alt

Για τη συλλογή με κείμενα του Ουμπέρτο Έκο «Χρονικά μιας ρευστής κοινωνίας» (μτφρ. Έφη Καλλιφατίδη, εκδ. Ψυχογιός).

Του Βαγγέλη Γραμματικόπουλου

Όταν ο Ουμπέρτο Έκο άφηνε τον περασμένο Φεβρουάριο την τελευταία του πνοή σε ηλικία 84 ετών, όλοι γνώριζαν ότι είχε κληροδοτήσει στον κόσμο που άφηνε πίσω του ένα μεγάλο σε έκταση και ποιότητα έργο. Τι ιδιότητα να του αποδώσει κανείς; Καθηγητής στην έδρα της σημειωτικής στη Μπολόνια, συγγραφέας μυθιστορημάτων, μελετητής της μεσαιωνικής φιλοσοφίας και θεωρητικός της λογοτεχνίας. Οι παρεμβάσεις του σε οτιδήποτε άπτεται της πολιτιστικής, πολιτικής και κοινωνικής ζωής της χώρας του αλλά και ολόκληρου του σύγχρονου κόσμου τον κατέστησαν σημαντικό αναλυτή πολυποίκιλων σημερινών ζητημάτων και του προσέδωσαν τον χαρακτηρισμό του παντογράφου (tuttografo).

Αυτό το γνώρισμά του χαρακτηρίζει περισσότερο από όλα τα άλλα το τελευταίο του βιβλίο, που εκδόθηκε μετά θάνατον, και αποτελείται από διακόσια και πλέον επιλεγμένα χρονογραφήματα που δημοσίευσε στο εβδομαδιαίο περιοδικό «L' Espresso» σε διάστημα 15 ετών (2000-2015). Με τη γνωστή παιγνιώδη διάθεσή του εμπνεύστηκε το όνομα της στήλης του Le bustine di Minerv(Τα φακελάκια της Αθηνάς) από την ιταλική φίρμα σπιρτόκουτων Minerva, που διατηρούσε στη συσκευασία δύο ειδικά διαμορφωμένους χώρους για να σημειώνει κανείς σύντομες σκέψεις του. Κάπως έτσι κατέγραφε εκεί ο Έκο ό,τι σκόρπιο περνούσε από το μυαλό του, γέννημα της επικαιρότητας ή της ανεξάντλητης μνήμης του.

Αυτή η προσωρινή εποχή στην οποία ζούμε αποτελεί τη μεταβατική περίοδο από το παρελθόν σε ένα υπό κατασκευή παρόν δίχως όνομα, όπου τα πάντα είναι ρευστά και τα σημεία αναφοράς απουσιάζουν.

Ο τίτλος που φέρει η συλλογή με τις bustine του, Χρονικά μιας ρευστής κοινωνίας, αιτιολογείται από το γεγονός ότι οι περισσότερες από αυτές αποτυπώνουν στοχασμούς πάνω στα φαινόμενα της «ρευστής κοινωνίας» μας. Ο όρος αυτός, που εξετάζεται στην πρώτη bustina του βιβλίου, αναφέρεται στις μελέτες του, επίσης πρόσφατα αποβιώσαντα, κοινωνιολόγου Ζίγκμουντ Μπάουμαν για το ρεύμα του μεταμοντέρνου, που διαδέχθηκε τον μοντερνισμό για να συμπεριλάβει διάφορα φαινόμενα της ανθρώπινης ενέργειας (λογοτεχνία, φιλοσοφία, αρχιτεκτονική) και να προσδιορίσει ιδιαίτερες εκφάνσεις της σημερινής πραγματικότητας (κρίση του κράτους, κρίση των ιδεολογιών, ξέφρενος ατομικισμός, υποκειμενισμός), διαθέτοντας τη μηδενιστική τάση να προσβάλλει οτιδήποτε επιχειρεί να επιβάλλει ένα πρότυπο τάξης του κόσμου. Αυτή η προσωρινή εποχή στην οποία ζούμε αποτελεί τη μεταβατική περίοδο από το παρελθόν σε ένα υπό κατασκευή παρόν δίχως όνομα, όπου τα πάντα είναι ρευστά και τα σημεία αναφοράς απουσιάζουν. Η ρευστή φύση της σύγχρονης πραγματικότητας αντικατοπτρίζεται πλήρως και στα αινιγματικά λόγια του Πλούτωνα «Pape Satan, Pape Satan Aleppe» (Κόλαση, VII, 1), που αναφέρει ο Δάντης στη Θεία Κωμωδία, τα οποία χρησιμοποιεί ο Έκο στον υπότιτλο της συλλογής του και αμέτρητο πλήθος σχολιαστών και μεταφραστών επιζητεί αιώνες τώρα να της αποδώσει συγκεκριμένο και διαυγές νόημα. Αντίστοιχα, λοιπόν, σύμφωνα με τον διάσημο Ιταλό, και η σύγχρονη εποχή διαφεύγει κάθε νοήματος και σταθερότητας.

