kyriakidis 24 paralages

Για το βιβλίο του Αχιλλέα Κυριακίδη «Έλγκαρ» (εκδ. Πατάκη).

Της Τιτίκας Δημητρούλια

Πιστός όπως πάντα στη μικρή φόρμα σε κάθε έκφανση της δημιουργίας του, ο Αχιλλέας Κυριακίδης προσδιορίζει, στη νέα του συλλογή, ειδολογικά τα κείμενά του με όρους μουσικούς: δεν είναι διηγήματα, δεν είναι αφηγήματα ή πεζά, δεν είναι ιστορίες, είναι είκοσι τέσσερις παραλλαγές. Είκοσι έξι λοιπόν χρόνια μετά τα τριάντα «μικρά πεζά» της Μουσικής (1995), είκοσι τέσσερις παραλλαγές, η συναγωγή των οποίων τιτλοφορείται με το επώνυμο ενός συνθέτη που έγινε διάσημος με το έργο του «Παραλλαγές Αίνιγμα», του Έντουαρντ Έλγκαρ. Ιδού λοιπόν ο συνθέτης και οι παραλλαγές, ιδού και το αίνιγμα, μετατοπισμένο στην αφιέρωση: «Στην Ιωάννα, μια λύση που αναζητεί το αίνιγμά της».

Το βιβλίο ανοίγει με το γνωστό κείμενο του Μπόρχες, από τους «Τέσσερις κύκλους», στο οποίο δηλώνει ότι «τέσσερις είναι οι ιστορίες» –η πολιορκία κι η υπεράσπιση μιας πόλης, η επιστροφή, η αναζήτηση κι ο θάνατος ενός θεού– και άπειρες οι μεταμορφώσεις τους. Ακολουθεί μια σημείωση του συγγραφέα για τον Έλγκαρ και τις Παραλλαγές του, στις οποίες το βασικό θέμα δεν παίζεται, σημείωση προεξαγγελτική του ήθους και του ύφους του έργου που θα διαβάσει ο αναγνώστης – και διαφωτιστική επίσης, όπως και πολλές σημειώσεις στο τέλος του κειμένου.

Έλγκαρ λοιπόν, όπως λέμε Ραβέλ του Εσνόζ, τον οποίο αριστοτεχνικά έχει μεταφράσει ο Κυριακίδης, με την ομοιότητα να περιορίζεται ωστόσο στην επιλογή του ονόματος ενός συνθέτη στον τίτλο και μόνο. Παραλλαγές, σα να λέμε –όχι αναγκαστικά μπορχεσιανές– ιστορίες σε διαρκή μεταμόρφωση. Είκοσι τέσσερις παραλλαγές, όσες οι ραψωδίες των θεμελιακών, ομηρικών κειμένων της πρώτης και της δεύτερης ιστορίας, ομοιοτρόπως αριθμημένες –για να ακριβολογούμε, αριθμημένες με πεζά γράμματα, όπως οι ραψωδίες της Οδύσσειας–, με μία διαφορά: η ιστορία «ω» είναι επίσης και «Α», όχι πια πεζό, αλλά κεφαλαίο, διότι η «Παράλληλη δράση» είναι μαζί η ιστορία ενός τέλους και μιας αρχής, και η αρχή δεν είναι α, αλλά Α, αρχή μιας νέας ιστορίας, ενός νέου κύκλου. Όπως και να έχει, οι ιστορίες-παραλλαγές τελειώνουν εκεί που αρχίζουν άλλες –και μαζί ίδιες– ιστορίες κι ο Ηράκλειτος είχε όπως πάντα δίκιο, ξυνόν γαρ αρχή και πέρας επί κύκλου περιφερείας.

Οι ιστορίες είναι όλες παραλλαγές σε ένα θέμα που δεν παίζεται, τον άνθρωπο και την (εγκόσμια) ύπαρξή του, στη σχέση της με τα λογικά και τα άλογα του κόσμου, τα ορατά και τα αόρατα· και σε ένα άλλο που παίζεται, τον λόγο και τον κόσμο, το λόγο ως κόσμο.

