην αστείρευτη ευρυμάθεια του Ιταλού δασκάλου. 

* Ο ΒΑΓΓΕΛΗΣ ΓΡΑΜΜΑΤΙΚΟΠΟΥΛΟΣ είναι φιλόλογος. 


altΧρονικά μιας ρευστής κοινωνίας
Pape Satan Aleppe
Ουμπέρτο Έκο
Μτφρ. Έφη Καλλιφατίδη
Εκδ. Ψυχογιός 2016
Σελ. 520, τιμή εκδότη €18,80

altΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ ΟΥΜΠΕΡΤΟ ΕΚΟ

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Όταν οι καλοί άνθρωποι σκέφτονται λάθος» των Νάντλερ & Σαπίρο (κριτική) – «Πώς η φιλοσοφία μπορεί να μας σώσει από τον εαυτό μας»

«Όταν οι καλοί άνθρωποι σκέφτονται λάθος» των Νάντλερ & Σαπίρο (κριτική) – «Πώς η φιλοσοφία μπορεί να μας σώσει από τον εαυτό μας»

Για το βιβλίο των Στίβεν Νάντλερ και Λόρενς Σαπίρο [Steven Nadler, Lawrence Shapiro] «Όταν οι καλοί άνθρωποι σκέφτονται λάθος» (μτφρ. Παρασκευή Παπαδοπούλου, εκδ.Διόπτρα) –  ένα βιβλίο για το τι κάνει πολλούς καλοπροέραιτους ανθρώπους να σκέφτονται εντελώς λάθος και πώς μπορούμε (αν μπορούμε) να τους αλλάξ...

«Όνειρο, φαντασίωση και τέχνη» της Χάνα Σίγκαλ – Αναζητώντας τις πηγές της δημιουργίας

«Όνειρο, φαντασίωση και τέχνη» της Χάνα Σίγκαλ – Αναζητώντας τις πηγές της δημιουργίας

Για τη μελέτη της Χάνα Σίγκαλ [Hanna Segal] «Όνειρο, φαντασίωση και τέχνη» (μτφρ. Δάφνη Λαρούνη, εκδ. Αρμός). Στην κεντρική εικόνα, ο πίνακας του Henri Rousseau, «Το όνειρο» [1910].

Του Θανάση Χατζόπουλου

«Αν δεν σου λείψει ...

Ουτοπίες: Πολιτικά οράματα που συγκινούν ακόμη και σήμερα

Ουτοπίες: Πολιτικά οράματα που συγκινούν ακόμη και σήμερα

Σκέψεις για τα πολιτικά οράματα που γέννησαν ουτοπικούς κόσμους, με αφορμή τα βιβλία «Ευτοπία – Πολιτική θεοσοφία στην πρώιμη νεωτερικότητα» (εκδ. Καρδαμίτσα) του Γεώργιου Στείρη και «Ουτοπία» (μτφρ. Γιάννης Πλεξίδας, εκδ. Οξύ) του Τόμας Μορ [Thomas More]. Κεντρική εικόνα © Lucien Moreau.

...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Αφιέρωμα στη φετινή νικήτρια του βραβείου Νόμπελ Λογοτεχνίας Ανί Ερνό

Αφιέρωμα στη φετινή νικήτρια του βραβείου Νόμπελ Λογοτεχνίας Ανί Ερνό

Οι εκδόσεις Μεταίχμιο, το Γαλλικό Ινστιτούτο Ελλάδος, η διαδικτυακή πύλη για το βιβλίο Book Press και τα Public σας προσκαλούν σε μια βραδιά αφιερωμένη στη φετινή νικήτρια του βραβείου Νόμπελ Λογοτεχνίας, Annie Ernaux.

Επιμέλεια: Book Press

Την Πέμπτη ...

Διαβάζοντας με τη Μάρια Φλωράτου

Διαβάζοντας με τη Μάρια Φλωράτου

Πρόσωπα από το χώρο των τεχνών, των ιδεών και του πολιτισμού, αποκαλύπτουν τον δικό τους αναγνωστικό χαρακτήρα, τη μύχια σχέση τους με το βιβλίο και την ανάγνωση. Σήμερα, η ηθοποιός και σκηνοθέτης Μάρια...

