kyriakidis 24 paralages

Για το βιβλίο του Αχιλλέα Κυριακίδη «Έλγκαρ» (εκδ. Πατάκη).

Της Τιτίκας Δημητρούλια

Πιστός όπως πάντα στη μικρή φόρμα σε κάθε έκφανση της δημιουργίας του, ο Αχιλλέας Κυριακίδης προσδιορίζει, στη νέα του συλλογή, ειδολογικά τα κείμενά του με όρους μουσικούς: δεν είναι διηγήματα, δεν είναι αφηγήματα ή πεζά, δεν είναι ιστορίες, είναι είκοσι τέσσερις παραλλαγές. Είκοσι έξι λοιπόν χρόνια μετά τα τριάντα «μικρά πεζά» της Μουσικής (1995), είκοσι τέσσερις παραλλαγές, η συναγωγή των οποίων τιτλοφορείται με το επώνυμο ενός συνθέτη που έγινε διάσημος με το έργο του «Παραλλαγές Αίνιγμα», του Έντουαρντ Έλγκαρ. Ιδού λοιπόν ο συνθέτης και οι παραλλαγές, ιδού και το αίνιγμα, μετατοπισμένο στην αφιέρωση: «Στην Ιωάννα, μια λύση που αναζητεί το αίνιγμά της».

Το βιβλίο ανοίγει με το γνωστό κείμενο του Μπόρχες, από τους «Τέσσερις κύκλους», στο οποίο δηλώνει ότι «τέσσερις είναι οι ιστορίες» –η πολιορκία κι η υπεράσπιση μιας πόλης, η επιστροφή, η αναζήτηση κι ο θάνατος ενός θεού– και άπειρες οι μεταμορφώσεις τους. Ακολουθεί μια σημείωση του συγγραφέα για τον Έλγκαρ και τις Παραλλαγές του, στις οποίες το βασικό θέμα δεν παίζεται, σημείωση προεξαγγελτική του ήθους και του ύφους του έργου που θα διαβάσει ο αναγνώστης – και διαφωτιστική επίσης, όπως και πολλές σημειώσεις στο τέλος του κειμένου.

Έλγκαρ λοιπόν, όπως λέμε Ραβέλ του Εσνόζ, τον οποίο αριστοτεχνικά έχει μεταφράσει ο Κυριακίδης, με την ομοιότητα να περιορίζεται ωστόσο στην επιλογή του ονόματος ενός συνθέτη στον τίτλο και μόνο. Παραλλαγές, σα να λέμε –όχι αναγκαστικά μπορχεσιανές– ιστορίες σε διαρκή μεταμόρφωση. Είκοσι τέσσερις παραλλαγές, όσες οι ραψωδίες των θεμελιακών, ομηρικών κειμένων της πρώτης και της δεύτερης ιστορίας, ομοιοτρόπως αριθμημένες –για να ακριβολογούμε, αριθμημένες με πεζά γράμματα, όπως οι ραψωδίες της Οδύσσειας–, με μία διαφορά: η ιστορία «ω» είναι επίσης και «Α», όχι πια πεζό, αλλά κεφαλαίο, διότι η «Παράλληλη δράση» είναι μαζί η ιστορία ενός τέλους και μιας αρχής, και η αρχή δεν είναι α, αλλά Α, αρχή μιας νέας ιστορίας, ενός νέου κύκλου. Όπως και να έχει, οι ιστορίες-παραλλαγές τελειώνουν εκεί που αρχίζουν άλλες –και μαζί ίδιες– ιστορίες κι ο Ηράκλειτος είχε όπως πάντα δίκιο, ξυνόν γαρ αρχή και πέρας επί κύκλου περιφερείας.

Οι ιστορίες είναι όλες παραλλαγές σε ένα θέμα που δεν παίζεται, τον άνθρωπο και την (εγκόσμια) ύπαρξή του, στη σχέση της με τα λογικά και τα άλογα του κόσμου, τα ορατά και τα αόρατα· και σε ένα άλλο που παίζεται, τον λόγο και τον κόσμο, το λόγο ως κόσμο.