Η αλήθεια είναι ότι ο Έκο ουδέποτε αποποιήθηκε τον ρόλο του διανοητικού ανθρώπου που επιχειρεί να κατανοήσει τα διαρκώς μεταβαλλόμενα κοινωνικά και πολιτιστικά φαινόμενα των καιρών μας καθοδηγούμενος από την ανθρώπινη περιέργεια και λογική που διανθίζονται παράλληλα από καλή αίσθηση του χιούμορ. Το διαπιστώνει κανείς λαμβάνοντας υπόψη την πλέον των 60 χρόνων ενεργή και αντικομφορμιστική παρουσία του σε όλους τους δημόσιους διαλόγους στην Ιταλία. Με την ίδια οξύτητα καταπιάνεται στις bustine του, που χάριν ευκολίας έχουν ταξινομηθεί σε 14 κεφάλαια, με όλα τα οικεία πρόσωπα της ρευστής κοινωνίας μας. Κι όπως όλα τα φαινόμενα, είναι ανοιχτά σε διαφορετικές ερμηνείες και προσεγγίσεις.

Ο αναγνώστης διακρίνει την κριτική στάση του Έκο -που προσιδιάζει στη ρουσσωική regression- απέναντι στην καλπάζουσα τεχνολογική πρόοδο των καιρών μας, δεδομένου ότι ένα συνεχές upgrading δεν συνιστά απαραίτητα πρόοδο, ωθώντας μας ουσιαστικά να κινούμαστε «με το βήμα του κάβουρα». Σε άλλο σημείο επισημαίνει ότι ζούμε σε μια κοινωνία του φαίνεσθαι, όπου οι πάντες επιζητούν θεατές για τα έργα τους και προκειμένου να μην περάσουν μια αβάσταχτη ζωή στην αφάνεια και την ανωνυμία είναι ικανοί να προβούν σε μια γκάμα ενεργειών που περιλαμβάνει από ειδεχθείς πράξεις μέχρι οικειοποίηση του ρόλου του τρελού του χωριού. Το διαδίκτυο, το twitter, τα κινητά τηλέφωνα και τα massmedia περνούν από το μικροσκόπιό του και συνιστούν ένα σύγχρονο πρίσμα μέσα από το οποίο γίνεται δεκτή η σημερινή πραγματικότητα. Είναι προφανές ότι μια αισθητή αλλαγή έχει λάβει χώρα στον Έκο. Ενώ ο ίδιος αποτέλεσε έναν από τους πρώτους στοχαστές-ακαδημαϊκούς που είδε με ενθουσιασμό τη μαζική ποπ κουλτούρα, η στάση του απέναντί της τα τελευταία χρόνια διαφαίνεται σαφώς επικριτικότερη.

Στοχασμοί με φιλοσοφικό ή θρησκευτικό περιεχόμενο, σκέψεις για τον θάνατο, το μίσος, την αγάπη, τη λογοτεχνία, την παιδεία ή την ηλιθιότητα και την τρέλα, ξεπηδούν με οποιαδήποτε αφορμή και μας χαρίζουν σύντομες, διεισδυτικές αναλύσεις, απολαυστικά ταξίδια στον χρόνο και τον χώρο και αμέτρητες παραπομπές.