Οι ιστορίες είναι όλες παραλλαγές σε ένα θέμα που δεν παίζεται, τον άνθρωπο και την (εγκόσμια) ύπαρξή του, στη σχέση της με τα λογικά και τα άλογα του κόσμου, τα ορατά και τα αόρατα· και σε ένα άλλο που παίζεται, τον λόγο και τον κόσμο, το λόγο ως κόσμο. Μπροστά από κάθε ιστορία, όχι ένα αλλά δύο μότο: ένα από τη λογοτεχνία και ένα από το σινεμά – αναφορά στις παραλλαγές της δημιουργίας του λογοτέχνη και σκηνοθέτη Κυριακίδη και στις εκλεκτικές συγγένειές του. Κάθε ιστορία, ποικιλότροπα και περίτεχνα οικοδομημένη πάνω στην έννοια της παραλλαγής – ως πρωταρχικής ουλιπιανής δέσμευσης, πλάι στις επιμέρους άλλες, όπως το γραμμένο εντέλει με βάση την ακολουθία του Φιμπονάτσι από τον Κυριακίδη «Εν αριθμώ», που αφηγείται την αντίστοιχη αποτυχία του κυρίου Ψ. Τα ονόματα των ηρώων τους ίδια με το γράμμα-αριθμό της παραλλαγής.

Ο κύριος Α προσπαθεί να αυτοκτονήσει με διάφορους τρόπους-παραλλαγές και αποτυγχάνει, χάρη σε μια σειρά από συμπτώσεις και στην εντεινόμενη επιτήρησή του από την οικονόμο του, με αποτέλεσμα να πεισθεί ότι χρωστάει τη ζωή του στη θεία βούληση και οφείλει να αφιερωθεί στον Θεό. Ας μην αποκαλύψουμε το τέλος της ιστορίας, ας πούμε απλώς ότι στον κόσμο του Κυριακίδη η τυχαιότητα, μαζί με την πολυσημία και αμφισημία των λέξεων, των πράξεων, των πραγμάτων και των αισθημάτων, κοινώς η πολυπλοκότητα, κατέχουν την ίδια σημαίνουσα θέση όπως και στον πραγματικό κόσμο. «Αθάνατος» λοιπόν ο κύριος Α. Ο κύριος Β ζει μόνος του, παθαίνει έμφραγμα και ειδοποιεί την πρώην σύζυγό του, που επιστρέφει τελικά μετά από αυτό κοντά του. Τίτλος της β ιστορίας «Εγκάρδια». Ο Ν επίσης αποφασίζει, όταν αρρωσταίνει, να γυρίσει στην οικογένειά του, που την είχε εγκαταλείψει πριν από είκοσι χρόνια, αλλά μεταβάλλει γνώμη την τελευταία στιγμή, συναισθανόμενος το βάρος (και αυτής) της επιλογής του. Η κυρία Θ κάθε εβδομάδα ξεκινά από το σπίτι της για ταξίδι, φτάνει στον σταθμό, κάθεται στο παγκάκι και κοιτάζει τα τρένα, έως ότου ο γιος της έρθει να την οδηγήσει πίσω στο σπίτι της, έως την επόμενη εβδομάδα. Ο κύριος Η αποφασίζει να βιώσει την έξαψη, να ζήσει την περιπέτεια, κλέβοντας κάτι σε ένα μαγαζί, αλλά παρότι κλέβει, δεν κλέβει. Ο κύριος Δ απολαμβάνει τις άριες μιας καθαρίστριας στο γειτονικό μπαλκόνι, παραλλαγές θλίψης που προετοιμάζουν την έξοδό της από τον κόσμο. Ο Σ προσπαθεί να γράψει τη βιογραφία του προπάππου του, μεγάλου και τρανού συγγραφέα, όταν πέφτει πάνω –τρόπος του λέγειν, αφού κι εδώ η τύχη βάζει το χέρι της– στο χειρόγραφο του μείζονος έργου του, που αποδεικνύει πώς η μεγαλοσύνη του ήταν δανεική. Άλλο ήταν το δικό του κείμενο και άλλο δημοσίευσε. Γράφει τελικά κανονικά την εγκωμιαστική βιογραφία του. Ο μεγάλος συγγραφέας κύριος Ξ νοσηλεύεται διότι δεν μπορεί παρά να αντιγράφει – πέρα από τον αναστοχασμό περί γραφής, αντιγραφής, κειμένου και διακειμένου και των συναφών, ο αναγνώστης χαμογελάει ενίοτε σκεπτόμενος πρόσωπα και πράγματα του λογοτεχνικού μας σιναφιού.