Οι ιστορίες είναι όλες παραλλαγές σε ένα θέμα που δεν παίζεται, τον άνθρωπο και την (εγκόσμια) ύπαρξή του, στη σχέση της με τα λογικά και τα άλογα του κόσμου, τα ορατά και τα αόρατα· και σε ένα άλλο που παίζεται, τον λόγο και τον κόσμο, το λόγο ως κόσμο. Μπροστά από κάθε ιστορία, όχι ένα αλλά δύο μότο: ένα από τη λογοτεχνία και ένα από το σινεμά – αναφορά στις παραλλαγές της δημιουργίας του λογοτέχνη και σκηνοθέτη Κυριακίδη και στις εκλεκτικές συγγένειές του. Κάθε ιστορία, ποικιλότροπα και περίτεχνα οικοδομημένη πάνω στην έννοια της παραλλαγής – ως πρωταρχικής ουλιπιανής δέσμευσης, πλάι στις επιμέρους άλλες, όπως το γραμμένο εντέλει με βάση την ακολουθία του Φιμπονάτσι από τον Κυριακίδη «Εν αριθμώ», που αφηγείται την αντίστοιχη αποτυχία του κυρίου Ψ. Τα ονόματα των ηρώων τους ίδια με το γράμμα-αριθμό της παραλλαγής.

Ο κύριος Α προσπαθεί να αυτοκτονήσει με διάφορους τρόπους-παραλλαγές και αποτυγχάνει, χάρη σε μια σειρά από συμπτώσεις και στην εντεινόμενη επιτήρησή του από την οικονόμο του, με αποτέλεσμα να πεισθεί ότι χρωστάει τη ζωή του στη θεία βούληση και οφείλει να αφιερωθεί στον Θεό. Ας μην αποκαλύψουμε το τέλος της ιστορίας, ας πούμε απλώς ότι στον κόσμο του Κυριακίδη η τυχαιότητα, μαζί με την πολυσημία και αμφισημία των λέξεων, των πράξεων, των πραγμάτων και των αισθημάτων, κοινώς η πολυπλοκότητα, κατέχουν την ίδια σημαίνουσα θέση όπως και στον πραγματικό κόσμο. «Αθάνατος» λοιπόν ο κύριος Α. Ο κύριος Β ζει μόνος του, παθαίνει έμφραγμα και ειδοποιεί την πρώην σύζυγό του, που επιστρέφει τελικά μετά από αυτό κοντά του. Τίτλος της β ιστορίας «Εγκάρδια». Ο Ν επίσης αποφασίζει, όταν αρρωσταίνει, να γυρίσει στην οικογένειά του, που την είχε εγκαταλείψει πριν από είκοσι χρόνια, αλλά μεταβάλλει γνώμη την τελευταία στιγμή, συναισθανόμενος το βάρος (και αυτής) της επιλογής του. Η κυρία Θ κάθε εβδομάδα ξεκινά από το σπίτι της για ταξίδι, φτάνει στον σταθμό, κάθεται στο παγκάκι και κοιτάζει τα τρένα, έως ότου ο γιος της έρθει να την οδηγήσει πίσω στο σπίτι της, έως την επόμενη εβδομάδα. Ο κύριος Η αποφασίζει να βιώσει την έξαψη, να ζήσει την περιπέτεια, κλέβοντας κάτι σε ένα μαγαζί, αλλά παρότι κλέβει, δεν κλέβει. Ο κύριος Δ απολαμβάνει τις άριες μιας καθαρίστριας στο γειτονικό μπαλκόνι, παραλλαγές θλίψης που προετοιμάζουν την έξοδό της από τον κόσμο. Ο Σ προσπαθεί να γράψει τη βιογραφία του προπάππου του, μεγάλου και τρανού συγγραφέα, όταν πέφτει πάνω –τρόπος του λέγειν, αφού κι εδώ η τύχη βάζει το χέρι της– στο χειρόγραφο του μείζονος έργου του, που αποδεικνύει πώς η μεγαλοσύνη του ήταν δανεική. Άλλο ήταν το δικό του κείμενο και άλλο δημοσίευσε. Γράφει τελικά κανονικά την εγκωμιαστική βιογραφία του. Ο μεγάλος συγγραφέας κύριος Ξ νοσηλεύεται διότι δεν μπορεί παρά να αντιγράφει – πέρα από τον αναστοχασμό περί γραφής, αντιγραφής, κειμένου και διακειμένου και των συναφών, ο αναγνώστης χαμογελάει ενίοτε σκεπτόμενος πρόσωπα και πράγματα του λογοτεχνικού μας σιναφιού.