Για να αποφευχθούν οι παρεξηγήσεις, ο Έκο δεν διατείνεται ότι ζούμε σε μια κοινωνία που οδεύει ολοταχώς προς την κατάπτωση. Σε κάθε εποχή κάνουν την εμφάνισή τους τέτοια φαινόμενα: εγκληματικότητα, ρατσισμός, τρομοκρατία, θεωρίες συνωμοσίας κ.ά. Μόνο που σήμερα εμφανίζονται με τους όρους της σύγχρονης πραγματικότητας. Κι αν ο λαϊκιστής Μπερλουσκόνι ήταν ένα νεοκαπιταλιστικό προϊόν της υπερκαταναλωτικής σύγχρονης Ιταλίας, οι εξτρεμιστές νεοφασίστες της Λέγκας του Βορρά κάτι θα πρέπει να θυμίζουν στους προσφιλείς μας γείτονες από το πρόσφατο παρελθόν της χώρας. Το ανησυχητικό, κατά τον Έκο, είναι ότι η σχέση μας με το παρελθόν έχει αλλάξει και ισοπεδώνεται διαρκώς από ένα ατέρμονο παρόν που διαχέεται μέσα από την ατελείωτη και αποχαυνωτική ροή άχρηστων πληροφοριών.

Ανάμεσα στα άλλα όμως ο Έκο καταπιάνεται και με ζητήματα διαχρονικού χαρακτήρα. Σε αυτά τα χρονογραφήματα, τελευταίο δείγμα του έργου του, συγκλίνουν με μοναδικό τρόπο όλες οι ιδιότητες του: του ακαδημαϊκού μελετητή, του φιλοσόφου και του λογοτέχνη. Στοχασμοί με φιλοσοφικό ή θρησκευτικό περιεχόμενο, σκέψεις για τον θάνατο, το μίσος, την αγάπη, τη λογοτεχνία, την παιδεία ή την ηλιθιότητα και την τρέλα, ξεπηδούν με οποιαδήποτε αφορμή και μας χαρίζουν σύντομες, διεισδυτικές αναλύσεις, απολαυστικά ταξίδια στον χρόνο και τον χώρο και αμέτρητες παραπομπές που οφείλονται στην αστείρευτη ευρυμάθεια του Ιταλού δασκάλου. 

* Ο ΒΑΓΓΕΛΗΣ ΓΡΑΜΜΑΤΙΚΟΠΟΥΛΟΣ είναι φιλόλογος. 


altΧρονικά μιας ρευστής κοινωνίας
Pape Satan Aleppe
Ουμπέρτο Έκο
Μτφρ. Έφη Καλλιφατίδη
Εκδ. Ψυχογιός 2016
Σελ. 520, τιμή εκδότη €18,80

altΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ ΟΥΜΠΕΡΤΟ ΕΚΟ

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Ορθοδοξία και Κράτος: Τρία βιβλία για μια διαχρονική σχέση με πολλές διακυμάνσεις και ποικίλα ρεύματα σκέψης

Ορθοδοξία και Κράτος: Τρία βιβλία για μια διαχρονική σχέση με πολλές διακυμάνσεις και ποικίλα ρεύματα σκέψης

Για τα βιβλία των Ευστάθιου Κασσαρέα «Εκκλησία, ιδεολογία και πολιτική στην Ελλάδα της Μεταπολίτευσης» (εκδ. Παπαζήση), Πασχάλη Μ. Κιτρομηλίδη «Θρησκεία και πολιτική στον ορθόδοξο κόσμο» (εκδ. Επίκεντρο) και π. Εμμανουήλ Κλάψη «Ορθόδοξες εκκλησίες σε έναν πλουραλιστικό κόσμο» (εκδ. Καστανιώτη). Στην κεντρική εικόνα,...

Το «μοναχικό πλήθος» και το επαναστατικά νέο ήθος του δυτικού πολιτισμού

Το «μοναχικό πλήθος» και το επαναστατικά νέο ήθος του δυτικού πολιτισμού

Τρία βιβλία που σκιαγραφούν την κατάσταση του δυτικού πολιτισμού σήμερα: «Το μοναχικό πλήθος» (μτφρ. Βασίλης Τομανάς, εκδ. Νησίδες) του Ντέιβιντ Ρίσμαν [David Riesman], «Η παρακμή του Αστικού Πολιτισμού» (εκδ. Θεμέλιο) του Παναγιώτη Κονδύλη και «Η Ευρώπη είναι χριστιανική;» (μτφρ. Βάλια Καϊμάκη, εκδ. ...