Πέρα από τον αναστοχασμό περί γραφής, αντιγραφής, κειμένου και διακειμένου και των συναφών, ο αναγνώστης χαμογελάει ενίοτε σκεπτόμενος πρόσωπα και πράγματα του λογοτεχνικού μας σιναφιού.

Ο λόγος του Κυριακίδη πλέκει στο υφάδι του, κρατώντας ένα μέτρο δωρικό σε επίπεδο συγκίνησης, αντιθέσεις και λογοπαίγνια, υποδόριο χιούμορ, διακείμενα κάθε λογής και τρόπου, σχεδόν αυτούσια παραθέματα, αναφορές σε λογοτεχνικούς ήρωες, έργα και τρόπους έργων, υπαινιγμούς. Οι τίτλοι των ιστοριών είναι πολύσημοι και παιγνιώδεις, παραλλαγές κι αυτοί πάνω στις ιστορίες, όπως τα μουσικά «Grave» και «Stabat Pater», ο «Αθάνατος» που αναφέραμε ήδη, το «Αντί γραφής», ο «Ακροατής» που ξεπερνάει όλους τους ρήτορες… Μέσα στις λιγοστές γραμμές και την περίτεχνη αρχιτεκτονική τους –η οποία κορυφώνεται, νομίζω, τεχνικά στο «Εν αριθμώ» και στην «Παράλληλη δράση»–, οι παραλλαγές του Κυριακίδη χωράνε τα πάντα, πλοκή, ανατροπές, κορύφωση, αισθήματα και στοχασμό. Κυρίως όμως χωράνε πόνο, θλίψη, φόβο, απελπισία, τρυφερότητα, αγάπη, πάθος, όλα τα ανθρώπινα, σε όλες τις εκδοχές τους.

kyriakidis exΨάχνω τις τέσσερις ιστορίες του Μπόρχες στη συλλογή και είναι όλες εκεί. Οι τόσες επιστροφές, πραγματωμένες και ματαιωμένες, σε ανθρώπους, τόπους, χρόνους, του παρελθόντος και του μέλλοντος –γιατί κι ο χρόνος κύκλος είναι, όπως η γραφή–, επιστροφές-αντιστροφές, επιστροφές ειρωνικές. Οι τόσες αναζητήσεις, του άλλου, της συγκίνησης, του τόπου, της τεχνικής τελειότητας, του εκάστοτε ανθρώπινου θηράματος. Με δυσκολεύει λίγο η πολιορκία της πόλης με τους γενναίους υπερασπιστές της. Εκτός κι αν μια από τις πιο συγκλονιστικές, για μένα, ιστορίες της συλλογής, το γ, «Άνθρωπος σε παγκάκι», ο πνιγμένος μετανάστης που σώζει ναυαγισμένα παιδάκια μετανάστες, αποτελεί μια αλληγορική μεταγραφή της. Ποιος είναι άραγε όμως ο πολιορκητής και ποιος ο γενναίος πολέμαρχος; Όσο για τον θάνατο ενός θεού, όλα είναι ζήτημα ανάγνωσης. Κι αν οι θάνατοι δεν λείπουν από τη συλλογή, ας κρατήσουμε ότι οι παραλλαγές κλείνουν (και) με μια υπέροχη γέννηση.

Στις είκοσι τέσσερις αυτές παραλλαγές ο Κυριακίδης φωτίζει τους δρόμους στους οποίους περπάτησε και συνεχίζει να περπατάει. Στις είκοσι τέσσερις αυτές παραλλαγές, ο αναγνώστης απολαμβάνει την ιστορία, το χτίσιμό της, το λάξεμα της κάθε πέτρας χωριστά, της κάθε λέξης, τη μουσική της, τους ορίζοντες που ανοίγει η επιλογή κι εκφορά της. Όλα αυτά μαζί και αξεδιάλυτα, μουσικά. Διότι, όπως μας λέει ο ίδιος στις Σημειώσεις για μια ιδιωτική θεωρία της λογοτεχνίας: «Κάθε σπουδαίο λογοτεχνικό έργο είναι σαν τη μουσική: δεν μπορείς να το αφηγηθείς». Όπερ έδει δείξαι.

