Υποδειγματική διασκευή λογοτεχνικού έργου για το θέατρο: «Αρίστος» στο θέατρο Πορεία

Σε πρόσφατη συζήτηση που είχα με γνωστή συγγραφέα για την εικόνα που παρουσιάζει το ελληνικό θέατρο τα τελευταία χρόνια, εκείνη επισήμανε μια τάση να ανεβαίνουν διασκευασμένα λογοτεχνικά έργα, αντί να γράφονται καινούργια θεατρικά έργα, όπως παλιότερα. Την παρατήρηση αυτή σκεπτόμουν καθώς όδευα προς το Θέατρο Πορεία για να παρακολουθήσω την παράσταση «Αρίστος» βασισμένη στο, βραβευμένο με Κρατικό βραβείο, μυθιστόρημα του Θωμά Κοροβίνη «Ο γύρος του θανάτου».

Αναρωτήθηκα πόσο και αν ίσχυε αυτή η παρατήρηση και κατέληξα στο συμπέρασμα ότι εν μέρει ήταν σωστή. Διότι η διασκευή λογοτεχνικών έργων για το θέατρο δεν είναι τελευταίο φαινόμενο, παρατηρείται αρκετά χρόνια τώρα. Να θυμηθούμε, παραδειγματικά, τις παραστάσεις τις βασισμένες σε διηγήματα του Βιζυηνού, ή σε μυθιστορήματα και διηγήματα του Παπαδιαμάντη, εκείνες του Θεάτρου Τέχνης πάνω στις Ακυβέρνητες Πολιτείες του Στρατή Τσίρκα, την παράσταση του Εθνικού Θεάτρου βασισμένη στο μυθιστόρημα του Βασίλη Βασιλικού Ζ. Ακόμα τις παραστάσεις που βασίζονταν σε μυθιστορήματα του Ντοστογιέφσκι και σκηνοθετούσε ο Στάθης Λιβαθινός στο Εθνικό, και οπωσδήποτε εκείνες που σκηνοθετεί τελευταία, ο Δημήτρης Τάρλοου στο θέατρο Πορεία, πάνω σε μυθιστορήματα του παππού του, Μ. Καραγάτση.

Ο κινηματογράφος με το βαρύ οπλοστάσιο της εικόνας του μπορεί και να συνθλίψει τη λογοτεχνία στα σημεία, να ακυρώσει τους υπαινιγμούς και τις μεταφορές της, να αλλοιώσει τους εσωτερικούς ρυθμούς της, να καταπνίξει τις κρυφές της ανάσες.

Η αλήθεια είναι ότι αρκετά χρόνια τώρα –η τελευταία επιτυχία ήταν Το γάλα του Κατσικονούρη αν δεν με απατά η μνήμη μου– δεν έχει εμφανιστεί ένα καινούργιο έργο γραμμένο από Έλληνα θεατρικό συγγραφέα που να διαγράψει επιτυχημένη τροχιά, χωρίς όμως να εκλείπουν κάποιες αφανείς περιστασιακές περιπτώσεις. Η προσωπική μου άποψη, στην οποία συνέβαλλε αποφασιστικά και η παράσταση που είδα στο Πορεία και στην οποία θα αναφερθώ αμέσως παρακάτω, είναι ότι η λογοτεχνία σαφώς συγγενεύει με το θέατρο, θα υποστήριζα περισσότερο από ό,τι με τον κινηματογράφο. Ο κινηματογράφος με το βαρύ οπλοστάσιο της εικόνας του μπορεί και να συνθλίψει τη λογοτεχνία στα σημεία, να ακυρώσει τους υπαινιγμούς και τις μεταφορές της, να αλλοιώσει τους εσωτερικούς ρυθμούς της, να καταπνίξει τις κρυφές της ανάσες. Το θέατρο έρχεται να σταθεί πλάι της σεβαστικά, χωρίς την απληστία της κινηματογραφικής εικόνας, έρχεται να την αφουγκραστεί, να συνομιλήσει μαζί της μέσα από παραπλήσιους κώδικες επικοινωνίας και ευαισθησίας που εκκινούν από τον λόγο και καταλήγουν στον λόγο. Άρα, γιατί όχι λογοτεχνικά έργα μεταφερμένα στην σκηνή; Η επιτυχία τους εξαρτάται πάντα από τον σκηνοθέτη και τους ηθοποιούς. Κάτι που ισχύει και για ένα έργο γραμμένο αποκλειστικά για το θέατρο.