Τελικά, συγκρούεται ο Χριστιανισμός με τον Δαρβίνο; – Διερεύνηση ενός ερωτήματος μέσα από δύο ενδιαφέροντα βιβλία (κριτική)

Τελικά, συγκρούεται ο Χριστιανισμός με τον Δαρβίνο; – Διερεύνηση ενός ερωτήματος μέσα από δύο ενδιαφέροντα βιβλία (κριτική)

Για τα βιβλία του Φρανσουά Ουβέ [François Euvé] «Ο Δαρβίνος και ο χριστιανισμός » (μτφρ. Ηρώ Διακάκη, εκδ. Αρμός) και του Ζακ Μονό [Jasques Monod] «Η τύχη και η αναγκαιότητα» (μτφρ. Νίκος Παπαδόπουλος, εκδ. Κέδρος). Κεντρική εικόνα: ο Δαρβίνος σε πίνακα του John Collier © Wikipedia. 

...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

«Βίος και Πολιτεία»: Ο μετρ του noir Ανδρέας Αποστολίδης έρχεται στο «υπόγειο»

«Βίος και Πολιτεία»: Ο μετρ του noir Ανδρέας Αποστολίδης έρχεται στο «υπόγειο»

Στο 40ο επεισόδιο της σειράς συζητήσεων στο Βιβλιοπωλείο της Πολιτείας με ανθρώπους από το χώρο του βιβλίου και της σκέψης, o Κώστας Κατσουλάρης θα συνομιλήσει με τον μετρ του noir, σκηνοθέτη, συγγραφέα και μεταφραστή Ανδρέα Αποστολίδη, με αφορμή την έκδοση του τελευταίου του βιβλίου «Roman-tica» (εκδ. Άγρα). Η συζή...

Λογοτεχνικό Βραβείο Δουβλίνου 2024: Νικητής ο Μίρτσεα Καρταρέσκου

Λογοτεχνικό Βραβείο Δουβλίνου 2024: Νικητής ο Μίρτσεα Καρταρέσκου

Ο Ρουμάνος συγγραφέας Μίρτσεα Καρταρέσκου [Μircea Cartarescu] έλαβε το βραβείο για το μυθιστόρημά του «Solenoid» που είναι εν μέρει αυτοβιογραφικό και μάς μεταφέρει στην κομμουνιστική Ρουμανία των τελών του ‘70. Στα ελληνικά τον έχουμε γνωρίσει με το μυθιστόρημα «Νοσταλγία» (μτφρ. Βίκτορ Ιβάνοβιτς, εκδ. Καστανιώτη)....

ΔΕΒΘ 2024: Γυναίκες, φύλο και φεμινισμοί – Τι είδαμε, τι καταλάβαμε

ΔΕΒΘ 2024: Γυναίκες, φύλο και φεμινισμοί – Τι είδαμε, τι καταλάβαμε

Ένα από τα αφιερώματα της φετινής ΔΕΒΘ ήταν αυτό στις «Γυναίκες», μια ευρεία θεματική που ξεδιπλώθηκε μέσα από συζητήσεις για συγγραφείς, εκδότριες και μεταφράστριες, για τη γυναίκα σαν λογοτεχνικό ήρωα, αλλά και τη γυναικεία γραφή. Οι εκδηλώσεις ήταν διάχυτες στο πρόγραμμα, αρκετές συνέπιπταν η μία με την άλλη, αλλ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Γραφή κοφτερή σαν μαχαίρι» της Ανί Ερνό (προδημοσίευση)

«Γραφή κοφτερή σαν μαχαίρι» της Ανί Ερνό (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το βιβλίο της βραβευμένης με Νόμπελ λογοτεχνίας Ανί Ερνό [Annie Ernaux] «Γραφή κοφτερή σαν μαχαίρι (μτφρ. Ρίτα Κολαΐτη), μια συνομιλία, μέσω μέιλ, της Ερνό με τον Φρεντερίκ Ιβ Ζανέ [Frederic-Yves Jeannet]. Το βιβλίο θα κυκλοφορήσει στις 28 Μαΐου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμ...