* Η ΤΙΤΙΚΑ ΔΗΜΗΤΡΟΥΛΙΑ είναι κριτικός λογοτεχνίας, Καθηγήτρια στο Τμήμα Γαλλικής Γλώσσας και Φιλολογίας του ΑΠΘ.

Ακολουθήστε την boopress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Ίνκουμπους» του Βαγγέλη Γιαννίση – Θρίλερ για γερά στομάχια

«Ίνκουμπους» του Βαγγέλη Γιαννίση – Θρίλερ για γερά στομάχια

Για το αστυνομικό μυθιστόρημα «Ίνκουμπους», του Βαγγέλη Γιαννίση (εκδ. Διόπτρα).

Της Κατερίνα Σιδέρη

Το Ίνκουμπους του Βαγγέλη Γιαννίση αποτελεί τη συνέχεια μιας σειράς βιβλίων μυστηρίου και θρίλερ του συγγραφέα, με κεντρικό ήρωά τους τον επιθεωρητή Άντερς. Τούτη τη φορά ...

«Νέα Σελήνη – Ημέρα πρώτη» του Θανάση Βαλτινού (κριτική)

«Νέα Σελήνη – Ημέρα πρώτη» του Θανάση Βαλτινού (κριτική)

Παράλληλη ανάγνωση της νέας νουβέλας του Θανάση Βαλτινού «Νέα Σελήνη – Ημέρα πρώτη» (εκδ. Εστία), με τον τόμο που συγκεντρώνει συνεντεύξεις του των τελευταίων πενήντα χρόνων «Όπως ο έρωτας – Επιλογή συνεντεύξεων 1972-2018» (εκδ. Εστία) σε επιμέλεια του Κωστή Δανόπουλου.

Του Ηλία Κ...

«Το τηλεφώνημα που δεν έγινε» του Απόστολου Δοξιάδη (κριτική)

«Το τηλεφώνημα που δεν έγινε» του Απόστολου Δοξιάδη (κριτική)

Για το αυτοβιογραφικό αφήγημα του Απόστολου Δοξιάδη «Το τηλεφώνημα που δεν έγινε» (εκδ. Ίκαρος). 

Του Θόδωρου Σούμα

Tο τηλεφώνημα που δεν έγινε του Απόστολου Δοξιάδη είναι ένα σύνθετο, περίπλοκο λογοτεχνικό αφήγημα. Μια αυτοαναλυτική...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Ο Αντρέι Κούρκοφ στο Φεστιβάλ Βιβλίου Χανίων: «Χάρη στη δημοκρατία στην Ουκρανία μπορώ να γράφω τα βιβλία μου στα ρωσικά»

Ο Αντρέι Κούρκοφ στο Φεστιβάλ Βιβλίου Χανίων: «Χάρη στη δημοκρατία στην Ουκρανία μπορώ να γράφω τα βιβλία μου στα ρωσικά»

Μια σπάνια ευκαιρία δόθηκε στο πλαίσιο του 1ου Φεστιβάλ Βιβλίου που διεξάγεται στα Χανιά. Ο Ουκρανός συγγραφέας Αντρέι Κούρκoφ, συνομίλησε με τον συγγραφέα Σταύρο Ζουμπουλάκη. Ο διάλογος που ανέπτυξαν ήταν ουσιαστικός κι αποκαλυπτικός για το τι σημαίνει εθνική ταυτότητα για έναν ρωσόφωνο Ουκρανό και πώς εξηγεί τον δ...

Φεστιβάλ Βιβλίου Χανίων – κάτι αλήθεια συμβαίνει εδώ...

Φεστιβάλ Βιβλίου Χανίων – κάτι αλήθεια συμβαίνει εδώ...

Η τρίτη μέρα του Φεστιβάλ Βιβλίου εδώ στα Χανιά, η χθεσινή βραδιά δηλαδή, αποτέλεσε από μια άποψη και την κορύφωσή του, με τον Σταύρο Ζουμπουλάκη να συζητάει σε βάθος με τον Ουκρανό συγγραφέα Αντρέι Κούρκοφ (βλ. κεντρική φωτογραφία).