Και έρχομαι τώρα στην παράσταση «Αρίστος» που πραγματικά απόλαυσα στο Πορεία. Η θεατρική διασκευή του μυθιστορήματος του Θωμά Κοροβίνη είχε ανέβει για πρώτη φορά στο Βασιλικό Θέατρο της Θεσσαλονίκης [ΚΘΒΕ], τον Απρίλιο του 2013, σε σκηνοθεσία του Νίκου Μαστοράκη με εννιαμελή θίασο, όσα δηλαδή είναι τα μυθιστορηματικά πρόσωπα που «μιλούν» για τον Αριστείδη Παγκρατίδη, τον φερόμενο ως «Δράκο του Σέιχ Σου», στο πολυφωνικό μυθιστόρημα του Θεσσαλονικιού συγγραφέα. Η παράσταση είχε γνωρίσει μεγάλη επιτυχία και έκτοτε «Ο Αρίστος» παρουσιάστηκε και σε άλλες θεατρικές σκηνές της Θεσσαλονίκης, με την ίδια επιτυχία. Αντίθετα με τον Νίκο Μαστοράκη –ίσως και λόγω των διαφορετικών δυνατοτήτων ανάμεσα στο ΚΘΒΕ και στις μικρότερες σκηνές όπου το έργο παρουσιάστηκε– ο Γιώργος Παπαγεωργίου επέλεξε την εναλλαγή των εννέα ρόλων από τρεις ηθοποιούς: Την έμπειρη –επί χρόνια πρωταγωνίστρια στο ΚΘΒΕ και όχι μόνον– Φιλαρέτη Κομνηνού, και τους νεότερους, Γιάννη Λεάκο και Ιωάννη Αθανασόπουλο.

Ιωάννης Αθανασόπουλος, Φιλαρέτη Κομνηνού, Γιάννης Λεάκος

Εγχείρημα καθόλου εύκολο διότι απαιτεί ικανή σκηνοθετική μπαγκέτα, ευλυγισία υποκριτικής και μέσα σε ελάχιστο χρόνο προσαρμογή στους εναλλασσόμενους ρόλους, οικονομία κινήσεων μέσα στον σκηνικό χώρο με ταυτόχρονη χρονική ισορροπία ώστε να μην αποβαίνει ο ένας ρόλος σε βάρος του άλλου. Ο νέος σχετικά στη σκηνοθεσία, ηθοποιός επίσης της νεότερης γενιάς των ηθοποιών μας, Γιώργος Παπαγεωργίου, στάθηκε κυριολεκτικά στο ύψος των περιστάσεων και όχι μόνον δεν πρόδωσε το πολυεπίπεδο και πολυφωνικό μυθιστόρημα του Θωμά Κοροβίνη αλλά κατάφερε, μέσα σε μία ώρα και ένα τέταρτο να αναδείξει όλες τις πλευρές του: Τη ζοφερή, πνιγηρή, μετεμφυλιακή ατμόσφαιρα της εποχής, τη σκοτεινή πλευρά της... όμορφης Θεσσαλονίκης, σύμφωνα με το γνωστό τραγούδι του Τσιτσάνη –ακούγεται σαν πικρό σχόλιο στην παράσταση– της οποίας θρέμμα και θύμα υπήρξε ο Αρίστος, το ψυχογραφικό πορτραίτο του, τα κενά της δίκης του, τις παράπλευρες πολιτικές σκοπιμότητες της σύλληψης και παραπομπής του, τα ερωτηματικά για το ποιος στην πραγματικότητα ήταν ο «Δράκος του Σέιχ Σου», τα οποία ακόμη πλανώνται πάνω από τον Θερμαϊκό.

