marika 728

Για το βιβλίο του Σάκη Σερέφα «Άνθρωπος Μαρίκα – Από τη Σμύρνη στην Κοκκινιά» (εκδ. Μεταίχμιο), με υλικό από τη ζωή και τα τραγούδια της Μαρίκας Νίνου.

Του Κ.Β. Κατσουλάρη

Εκατό χρόνια συμπληρώνονται φέτος από τη μεγαλύτερη ήττα στην ιστορία του ελληνισμού. Και πράγματι, εδώ οι λέξεις που περιγράφουν αυτήν την ήττα είναι σοφά διαλεγμένες. Ήταν μια τεραστίων διαστάσεων και αμετάκλητη Καταστροφή, μια καταστροφή που είχε ως συνέπεια τον αφανισμό ή τον ξεριζωμό εκατομμυρίων Ελλήνων από μέρη στα οποία ζούσαν και ευημερούσαν για χιλιάδες χρόνια.

Η Αιολική Γη, για να δανειστούμε τον τίτλο του σπουδαίου βιβλίου του Ηλία Βενέζη, δεν ήταν μια ακόμη περιοχή όπου άνθισαν οι Έλληνες: Ήταν η καρδιά του ελληνισμού, η ιστορία του, ο πολιτισμός του. Τα δάκρυα και η θλίψη από αυτήν την απώλεια, δεν έχουν τέλος.

Ας κατέβουμε όμως πιο χαμηλά, σε μια μέρα εκείνου του Αυγούστου του 1922, κι ας ακούσουμε με τα λόγια ενός μούτσου, τι γινόταν πάνω στο πλοίο Ευαγγελίστρια, που μετέφερε πρόσφυγες από την πυρπολημένη και σφαγιασμένη Σμύρνη προς τον Πειραιά.

«Εκτός από δικούς μας, είχε κι Αρμεναίους, χριστιανοί κι αυτοί. Απ’ τη δικιά τους τη συνοικία ξεκίνησε η φωτιά στη Σμύρνη και τα πήρε όλα παραμάζωμα με τον αέρα που φύσαγε και τα ’κανε στάχτη και ρημαδιό. Αλλά ήτανε κι άλλοι που είχανε έρθει ξεριζωμένοι απ’ τα σπίτια τους αποκάτω απ’ την Τουρκία, απ’ την Κύπρο απέναντι από ένα μέρος, που από πολύ παλιά ζούσανε εκεί. Εγώ αρμένικα δεν ήξερα, πού να ξέρω, ούτε τώρα τα ξέρω, αλλά τον κυνηγημένο τον άνθρωπο δε χρειάζεται να την ξέρεις τη γλώσσα του για να του σταθείς στο πλάι, χρειάζεται; Εμένα με είχανε βάλει και κουβάλαγα ψωμιά και νερό στον κόσμο που είχε κουρνιάσει όπου είχε βρει ο καθένας κι όπως ανεβαίνω το πρώτο βράδυ στο πάνω το κατάστρωμα βλέπω μια κυρά με κάτι κουτσούβελα από γύρω της χάμω σ’ ένα κιλίμι να έχει αγκαλιάσει το φουγάρο και να το πασπατεύει με τα χέρια της. Τι κάνεις εκεί; θα καούνε τα χέρια σου, της κάνω εγώ με νοήματα. Κι ανοίγει τις χούφτες της έτσι όπως τις είχε κολλήσει πάνω στο καυτό το φουγάρο και τι να δω, είχε κάτι πιτούλες και τις έψηνε. Πού τα βρήκες αυτά; της κάνω πάλι νόημα. Ανοίγει ένα ζεμπίλι, μου δείχνει, είχε σιμιγδάλι μέσα, το είχε φέρει μαζί της η έρμη, και παίρνει στη χούφτα της απ’ το σιμιγδάλι και φτύνει μέσα, το βρέχει, το πλάθει τσάκα τσάκα και, φαπ!, το κολνάει κι αυτό πάνω στο φουγάρο και το ζουπάει από πάνω να ψηθεί καλά καλά».

Εκεί, ανάμεσα σε στοιβαγμένα και τρομοκρατημένα γυναικόπαιδα, που άφηναν για πάντα πίσω τους τα σπίτια τους και τα κόκαλα των προγόνων τους, κι οι περισσότεροι, τους σφαγιασμένους άντρες, πατεράδες κι αδερφούς τους, εκεί, πάνω στο κατάστρωμα του πλοίου Ευαγγελίστρια είδε για πρώτη φορά το φως η Μαρίκα Νίνου.

Η μητέρα της, μαζί με τις δυο αδερφές της και τον οκτάχρονο αδερφό της, είχαν δει τους τσέτες να σκοτώνουν μπροστά στα μάτια τους τον πατέρα που η Μαρίκα δεν γνώρισε ποτέ. Κι όμως, το θαύμα έγινε, και η μικρή Ευαγγελία, όπως τη βάφτισαν προς τιμήν του πλοίου που τους έσωσε, έζησε και λίγο μετά βρέθηκε με την οικογένειά της, τους αρμένηδες Αταμιάν, σε ένα μικρό σπίτι στην Κοκκινιά. Μια σχεδόν κανονική ζωή ακολούθησε: Πήγε στο αρμένικο σχολείο, έμαθε να παίζει μαντολίνο, ενώ η χαρισματική φωνή της μάγευε όσους την άκουγαν να ψέλνει στην αρμένικη εκκλησία τις Κυριακές.

