«Ημερολόγιο θηριοδαμαστή» του Αντώνη Σκιαθά (κριτική) – Ο χρόνος ως αντικείμενο ποιητικού στοχασμού και υποκείμενο της γραφής

Η ποιητική διαδρομή του Αντώνη Σκιαθά από την Ευγενία (2016) έως την Τριλογία (Κατασκοπεία του χρόνου, Αρχιτεκτονική της σιωπής, Αφανείς μύθοι) και το Ημερολόγιο θηριοδαμαστή (2024) συγκροτεί μια συνεκτική, εξελισσόμενη ποιητική διαδρομή, η οποία μετακινείται από τη συλλογική ιστορική μνήμη προς μια εσωτερικευμένη, μεταφυσική πρόσληψη του χρόνου. Η πορεία αυτή δεν αφορά απλώς θεματικές μεταβολές, αλλά αντανακλά βαθύτερες μετατοπίσεις στη σχέση της ποιητικής γραφής με την Ιστορία, τη μνήμη, τη σιωπή και την υποκειμενικότητα.

Στην Ευγενία, ο ποιητής τοποθετείται ακόμη εντός ενός πλαισίου ιστορικής και πολιτισμικής αναφοράς. Η Ιστορία λειτουργεί ως ενεργό ποιητικό υλικό, όχι με αφηγηματικό ή ρεαλιστικό τρόπο, αλλά ως παλίμψηστο, όπου διασταυρώνονται χρονικά επίπεδα και φωνές. Η ελληνικότητα δεν προβάλλεται ως ταυτότητα αλλά ως ιστορικό φορτίο· η μνήμη εγγράφεται συλλογικά και συχνά τραυματικά, σύμφωνα με μια λογική που παραπέμπει στη σύγχρονη θεωρία της πολιτισμικής μνήμης (Assmann).¹ Ο χρόνος εμφανίζεται κυκλικός και επαναληπτικός, με έντονα μυθικά και υπερρεαλιστικά χαρακτηριστικά, ενώ η ποιητική γλώσσα αποφεύγει τη γραμμική αιτιότητα, υπονομεύοντας την ιδέα της ιστορικής συνέχειας ως αφήγησης βεβαιοτήτων.

Η μετάβαση προς μια πιο εσωτερικευμένη ποιητική συντελείται σταδιακά και κορυφώνεται στην Τριλογία. Εδώ, ο Σκιαθάς απομακρύνεται από τη ρητή ιστορική αναφορά και στρέφεται προς τη διερεύνηση του χρόνου ως υπαρξιακής συνθήκης. Η Κατασκοπεία του χρόνου πραγματεύεται τον χρόνο όχι ως ιστορική ροή, αλλά ως αίσθηση απουσίας και φθοράς, προσεγγίζοντας μια φαινομενολογική πρόσληψη του βιωμένου χρόνου (Husserl, Ricoeur).² Στην Αρχιτεκτονική της σιωπής η σιωπή καθίσταται δομικό στοιχείο της ποιητικής μορφής· η γλώσσα λειτουργεί αφαιρετικά, επιβεβαιώνοντας τη θέση ότι το ανείπωτο δεν συνιστά έλλειψη, αλλά όρο δυνατότητας του νοήματος (Blanchot).³ Οι Αφανείς μύθοι επανανοηματοδοτούν τον μύθο όχι ως πολιτισμική αφήγηση αλλά ως εσωτερική, σχεδόν αρχετυπική δομή της ανθρώπινης συνείδησης⁴ απογυμνωμένη από εθνικά ή ιδεολογικά συμφραζόμενα.

Το Ημερολόγιο θηριοδαμαστή

Το Ημερολόγιο θηριοδαμαστή σηματοδοτεί ένα ώριμο στάδιο αυτής της πορείας. Ο χρόνος παύει να αποτελεί αντικείμενο ποιητικού στοχασμού και μετατρέπεται σε υποκείμενο της ίδιας της γραφής. Γίνεται μια συστηματική καταγραφή της συνύπαρξης του ποιητικού υποκειμένου με τον χρόνο, τον θάνατο και τη μνήμη. Ο «θηριοδαμαστής» αναδύεται ως αλληγορική μορφή του χρόνου, δύναμης ακατανίκητης αλλά και δημιουργικής, η οποία δεν εξημερώνεται πλήρως, παρά μόνο αναγνωρίζεται και βιώνεται.

