Για το μυθιστόρημα του Τζερόμ Ντέιβιντ Σάλιντζερ «Ο φύλακας στη σίκαλη» (μτφρ. Αθηνά Δημητριάδου, εκδ. Πατάκη). Στην κεντρική εικόνα, στιγμιότυπο από την εμπνευσμένη από το βιβλίο ταινία «Coming Through the Rye» (2015).
Γράφει ο Κ.Β. Κατσουλάρης
Ο Φύλακας στη σίκαλη είναι το πρώτο μυθιστόρημα του Αμερικανού συγγραφέα Τζερόμ Ντέιβιντ Σάλιντζερ. Γράφτηκε στα χρόνια μετά τον Β' παγκόσμιο πόλεμο αλλά ως βιβλίο κυκλοφόρησε το 1951, κι έγινε αμέσως μεγάλη επιτυχία.
Το διαβάσαμε από την πρόσφατη μετάφραση της Αθηνάς Δημητριάδου, για τις εκδόσεις Πατάκη. Από τις πρώτες σελίδες, αυτό που αρχικά σε ξαφνιάζει, και στη συνέχεια σε καθηλώνει, είναι ο τρόπος που μιλάει και σκέφτεται ο 16χρονος ήρωάς του: ο θυμωμένος, υπερευαίσθητος, μισάνθρωπος, οξυδερκής, πληγωμένος, εγωπαθής Χόλντεν Κόλφιλντ.
Η ιστορία μιας κατάρρευσης
Ο Σάλιντζερ πολέμησε στην Ευρώπη, συμμετείχε μάλιστα στην Απόβαση στη Νορμανδία, ενώ γενικότερα η εμπειρία του πολέμου καθόρισε τη ζωή και τη φιλοσοφία του. Ορισμένοι κριτικοί μάλιστα ισχυρίζονται ότι ο υπερώριμος και αποξενωμένος έφηβος του βιβλίου είναι απότοκο του μετατραυματικού στρες που υπέστη ο ίδιος, μετά τα όσα αντίκρισε στα πεδία των μαχών αλλά και στο Νταχάου.
Διόλου απίθανο. Η υπόθεση του Φύλακα στη Σίκαλη είναι άλλωστε η ιστορία μιας κατάρρευσης, που διαρκεί όλα κι όλα τρία τέσσερα εικοσιτετράωρα.
Μπορεί να συμπυκνωθεί ως εξής: Ο 16χρονος Χόλντεν, για μια ακόμη φορά, αποβάλλεται από το ιδιωτικό σχολείο στο οποίο τον έστειλαν εσώκλειστο οι εύποροι νεοϋρκέζοι γονείς του. Το σκάει λίγες μέρες πριν τις διακοπές των Χριστουγέννων και περιφέρεται στη μεταπολεμική Νέα Υόρκη για δυο μερόνυχτα, ζώντας στην κόψη του ξυραφιού, συναντώντας απρόθυμα φίλους, μιλώντας σε ταξιτζήδες, σερβιτόρους και πόρνες, μεθώντας μέχρι τελικής πτώσεως.
Θα αναρωτιέσαι: Και γιατί είναι αυτό ένα από τα καλύτερα μυθιστορήματα του 20ου αιώνα;
Ο Χόλντεν έχει ήδη υποστεί έναν σημαντικό κλονισμό: Την απώλεια του αδερφού του, τον οποίο εκτιμούσε και αγαπούσε πολύ. Η συνάντησή του λίγο πριν το τέλος με τη μικρή του αδερφή, την 10χρονη Φοίβη, για την οποία τρέφει ιδιαίτερα μεγάλη αδυναμία, αλλά και με τον αγαπημένο του φιλόλογο από το παλιό του σχολείο, έναν από τους λίγους ενήλικες που σέβεται, θα τον σώσουν από την ολοκληρωτική πτώση και θα τον κρατήσουν στη μεριά της ζωής.
Όλα αυτά μας τα διηγείται ο ίδιος ο 16χρονος, με αφτιασίδωτο προφορικό ύφος, από ένα ίδρυμα (ψυχιατρείο;) κάπου στην Καλιφόρνια, βάζοντας έτσι τάξη στο μυαλό του και στην ψυχή του.