Πέρα από τον αναστοχασμό περί γραφής, αντιγραφής, κειμένου και διακειμένου και των συναφών, ο αναγνώστης χαμογελάει ενίοτε σκεπτόμενος πρόσωπα και πράγματα του λογοτεχνικού μας σιναφιού.

Ο λόγος του Κυριακίδη πλέκει στο υφάδι του, κρατώντας ένα μέτρο δωρικό σε επίπεδο συγκίνησης, αντιθέσεις και λογοπαίγνια, υποδόριο χιούμορ, διακείμενα κάθε λογής και τρόπου, σχεδόν αυτούσια παραθέματα, αναφορές σε λογοτεχνικούς ήρωες, έργα και τρόπους έργων, υπαινιγμούς. Οι τίτλοι των ιστοριών είναι πολύσημοι και παιγνιώδεις, παραλλαγές κι αυτοί πάνω στις ιστορίες, όπως τα μουσικά «Grave» και «Stabat Pater», ο «Αθάνατος» που αναφέραμε ήδη, το «Αντί γραφής», ο «Ακροατής» που ξεπερνάει όλους τους ρήτορες… Μέσα στις λιγοστές γραμμές και την περίτεχνη αρχιτεκτονική τους –η οποία κορυφώνεται, νομίζω, τεχνικά στο «Εν αριθμώ» και στην «Παράλληλη δράση»–, οι παραλλαγές του Κυριακίδη χωράνε τα πάντα, πλοκή, ανατροπές, κορύφωση, αισθήματα και στοχασμό. Κυρίως όμως χωράνε πόνο, θλίψη, φόβο, απελπισία, τρυφερότητα, αγάπη, πάθος, όλα τα ανθρώπινα, σε όλες τις εκδοχές τους.

kyriakidis exΨάχνω τις τέσσερις ιστορίες του Μπόρχες στη συλλογή και είναι όλες εκεί. Οι τόσες επιστροφές, πραγματωμένες και ματαιωμένες, σε ανθρώπους, τόπους, χρόνους, του παρελθόντος και του μέλλοντος –γιατί κι ο χρόνος κύκλος είναι, όπως η γραφή–, επιστροφές-αντιστροφές, επιστροφές ειρωνικές. Οι τόσες αναζητήσεις, του άλλου, της συγκίνησης, του τόπου, της τεχνικής τελειότητας, του εκάστοτε ανθρώπινου θηράματος. Με δυσκολεύει λίγο η πολιορκία της πόλης με τους γενναίους υπερασπιστές της. Εκτός κι αν μια από τις πιο συγκλονιστικές, για μένα, ιστορίες της συλλογής, το γ, «Άνθρωπος σε παγκάκι», ο πνιγμένος μετανάστης που σώζει ναυαγισμένα παιδάκια μετανάστες, αποτελεί μια αλληγορική μεταγραφή της. Ποιος είναι άραγε όμως ο πολιορκητής και ποιος ο γενναίος πολέμαρχος; Όσο για τον θάνατο ενός θεού, όλα είναι ζήτημα ανάγνωσης. Κι αν οι θάνατοι δεν λείπουν από τη συλλογή, ας κρατήσουμε ότι οι παραλλαγές κλείνουν (και) με μια υπέροχη γέννηση.

Στις είκοσι τέσσερις αυτές παραλλαγές ο Κυριακίδης φωτίζει τους δρόμους στους οποίους περπάτησε και συνεχίζει να περπατάει. Στις είκοσι τέσσερις αυτές παραλλαγές, ο αναγνώστης απολαμβάνει την ιστορία, το χτίσιμό της, το λάξεμα της κάθε πέτρας χωριστά, της κάθε λέξης, τη μουσική της, τους ορίζοντες που ανοίγει η επιλογή κι εκφορά της. Όλα αυτά μαζί και αξεδιάλυτα, μουσικά. Διότι, όπως μας λέει ο ίδιος στις Σημειώσεις για μια ιδιωτική θεωρία της λογοτεχνίας: «Κάθε σπουδαίο λογοτεχνικό έργο είναι σαν τη μουσική: δεν μπορείς να το αφηγηθείς». Όπερ έδει δείξαι.