Με προεξάρχουσα τη Φιλαρέτη Κομνηνού, τραγική φιγούρα ως μάνα του Αρίστου –ευτυχώς όμως όχι μελοδραματική– με απολύτως αφομοιωμένα και ελεγχόμενα τα υποκριτικά της εργαλεία, με δεσπόζουσα σκηνική παρουσία και στον ρόλο της πλύστρας και σε εκείνον της Σύλβας, της πόρνης που, σύμφωνα με το μυθιστόρημα του Κοροβίνη, συντρόφεψε τον Αρίστο, για κάποιο διάστημα της σύντομης ζωής του. Εύσημα όμως ανήκουν και στους δύο νεότερους μεν, με περγαμηνές ήδη,  ταλαντούχους ηθοποιούς, τον Γιάννη Λεάκο και τον Ιωάννη Αθανασόπουλου που επωμίστηκαν σεβαστικά και με εντυπωσιακή υποκριτική επάρκεια, εναλλάξ, τους ανδρικούς ρόλους, όπως: του χαφιέ-περιπτερά, του παιδικού φίλου του Αρίστου, του συντηρητικού αστού, του δημοκρατικού χωροφύλακα, του αφεντικού του Αρίστου στον «Γύρο του θανάτου», της τραβεστί Λολό και των υπόλοιπων.

Εύσημα όμως ανήκουν και στους δύο νεότερους μεν, με περγαμηνές ήδη,  ταλαντούχους ηθοποιούς, τον Γιάννη Λεάκο και τον Ιωάννη Αθανασόπουλου που επωμίστηκαν σεβαστικά και με εντυπωσιακή υποκριτική επάρκεια, εναλλάξ, τους ανδρικούς ρόλους.

Θα σταθώ ιδιαίτερα στη θεατρική διασκευή του μυθιστορήματος του Θωμά Κοροβίνη από τη Θεοδώρα Καπράλου. Θεωρώ ότι αν η σκηνοθετική οπτική είναι το υπ’ αριθμόν ένα στοιχείο μια επιτυχημένης θεατρικής μεταφοράς ενός λογοτεχνήματος, σχεδόν της ίδιας σημασίας είναι η διασκευή του. Στην περίπτωσή μας, η Καπράλου και ανάγνωσε σωστά το μυθιστόρημα του Κοροβίνη, και κατάφερε να επικοινωνήσει με τα βαθύτερα νοήματά του και δεν πρόδωσε τους χαρακτήρες του και σεβάστηκε τον λόγο που αυτοί κομίζουν στο μυθιστόρημα. Έτσι κατάφερε να παντρέψει και τον μυθιστορηματικό και τον θεατρικό λόγο με απόλυτη ισορροπία και οικονομία. Μνεία οφείλεται και στην σκηνογράφο Κατερίνα Αρριανούτσου η οποία, ευφυώς, προκειμένου να αναπαραστήσει επί σκηνής τους πολλαπλούς μυθιστορηματικούς τόπους, όπου διαδραματίζεται το μυθιστόρημα, «έπαιξε» με τα σημαινόμενά τους. Τέλος υποβλητικά αλλά και σχολιογραφικά –ακούγεται ακροθιγώς και το «Μακεδονία ξακουστή...»– λειτούργησε και ο μουσικός Γιώργος Δούσος που με το κλαρίνο του έντυσε την παράσταση. Ένα εύγε και στην Μαρίζα Τσίγκα που δίδαξε την κίνηση στους ηθοποιούς.

* Η ΕΛΕΝΑ ΧΟΥΖΟΥΡΗ είναι συγγραφέας και δημοσιογράφος. Τελευταίο της μυθιστόρημα, «Στη σκοτεινή πλευρά του φεγγαριού. Μια παλιά ιστορία» (εκδ. Πατάκη).