Αναρωτιέται κανείς: Και γιατί είναι αυτό ένα από τα καλύτερα μυθιστορήματα του 20ου αιώνα; Γιατί πουλάει ένα εκατομμύριο αντίτυπα κάθε χρόνο, ακόμη και σήμερα; Γιατί, με δυο λόγια, όλη η φασαρία;
Μια αναγνωστική εμπειρία που δεν μεταδίδεται εύκολα
Ο Φύλακας στη σίκαλη είναι ένα μη περιγράψιμο μυθιστόρημα. Η πλοκή του, το στόρι του, δεν αποκαλύπτουν σχεδόν τίποτε απ’ αυτό. Και κάτι πιο περίεργο: Ακόμη κι αν διαβάσεις αρκετές από τις σελίδες του, πάλι θα δυσκολευτείς να «το πιάσεις». Μόνον όταν θα το έχεις ολοκληρώσει, ενώ δηλαδή θα έχεις διαβάσει και τις τελευταίες συγκλονιστικές εβδομήντα σελίδες, κι αφού θα έχεις αφήσει να περάσουν και μερικές ώρες ή και μέρες, με τη φωνή του Χόλντεν να κατακάθεται μέσα σου, μόνο τότε θα αρχίσεις να αντιλαμβάνεσαι γιατί αυτό το βιβλίο είναι μια συγκλονιστική αναγνωστική εμπειρία που δεν μεταδίδεται εύκολα.
Ο έφηβος αυτός είναι σε διαρκή σύγκρουση με όλα και όλους γύρω του, δεν χωράει πουθενά.
Γιατί έχει να κάνει ακριβώς με αυτά που δεν μπορείς να πεις. Πρωτίστως με αυτά που ένας έφηβος δεν μπορεί να πει, δεν μπορεί να αρθρώσει, ίσως και να κατανοήσει. Κι όμως τα ζει. Ο έφηβος αυτός είναι σε διαρκή σύγκρουση με όλα και όλους γύρω του, δεν χωράει πουθενά. Κι έτσι, συχνά γίνεται κυνικός, χολερικός, επηρμένος.
Ένας κάλπικος κόσμος
Η λέξη που επαναλαμβάνεται περισσότερες φορές μέσα σε αυτό το μυθιστόρημα είναι η λέξη phony, στον ενικό, ή phonies, στον πληθυντικό, και που στα ελληνικά αποδίδεται με τη λέξη κάλπης. Κάλπης, κάλπηδες, κάλπικοι.
Κάθε προσπάθεια διαφυγής, τον φέρνει σε σύγκρουση με όλους και όλα.
Ο κόσμος των ενηλίκων, αλλά και των περισσότερων συμμαθητών και φίλων, είναι για τον έφηβο ήρωα ένας κόσμος εντελώς κάλπικος, γεμάτος κατά συνθήκη ψεύδη και πόζες. Ένας αγώνας επιβίωσης που περνάει μέσα από τον διαρκή αυτοεξευτελισμό. Το διακρίνει στο πρόσωπο των καθηγητών του, αλλά και στο πρόσωπο των ηθοποιών, των καλλιτεχνών· το βλέπει παντού. Το Θέατρο του Κόσμου του φαντάζει αποτρόπαιο. Κάθε προσπάθεια διαφυγής, τον φέρνει σε σύγκρουση με όλους και όλα. Δεν υπάρχει απόδραση, μονάχα μια αναπόφευκτη πτώση.
Αν υπάρχει ελπίδα, βρίσκεται στο παιδικό βλέμμα
Κι όμως, το τέλος αυτού του μυθιστορήματος, του Φύλακα στη σίκαλη, είναι από τα πιο όμορφα και εμπνευσμένα που έχουμε διαβάσει. Ο χαρακτήρας της μικρής Φοίβης, που γίνεται ο φορέας της αλλαγής και, εντέλει, της σωτηρίας του αδελφού της, είναι ένα από τα πιο ζωντανά και οξυδερκή πορτρέτα παιδιού που έχουμε συναντήσει στη λογοτεχνία.
Το μήνυμα είναι ξεκάθαρο: αν υπάρχει ελπίδα, πρέπει κανείς να ψάξει να τη βρει εκεί, στο σπινθηροβόλο παιδικό βλέμμα, στην εκρηκτική και απροϋπόθετη χαρά της ζωής, πριν αυτή στριμωχτεί στα καλούπια του κόσμου των ενηλίκων. Εκεί, δίπλα σε αυτά τα παιδιά, ονειρεύεται και ο ήρωας να βρεθεί, ενόσω παίζουν ανέμελα στα χωράφια με τη σίκαλη, να στέκεται εκείνος, φύλακας-προστάτης τους, μπροστά στον γκρεμό που καραδοκεί.
Ο Φύλακας στη Σίκαλη, του Τζερόμ Ντέιβιντ Σάλιντζερ, κυκλοφόρησε πρόσφατα σε νέα, πολύ προσεγμένη μετάφραση της Αθηνάς Δημητριάδου, από τις εκδόσεις Πατάκη. Δεν είναι ένα βιβλίο ειδικά για εφήβους, κάθε άλλο, αλλά αν είσαι έφηβος και το διαβάσεις, πιθανόν να σου αλλάξει τη ζωή.
* Ο Κ.Β. Κατσουλάρης είναι συγγραφέας. Τελευταίο του βιβλίο, η συλλογή διηγημάτων «Αφαίας και Τελαμώνος» (εκδ. Μεταίχμιο).