* Η ΤΙΤΙΚΑ ΔΗΜΗΤΡΟΥΛΙΑ είναι κριτικός λογοτεχνίας, Καθηγήτρια στο Τμήμα Γαλλικής Γλώσσας και Φιλολογίας του ΑΠΘ.

Ακολουθήστε την bookpress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Τηρούμενες αναλογίες» της Πόπης Φιρτινίδου (κριτική) – Ζωντανές ανταποκρίσεις από την ηλικία της ήττας

«Τηρούμενες αναλογίες» της Πόπης Φιρτινίδου (κριτική) – Ζωντανές ανταποκρίσεις από την ηλικία της ήττας

Για τη συλλογή διηγημάτων της Πόπης Φιρτινίδου «Τηρούμενες αναλογίες» (Εκδόσεις των Συναδέλφων). Κεντρική εικόνα: Πίνακας από τον Αργυρό Ουμβέρτο (1884 - 1963) με τίτλο «Ο παππούς» (1912) / Εθνική Πινακοθήκη.

Γράφει ο Γιώργος Ν. Περαντωνάκης

Η ψυχολογί...

«De Mysteriis» του Χρυσόστομου Τσαπραΐλη (κριτική) – black metal μυστήρια στην ελληνική επαρχία

«De Mysteriis» του Χρυσόστομου Τσαπραΐλη (κριτική) – black metal μυστήρια στην ελληνική επαρχία

Για τη συλλογή διηγημάτων του Χρυσόστομου Τσαπραΐλη «De Mysteriis» (εκδ. Αντίποδες), εμπνευσμένη από τους στίχους της black metal μουσικής των Mayhem.

Γράφει ο Σόλωνας Παπαγεωργίου

Pagan fears / The past is alive /&nbs...

«Ο Θεός φταίει, που έκανε τον κόσμο τόσο ωραίο» του Βαγγέλη Ραπτόπουλου (κριτική) –  Αλληγορίες από τον Καζαντζάκη

«Ο Θεός φταίει, που έκανε τον κόσμο τόσο ωραίο» του Βαγγέλη Ραπτόπουλου (κριτική) – Αλληγορίες από τον Καζαντζάκη

Για το βιβλίο του Βαγγέλη Ραπτόπουλου «Ο Θεός φταίει, που έκανε τον κόσμο τόσο ωραίο. Αλληγορίες από τον Καζαντζάκη» (εκδ. Κέδρος).

Γράφει η Γεωργία Κακούρου–Χρόνη

Αναλογίζομαι πολλές φορές τον διάλογό μου με φίλο...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

«Το καλοκαίρι της Κάρμεν» σε σκηνοθεσία Ζαχαρία Μαυροειδή (κριτική) – Ένας τρυφερός ύμνος για την ανδρική γκέι φιλία

«Το καλοκαίρι της Κάρμεν» σε σκηνοθεσία Ζαχαρία Μαυροειδή (κριτική) – Ένας τρυφερός ύμνος για την ανδρική γκέι φιλία

Για την ταινία του Ζαχαρία Μαυροειδή «Το καλοκαίρι της Κάρμεν». Τολμηρό φιλμ που όμως δεν πέφτει σε κλισέ και ανούσια δράματα. 

Γράφει η Φανή Χατζή

«Το Καλοκαίρι της Κάρμεν» είναι η απόλυτα καλοκαιρινή ταινία, ιδανική για ένα χαλαρό βραδάκι σε κάπ...

Η ελληνική κουίρ λογοτεχνία ήταν πάντα εδώ

Η ελληνική κουίρ λογοτεχνία ήταν πάντα εδώ

10 βιβλία + 1 διήγημα τα οποία διερευνούν την παρουσία του κουίρ στην ελληνική πεζογραφία.

Γράφει ο Κώστας Αγοραστός

Ανεξάρτητα από το πόσο απαγορευμένο θέμα αποτελούσε, από το πόσο θα σκανδάλιζε τους αναγνώστες, από το πόσοι εκδότες θα αρνούνταν να το...

Αντρές Μοντέρο: «Είμαστε άνθρωποι, πάντα θα μας αρέσουν οι ιστορίες και τα παραμύθια»

Αντρές Μοντέρο: «Είμαστε άνθρωποι, πάντα θα μας αρέσουν οι ιστορίες και τα παραμύθια»

Με αφορμή την έκδοση του βιβλίου του «Ο θάνατος έρχεται στάζοντας βροχή (μτφρ. Μαρία Παλαιολόγου, εκδ. Διόπτρα) συνομιλούμε με τον Χιλιανό συγγραφέα Αντρές Μοντέρο [Andres Montero] για τον μαγικό ρεαλισμό και τη σπουδαιότητα της προφορικής αφήγησης.