Πλέον ο χρόνος, η μνήμη και η φθορά παύουν να αντιπαρατίθενται και συνυπάρχουν μέσα σε μια ενιαία ποιητική συνθήκη

Το Ημερολόγιο θηριοδαμαστή μπορεί να διαβαστεί ως το καταληκτικό και συγχρόνως αναστοχαστικό σημείο μιας μακράς ποιητικής διαδρομής. Αν η Ευγενία αρθρωνόταν γύρω από την Ιστορία ως συλλογικό τραύμα και η Τριλογία γύρω από τη σιωπή και τον χρόνο ως υπαρξιακή εμπειρία, το παρόν έργο λειτουργεί ως χώρος σύνθεσης. Η ημερολογιακή μορφή δεν αποσκοπεί στην εξομολόγηση, αλλά στη συνειδητή επανάληψη. Πλέον ο χρόνος, η μνήμη και η φθορά παύουν να αντιπαρατίθενται και συνυπάρχουν μέσα σε μια ενιαία ποιητική συνθήκη, η οποία συνιστά πρόταση ποιητικής ηθικής: η ποίηση δεν σώζει, δεν λυτρώνει, αλλά επιτρέπει την παραμονή εντός της φθοράς χωρίς αυταπάτες.

Αναδρομικά, το Ημερολόγιο θηριοδαμαστή δεν φωτίζει απλώς το προηγούμενο έργο του Αντώνη Σκιαθά, αλλά το επαναθεμελιώνει οντολογικά. Υπό το πρίσμα του παρόντος βιβλίου, η Ευγενία παύει να αναγιγνώσκεται αποκλειστικά ως ποίηση ιστορικής μνήμης και αποκαλύπτεται ως πρώιμη εγγραφή μιας βαθιάς χρονικής αγωνίας, όπου η Ιστορία λειτουργεί ως μηχανισμός πειθάρχησης του βιωμένου χρόνου. Η επαναφορά του παρελθόντος, η συνύπαρξη εποχών και η διαρκής ανακύκλωση συλλογικών τραυμάτων μπορούν να ιδωθούν ως μια ποιητική κριτική της ιστορικότητας ως κανονιστικού πλαισίου, στο οποίο ο ανθρώπινος βίος καθίσταται διαχειρίσιμος, ταξινομήσιμος και επαναλήψιμος με όρους που προσιδιάζουν σε μια πρώιμη βιοπολιτική του χρόνου.⁵

Η αποδοχή της ασυμμετρίας

Η Τριλογία, ιδωμένη εκ των υστέρων, λειτουργεί ως ενδιάμεσο στάδιο αποδέσμευσης από αυτή τη χρονική κανονικότητα. Στην Κατασκοπεία του χρόνου, ο χρόνος παρακολουθείται, αποσυναρμολογείται, υποβάλλεται σε ποιητική επιτήρηση, όπως ακριβώς τα υποκείμενα εντός των σύγχρονων καθεστώτων χρονικής ρύθμισης. Ωστόσο, αυτή η επιτήρηση δεν καταλήγει σε έλεγχο αλλά σε αδιέξοδο: ο χρόνος αποδεικνύεται ακατάληπτος. Στην Αρχιτεκτονική της σιωπής, η γλώσσα αποσύρεται, όχι ως αισθητικό τέχνασμα, αλλά ως πράξη αντίστασης απέναντι στη βιοπολιτική απαίτηση για διαρκή παραγωγή νοήματος. Η σιωπή αναδύεται ως χώρος όπου ο χρόνος παύει να μετράται, να αποδίδεται και να κεφαλαιοποιείται. Οι Αφανείς μύθοι ολοκληρώνουν αυτή τη μετατόπιση, αποσπώντας τον μύθο από την ιστορική και ιδεολογική του λειτουργία και επανατοποθετώντας τον στο επίπεδο της υπαρξιακής δομής, ως μορφή χρόνου που δεν υπακούει στην προοδευτική ή εργαλειακή λογική.

Το Ημερολόγιο θηριοδαμαστή συνιστά το αποφασιστικό πέρασμα από την κριτική του χρόνου στην οντολογική συγκατοίκησή του. Εδώ ο χρόνος δεν είναι ούτε ιστορική αφήγηση ούτε αντικείμενο αποδόμησης· είναι ο ίδιος ο όρος της ύπαρξης.⁶ Η ημερολογιακή μορφή, μακριά από εξομολογητικές ή αυτοβιογραφικές συμβάσεις, λειτουργεί ως καθημερινή άσκηση βίου, κατά την οποία ο ποιητικός λόγος εγγράφεται μέσα στον χρόνο χωρίς να τον εξουσιάζει.⁷ Ο «θηριοδαμαστής» δεν ενσαρκώνει την κυριαρχία επί του θηρίου, αλλά την αποδοχή της ασυμμετρίας: ο χρόνος παραμένει άγριος, και ακριβώς γι’ αυτό συνιστά τη μόνη αυθεντική συνθήκη ζωής.