«Όταν οι καλοί άνθρωποι σκέφτονται λάθος» των Νάντλερ & Σαπίρο (κριτική) – «Πώς η φιλοσοφία μπορεί να μας σώσει από τον εαυτό μας»

«Όταν οι καλοί άνθρωποι σκέφτονται λάθος» των Νάντλερ & Σαπίρο (κριτική) – «Πώς η φιλοσοφία μπορεί να μας σώσει από τον εαυτό μας»

Για το βιβλίο των Στίβεν Νάντλερ και Λόρενς Σαπίρο [Steven Nadler, Lawrence Shapiro] «Όταν οι καλοί άνθρωποι σκέφτονται λάθος» (μτφρ. Παρασκευή Παπαδοπούλου, εκδ.Διόπτρα) –  ένα βιβλίο για το τι κάνει πολλούς καλοπροέραιτους ανθρώπους να σκέφτονται εντελώς λάθος και πώς μπορούμε (αν μπορούμε) να τους αλλάξ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Η πλάνη του Γκαίτε» του Κώστα Κουτσουρέλη (προδημοσίευση)

«Η πλάνη του Γκαίτε» του Κώστα Κουτσουρέλη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από την ανθολογία κειμένων του Κώστα Κουτσουρέλη «Η Πλάνη του Γκαίτε – Για μια κριτική του μεταφραστικού λόγου», που θα κυκλοφορήσει τις επόμενες μέρες από τις εκδόσεις Μικρή Άρκτος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Δεν αληθε...

«Ο πραγματικός Χόκινγκ» του Τσαρλς Σέιφ (προδημοσίευση)

«Ο πραγματικός Χόκινγκ» του Τσαρλς Σέιφ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο του Τσαρλς Σέιφ [Charles Seife] «Ο πραγματικός Χόκινγκ – Κατασκευάζοντας έναν διάσημο επιστήμονα» (μτφρ. Ανδρέας Μιχαηλίδης), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 28 Νοεμβρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...
«Το σκοτάδι παραμένει» των Γουίλιαμ ΜακΊλβανι & Ίαν Ράνκιν (προδημοσίευση)

«Το σκοτάδι παραμένει» των Γουίλιαμ ΜακΊλβανι & Ίαν Ράνκιν (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το αστυνομικό μυθιστόρημα του Γουίλιαμ ΜακΊλβανι [William McIlvanney], το οποίο ολοκλήρωσε ο Ίαν Ράνκιν [Ian Rankin] «Το σκοτάδι παραμένει» (μτφρ. Χίλντα Παπαδημητρίου), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 28 Νοεμβρίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός ...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

«Ποιο ήταν το αρχικό ερέθισμα για το νέο σας βιβλίο;» – 16 Έλληνες συγγραφείς απαντούν

«Ποιο ήταν το αρχικό ερέθισμα για το νέο σας βιβλίο;» – 16 Έλληνες συγγραφείς απαντούν

Δεκαέξι συγγραφείς γράφουν για την πρώτη ιδέα, το θεμελιακό αίτημα, το αρχικό ερέθισμα του νέου τους βιβλίου.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Κώστας Ακρίβος: «Ανδρωμάχη» (Μεταίχμιο)

...

 Τα βιβλία του φθινοπώρου: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται

Τα βιβλία του φθινοπώρου: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται

Επιλογές βιβλίων από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, βιογραφιών, δοκιμίων και μελετών. 

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Τρεις «γεμάτοι» μήνες μένουν μέχρι και το τέλος αυτής της χρονιάς και οι εκδοτικοί οίκοι β...

100 χρόνια από τη Μικρασιατική Καταστροφή: 15 βιβλία που ξεχωρίζουν

100 χρόνια από τη Μικρασιατική Καταστροφή: 15 βιβλία που ξεχωρίζουν

100 χρόνια συμπληρώνονται αυτές τις μέρες από τη Μικρασιατική Καταστροφή. Πολλές και ενδιαφέρουσες εκδόσεις έχουν εμπλουτίσει φέτος τη σχετική βιβλιογραφία. Επιλέξαμε 15 πρόσφατες ή και παλιότερες, που αφορούν βιβλία μη μυθοπλαστικά. Καλύπτουν, πιστεύουμε, μια σφαιρική θέαση των όσων προηγήθηκαν, των γεγονότων του Σ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

07 Ιανουαρίου 2022 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2021

Φέτος περιμέναμε την εκπνοή της χρονιάς πριν συντάξουμε την καθιερωμένη μας πια λίστα με τα καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία της χρονιάς. Ο λόγος είναι ότι τούτες τις Γιορτέ

ΦΑΚΕΛΟΙ