Συνέντευξη στον Διονύσ...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Οι σκληροί δεν διαβάζουν ποίηση» του Αλέξις Ραβέλο (προδημοσίευση)

«Οι σκληροί δεν διαβάζουν ποίηση» του Αλέξις Ραβέλο (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το αστυνομικό μυθιστόρημα του Αλέξις Ραβέλο [Alexis Ravelo] «Οι σκληροί δεν διαβάζουν ποίηση» (μτφρ. Κρίτων Ηλιόπουλος), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 25 Ιουνίου από τις εκδόσεις Τόπος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

2ο ΚΕΦΑΛΑΙΟ

...
«Η άλλη κόρη», της Ανί Ερνό (προδημοσίευση)

«Η άλλη κόρη», της Ανί Ερνό (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Ανί Ενρό [Annie Ernaux] «Η άλλη κόρη» (μτφρ. Ρίτα Κολαΐτη), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 25 Ιουνίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Η σειρά των δύο αφηγήσεων, η δική μου και η δ...

«Συμπληγάδες αξιών» του Μηνά Στραβοπόδη (προδημοσίευση)

«Συμπληγάδες αξιών» του Μηνά Στραβοπόδη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα του Μηνά Στραβοπόδη «Συμπληγάδες αξιών» το οποίο κυκλοφορεί στις 21 Ιουνίου από τις εκδόσεις Αρμός.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Ναι, το ξέρω! Δεν έπρεπε να σκοτώσω. Μα έπρεπε να σκοτώσω. Ξέρω, δεν είνα...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Η ελληνική κουίρ λογοτεχνία ήταν πάντα εδώ

Η ελληνική κουίρ λογοτεχνία ήταν πάντα εδώ

10 βιβλία + 1 διήγημα τα οποία διερευνούν την παρουσία του κουίρ στην ελληνική πεζογραφία.

Γράφει ο Κώστας Αγοραστός

Ανεξάρτητα από το πόσο απαγορευμένο θέμα αποτελούσε, από το πόσο θα σκανδάλιζε τους αναγνώστες, από το πόσοι εκδότες θα αρνούνταν να το...

Τι κάνουμε με τους πρόσφυγες; 5+1 βιβλία για το ζήτημα των προσφύγων και της ένταξής τους στη χώρα μας

Τι κάνουμε με τους πρόσφυγες; 5+1 βιβλία για το ζήτημα των προσφύγων και της ένταξής τους στη χώρα μας

Με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα Προσφύγων (20 Ιουνίου) επιλέγουμε έξι βιβλία που εξετάζουν το προσφυγικό ζήτημα με νηφάλιο και ουσιαστικό τρόπο.

Γράφει ο Διονύσης Μαρίνος

«Αν κάνω ένα βήμα θα βρεθώ αλλού» λέει ένας ήρωας της ...

Αδικημένη κουίρ λογοτεχνία: 8 βιβλία που δεν διαβάστηκαν όσο τους αξίζει

Αδικημένη κουίρ λογοτεχνία: 8 βιβλία που δεν διαβάστηκαν όσο τους αξίζει

Υπάρχουν βιβλία που τυχαίνει να συμπίπτουν με πολυαναμενόμενες εκδόσεις, δεν μπαίνουν στο οπτικό πεδίο του κοινού ή πολλές φορές μένουν στη σκιά πολύ δημοφιλών τίτλων με παρόμοια θεματική. Το ίδιο συμβαίνει και με τα κουίρ βιβλία. Κάποια ακούγονται και διαβάζονται περισσότερο από άλλα. Σήμερα, λοιπόν, ημέρα εορτασμο...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

15 Δεκεμβρίου 2023 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2023

Mυθιστορήματα, νουβέλες, διηγήματα, ποιήματα: Επιλογή 100 βιβλίων, ελληνικών και μεταφρασμένων, από τη βιβλιοπαραγωγή του 2023. Επιλογή: Συντακτική ομάδα της Book

ΦΑΚΕΛΟΙ