Του Κ.Β. Κατσουλάρη

...
Δύο ποιήματα του Γεράσιμου Βουτσινά

Δύο ποιήματα του Γεράσιμου Βουτσινά

Σε αυτή τη στήλη αναρτώνται αδημοσίευτα ποιήματα σύγχρονων Ελλήνων ποιητών. Σήμερα, ο Γεράσιμος Βουτσινάς.

Επιμέλεια στήλης: Γιώργος Αλισάνογλου

Κενό μνήμης
            &n...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Άλμπατρος» της Αν Κλιβς (προδημοσίευση)

«Άλμπατρος» της Αν Κλιβς (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Ann Cleeves «Άλμπατρος» (μτφρ. Παλμύρα Ισμυρίδου), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 4 Ιουλίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Κεφάλαιο 3

...
«Το μόνο της ζωής τους ταξίδι» του Ηλία Μαγκλίνη (προδημοσίευση)

«Το μόνο της ζωής τους ταξίδι» του Ηλία Μαγκλίνη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το αυτοβιογραφικό αφήγημα του Ηλία Μαγκλίνη «Το μόνο της ζωής τους ταξίδι – Μικρά Ασία. Οδοιπορικό σε πόλεμο και σε ειρήνη», που θα κυκλοφορήσει στις 23 Ιουνίου από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Άκουσέ με.

Σε όλη μας τη ...

«Το φυλαχτό» των Στίβεν Κινγκ & Πίτερ Στράουµπ (προδημοσίευση)

«Το φυλαχτό» των Στίβεν Κινγκ & Πίτερ Στράουµπ (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα των Stephen King & Peter Straub «Το φυλαχτό» (μτφρ. Μιχάλης Μακρόπουλος), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 8 Ιουνίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

2

...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

31+1 βιβλία πολιτικής, Ιστορίας & ιδεών: Για το καλοκαίρι και για κάθε εποχή

31+1 βιβλία πολιτικής, Ιστορίας & ιδεών: Για το καλοκαίρι και για κάθε εποχή

Επιλογή 31 βιβλίων non fiction, τα οποία κυκλοφόρησαν τους προηγούμενους μήνες: Ιστορία, φιλοσοφία, πολιτική και διανόηση, έμφυλη βία και δικαιώματα και, βέβαια, Μικρασιατική Καταστροφή. Και στο τέλος, μια ιδιαίτερη πρόταση μεταφρασμένης λογοτεχνίας.

Του Γιώργου Σιακαντάρη

...
Ανακαλύπτοντας τη σπουδαία μαύρη λογοτεχνία: 31 βιβλία που κυκλοφορούν στη χώρα μας

Ανακαλύπτοντας τη σπουδαία μαύρη λογοτεχνία: 31 βιβλία που κυκλοφορούν στη χώρα μας

To 2021 ήταν η χρονιά της μαύρης λογοτεχνίας. Το βραβείο Νόμπελ αλλά και το γαλλικό Γκονκούρ απονεμήθηκαν σε συγγραφείς που γεννήθηκαν στην Αφρική αλλά βρήκαν φωνή στις χώρες που μετανάστευσαν. Τα βραβεία επισφράγισαν μια ευρύτερη αύξηση του ενδιαφέροντος για έργα μαύρων συγγραφέων, κυρίως Αμερικανών, που τους ανακα...

«Σταυροδρόμια», «Σάγκι Μπέιν», «Η υπόσχεση»: Τρία σπουδαία σύγχρονα μυθιστορήματα

«Σταυροδρόμια», «Σάγκι Μπέιν», «Η υπόσχεση»: Τρία σπουδαία σύγχρονα μυθιστορήματα

Το μυθιστόρημα, ακόμη και την τρίτη δεκαετία του 21ου αιώνα, παραμένει το μεγάλο χωνευτήρι της πεζογραφικής φόρμας, ένας αφηγηματικός κόσμος ευρύχωρος και δεκτικός, που έχει τη μοναδική δύναμη να κινεί μεγάλους όγκους αφηγηματικού υλικού και να τους κατανέμει ομαλά μέσα στη διάρκεια μίας ή και πολλών δεκαετιών. ...

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

14 Σεπτεμβρίου 2021 ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

Τα βιβλία του χειμώνα: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται (ανανεωμένο)

Επιλογές βιβλίων από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, βιογραφιών και δοκιμίων από 34 εκδοτικούς οίκους. Επιμέλεια: Κώστας Αγορα

ΦΑΚΕΛΟΙ