«Μελέτη περίπτωσης» του Γκρέαμ Μακρέι Μπερνέτ (προδημοσίευση)

«Μελέτη περίπτωσης» του Γκρέαμ Μακρέι Μπερνέτ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Γκρέαμ Μακρέι Μπερνέτ [Graeme Macrae Burnet] «Μελέτη περίπτωσης» (μτφρ. Χίλντα Παπαδημητρίου), το οποίο κυκλοφορεί στις 28 Μαΐου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Στην αρχή, καθώς ...

«Ο ελληνικός Εμφύλιος πόλεμος 1946-1949 μέσα από τον τουρκικό Τύπο της εποχής» του Μουράτ Εσέρ (προδημοσίευση)

«Ο ελληνικός Εμφύλιος πόλεμος 1946-1949 μέσα από τον τουρκικό Τύπο της εποχής» του Μουράτ Εσέρ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από τη μελέτη του Μουράτ Εσέρ [Murat Eser] «Ο ελληνικός Εμφύλιος πόλεμος 1946-1949 μέσα από τον τουρκικό Τύπο της εποχής», η οποία κυκλοφορεί αυτές τις μέρες από τις εκδόσεις Νίκας.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Εφημερίδα...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Γκόγκολ, Γκόρκι, Τολστόι, Χάμσουν: Τέσσερα κλασικά λογοτεχνικά έργα από τις εκδόσεις Νίκας

Γκόγκολ, Γκόρκι, Τολστόι, Χάμσουν: Τέσσερα κλασικά λογοτεχνικά έργα από τις εκδόσεις Νίκας

Για τα βιβλία των Κνουτ Χάμσουν [Knout Hamsun] «Η πείνα» (μτφρ. Βασίλη Δασκαλάκη), Νικολάι Γκόγκολ [Νikolai Gogol] «Το παλτό» (μτφρ. Κώστας Μιλτιάδης), Μαξίμ Γκόρκι [Maxim Gorky] «Τα ρημάδια της ζωής» (μτφρ. Κοραλία Μακρή) και Λέον Τολστόι [Leon Tolstoy] «Η σονάτα του Κρόιτσερ» (μτφρ. Κοραλία Μακρή). 

...
Τι διαβάζουμε τώρα; 12 βιβλία λογοτεχνίας που βγήκαν πρόσφατα και ξεχωρίζουν

Τι διαβάζουμε τώρα; 12 βιβλία λογοτεχνίας που βγήκαν πρόσφατα και ξεχωρίζουν

Εαρινά αναγνώσματα από όλο τον κόσμο. Νομπελίστες, αναγνωρισμένοι συγγραφείς, αλλά και νέα ταλέντα ξεχωρίζουν και τραβούν την προσοχή. Στην κεντρική εικόνα, οι Αμπντουλραζάκ Γκούρνα, Κάρα Χόφμαν, Ντέιβιντ Μίτσελ.

Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος 

Από την...

Από τον κβαντικό υπολογιστή στην παραγωγική Τεχνητή Νοημοσύνη: 3 βιβλία για ένα μέλλον που είναι ήδη εδώ

Από τον κβαντικό υπολογιστή στην παραγωγική Τεχνητή Νοημοσύνη: 3 βιβλία για ένα μέλλον που είναι ήδη εδώ

Η επιστήμη προχωράει με ραγδαίoυς ρυθμούς. Η 4η βιομηχανική επανάσταση θα στηριχθεί στην κβαντική υπεροχή και την Τεχνητή Νοημοσύνη. Για να ξέρουμε πώς θα είναι το μέλλον μας επιλέγουμε τρία βιβλία που εξηγούν λεπτομέρως όλα όσα θα συμβούν. Kεντρική εικόνα: @ Wikipedia.

Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

15 Δεκεμβρίου 2023 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2023

Mυθιστορήματα, νουβέλες, διηγήματα, ποιήματα: Επιλογή 100 βιβλίων, ελληνικών και μεταφρασμένων, από τη βιβλιοπαραγωγή του 2023. Επιλογή: Συντακτική ομάδα της Book

ΦΑΚΕΛΟΙ