Με αυτή την έννοια, το βιβλίο δεν αναιρεί τα προηγούμενα στάδια της ποιητικής πορείας, αλλά τα περιέχει ως ενσωματωμένες μορφές χρονικής εμπειρίας. Η Ιστορία της Ευγενίας αποκαλύπτεται ως βιοπολιτική εγγραφή του χρόνου πάνω στον συλλογικό βίο· η σιωπή της Τριλογίας ως αναγκαία απο-μάθηση της κυριαρχικής γλώσσας. Στο Ημερολόγιο θηριοδαμαστή, ο χρόνος παύει να κατασκοπεύεται ή να αποδομείται και γίνεται βιωμένος, καθημερινός, σχεδόν ταπεινός.

Κατοικώντας τον χρόνο 

Πρόκειται για μια ποιητική οντολογία όπου η ύπαρξη δεν ορίζεται από την υπέρβαση του χρόνου, αλλά από την επιμονή εντός του. Η συγκεκριμένη συλλογή δεν λειτουργεί ως επίλογος με την έννοια της ολοκλήρωσης, αλλά ως σημείο ισορροπίας. Πρόκειται για μια ποίηση ώριμη, λιτή και συνειδητά αντι-ρητορική. Το Ημερολόγιο θηριοδαμαστή δεν αφηγείται τον χρόνο· τον κατοικεί. Κατοικώντας τον, μετατρέπει την ποίηση σε άσκηση ζωής.

Σε αυτή την ποίηση ο χρόνος δεν υπερβαίνεται, δεν νοηματοδοτείται και δεν σώζεται· απλώς αναλαμβάνεται ως η μόνη δυνατή μορφή ύπαρξης.

Συνολικά, η ποιητική εξέλιξη του Αντώνη Σκιαθά καταδεικνύει μια σταδιακή απομάκρυνση από την Ιστορία ως εξωτερικό αφήγημα και μια εμβάθυνση στον χρόνο ως υπαρξιακή εμπειρία. Η ποίησή του συγκροτεί έναν χώρο όπου η μνήμη, η σιωπή και η φθορά δεν αίρονται, αλλά μετασχηματίζονται σε αισθητική και φιλοσοφική εμπειρία. Πρόκειται για μια γραφή που δεν επιδιώκει την ερμηνεία του κόσμου αλλά την παραμονή στο αίνιγμά του. Σε αυτή την ποίηση ο χρόνος δεν υπερβαίνεται, δεν νοηματοδοτείται και δεν σώζεται· απλώς αναλαμβάνεται ως η μόνη δυνατή μορφή ύπαρξης.

*Η ΜΙΝΑ Π. ΠΕΤΡΟΠΟΥΛΟΥ είναι φιλόλογος, δρ. Κοινωνιολογίας και κριτικός λογοτεχνίας.

Ενδεικτικές υποσημειώσεις
¹ Βλ. ενδεικτικά Assmann, Cultural Memory and Early Civilization (για την έννοια της πολιτισμικής μνήμης ως δομής χρονικής διαμεσολάβησης).
² Βλ. ενδεικτικά Husserl, Zur Phänomenologie des inneren Zeitbewusstseins – Για τη φαινομενολογία της συνείδησης του εσωτερικού χρόνου (για τη φαινομενολογική και αφηγηματική συγκρότηση του βιωμένου χρόνου).
³ Βλ. ενδεικτικά Blanchot, L’espace littéraire (για την έννοια του ανείπωτου ως συνθήκης του λογοτεχνικού νοήματος).
⁴ Βλ. ενδεικτικά Jung, History of Modern Psychology: Lectures delivered at ETH Zurich (για την ευρεία έννοια του αρχετύπου ως εσωτερικής δομής εμπειρίας).
⁵ Βλ. ενδεικτικά Foucault, Surveiller et punir και Il faut défendre la société (για τη ρύθμιση του χρόνου του σώματος μέσω πειθαρχικών μηχανισμών).
⁶ Βλ. ενδεικτικά Heidegger, Sein und Zeit – Είναι και Χρόνος (για την κατανόηση του χρόνου ως οντολογικής συνθήκης της ύπαρξης).
⁷ Βλ. ενδεικτικά Agamben, Homo Sacer και The Use of Bodies (για την έννοια της άσκησης βίου και τη μη κυριαρχική σχέση με τον χρόνο).

Βιβλιογραφία
Πρωτογενές υλικό
Σκιαθάς, Αντώνης. (2016).Ευγενία, εκδ. Πικραμένος, Πάτρα.
Σκιαθάς, Αντώνης. (2021). Κατασκοπεία του Χρόνου , εκδ. ΑΩ, Αθήνα.
Σκιαθάς, Αντώνης. (2022). Αρχιτεκτονική της σιωπής , εκδ. ΑΩ, Αθήνα.
Σκιαθάς, Αντώνης. (2023). Αφανείς μύθοι, εκδ. ΑΩ , Αθήνα.
Σκιαθάς, Αντώνης. (2024). Τριλογία (Σιωπή -Χρόνος -Μύθος), εκδ. ΑΩ , Αθήνα.
Σκιαθάς, Αντώνης. (2024). Ημερολόγιο Θηριοδαμαστή, εκδ. Ιωλκός, Αθήνα.

Δευτερογενής βιβλιογραφία –Ξενόγλωσση
Agamben, Giorgio. (1988). Homo Sacer, Stanford University Press
Agamben, Giorgio. (2016). The Use of Bodies, Stanford University Press.
Assmann, Jan. (2011). Cultural Memory and Early Civilization, Cambridge University Press
Blanchot, Maurice. (1982). L’espace littéraire, Gallimard
Jung, C. G. (2019a). History of Modern Psychology: Lectures delivered at ETH Zurich, vol. 1 (1933–1934), Princeton University Press
Heidegger, Martin. (1927). Sein und Zeit – Είναι και Χρόνος, τ. Β΄,μτφρ. Γ. Τζαβάρας. (1985). Δωδώνη.
Husserl, Edmund. (1928/2020). Zur Phänomenologie des inneren Zeitbewusstseins. Ελλην. μτφρ. Ν. Σουελτζής, ΠΕΚ.
Foucault, Michel. (1975). Surveiller et punir, Gallimard.
Foucault, Michel. (1997). Il faut défendre la société, Seuil.
Ricoeur, Paul. (1983). Temps et récit, Seuil

Λίγα λόγια για τον ποιητή 

Ο Αντώνης Δ. Σκιαθάς γεννήθηκε στην Αθήνα και ζει στην Πάτρα. Σπούδασε Χημικός Μηχανικός με μεταπτυχιακές σπουδές στη Συντήρηση Έργων Τέχνης και στη Δημιουργική Γραφή. Είναι ποιητής, ανθολόγος και κριτικός λογοτεχνίας. Ποιήματά του έχουν μεταφραστεί σε 15 γλώσσες, ενώ έχουν συμπεριληφθεί σε ανθολογίες στην Ελλάδα και στο εξωτερικό. Συνδιηύθυνε το λογοτεχνικό περιοδικό «Ελίτροχος» στη δεκαετία του ’90. Στη συνέχεια δημιούργησε και διαχειρίζεται το Patras World Poetry Festival, το «Γραφείον Ποιήσεως», τα Βραβεία Ποίησης «Jean Moréas», τον βιότοπο πολιτισμού Culture Book.

Το 2020 τιμήθηκε από τον φορέα πολιτισμού στην Ευρωπαϊκή Ένωση EUNIC να εκπροσωπήσει την Ελλάδα ως ποιητής στο Ηνωμένο Βασίλειο. Έχει διδάξει ποίηση στο Διαπανεπιστημιακό Μεταπτυχιακό Τμήμα Δημιουργικής Γραφής του Πανεπιστημίου Δυτικής Μακεδονίας και του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης. Είναι μέλος της Εταιρείας Συγγραφέων, του Κύκλου Ποιητών, του PEN Greece, μέλος του Φιλολογικού Συλλόγου «Παρνασσός», επίτιμος πρόεδρος της Greek Library of London και μέλος του Δ.Σ. του Ελληνικού Ιδρύματος Βιβλίου και Πολιτισμού. Το 2023 εκλέχθηκε μέλος του Διοικητικού Συμβουλίου της Εταιρείας Συγγραφέων. Η Αρχιτεκτονική της σιωπής συμπεριλήφθηκε στη βραχεία λίστα για το Κρατικό Βραβείο Ποίησης 2023.