Στα δεκαεφτά της παντρεύτηκε τον κλειδαρά συμπατριώτη της Χάικ Μεσροπιάν, με τον οποίο απέκτησε αμέσως κι έναν γιο. Αυτά το 1940. Αμέσως μετά τον πόλεμο, τη βρίσκουμε, να περιοδεύει με τον δεύτερο άντρα της, τον ακροβάτη και θιασάρχη Νίνο Νικολαΐδη. Μαζί έγιναν καλλιτεχνικό ζευγάρι, με το όνομα Ντούο Νίνο, στο οποίο στη συνέχεια προστέθηκε και ο γιος της, κι έτσι έγιναν οι Ντούο Νίνο και… μισό.

«Και τώρα, κυρίες και κύριοι, το διεθνούς φήμης καλλιτεχνικόν σχήμα Ντούο Νίνο και Μισό θα συνεχίσει το εκλεκτόν του πρόγραμμα με ένα ακόμη ριψοκίνδυνο ακροβατικό νούμερο που είναι βέβαιον πως θα σας κόψει την ανάσα. Παρακαλούνται οι καρδιοπαθείς, οι πάσχοντες από ακράτειαν, υψοφοβίαν, μυωπίαν, αλωπεκίασιν, αιμορροΐδες, πέτρα νεφρών, ποδάγρα και διαταραχάς της πιέσεως, αλλά και οι έγκυοι ή όσες σκοπεύουν να εγκαστρωθούν εντός των προσεχών ωρών, να παρακολουθήσουν ψυχραίμως το θέαμα».

Και να, πώς τα φέρνει η ζωή, και η Αρμένισσα Ευαγγελία Αταμιάν, πρώην Μεσροπιάν, γίνεται τώρα Ευαγγελία Νικολαΐδου. Η μεταμόρφωση όμως δεν έχει ακόμη ολοκληρωθεί: το μικρό όνομα του συζύγου της υιοθετείται ως επώνυμο από την Ευαγγελία, ενώ σύντομα θα εγκαταλείψει και το βαφτιστικό της χάριν του πιο καλλιτεχνικού Μαρίκα, που της κόλλησε η νέα πεθερά της, θαυμάστρια της Μαρίκας Κοτοπούλη. Κι εγένετο η Μαρίκα Νίνου!

Πολλά θα μπορούσαν να ειπωθούν γι’ αυτή τη ρευστότητα των ονομάτων στη ζωή της νεαρής προσφυγοπούλας. Στο εξής όμως, όλοι θα γνωρίσουν την Μαρίκα Νίνου, αφού το έμφυτο ταλέντο της, κοινό μυστικό στην αρμένικη κοινότητα, δεν θα αργήσει να τη φέρει κοντά στους μεγάλους συνθέτες των λαϊκών και ρεμπέτικων της εποχής: Στον Μανώλη Χιώτη, αρχικά, στον Γιάννη Παπαϊωάννου και στον Γιώργο Μητσάκη στη συνέχεια, και τελικά στον μέγιστο όλων, στον Βασίλη Τσιτσάνη, στο σχήμα του οποίου πήρε τη θέση της Σωτηρίας Μπέλλου. Εκεί, στην ταβέρνα του Τζίμη του Χοντρού στην Αχαρνών, ο Τσιτσάνης με τη Νίνου θα γράψουν ιστορία.

Κι ενώ η Ιστορία, με το γιώτα κεφαλαίο, συνεχίζει τα δικά της...

Στον έβδομο ουρανό

Το 1951 υπήρξε για τη Μαρίκα Νίνου η κορύφωση της καριέρας της, όπως και της περίπλοκης και πολυκύμαντης σχέσης της με τον Τσιτσάνη. Οι δυο τους, μαζί και με την Ευαγγελία Μαργαρώνη, εμφανίστηκαν για περίπου έναν μήνα στο κέντρο Καζαμπλάνκα στην Κωνσταντινούπολη, όπου και αποθεώθηκαν. Η αμοιβή τους, που μέχρι τότε μετριόταν σε δραχμές, ήταν εδώ σε χρυσές λίρες: Τρεις ο Τσιτσάνης, δύο η Νίνου και μία η Μαργαρώνη. Με αυτές τις λίρες ξεκίνησε η Μαρίκα να χτίζει το σπίτι της στο Αιγάλεω, καημός μεγάλος, μέχρι και το τέλος.

«Τραπεζίτες, εφοπλιστές, εισαγγελείς, υφασματέμποροι, χρυσοχόοι, λαδέμποροι, εργολάβοι, καρδιοχειρουργοί, νταλικέρηδες, μα και απλοί φορτηγατζήδες, επιπλοποιοί, βιοτέχνες υποδημάτων, ζαχαροπλάστες, εκδότες εφημερίδων, ζωέμποροι, χονδρέμποροι οπίου και οπιοειδών, κατασκευαστές μουσικών οργάνων, και δη τρομπονιών και κλαρινέτων, οινοποιοί, πιλότοι μαχητικών αεροσκαφών, μικροβιολόγοι, ουρολόγοι, οδοντοτεχνίτες, κριτικοί λογοτεχνίας, ομπρελοποιοί, ξυλοκόποι, ρετσινοσυλλέκτες, δύτες, θηριοδαμαστές, μόδιστροι, παιδοψυχίατροι, παστουρματζήδες, ζιγκολό, ζογκλέρ, ωτακουστές, μεταφραστές, σκακιστές, γευσιγνώστες, ταριχευτές, καραγκιοζοπαίχτες, σαλεπιτζήδες, παραλήδες και λαουτζίκος, τόσοι άνθρωποι ο καθένας με το κέφι του, ποιο να περιγράψεις πρώτο; Όλοι τους θέλουν να βγουν μια φωτογραφία με την κυρία Μαρίκα και τον κύριο Βασίλη μετά το τέλος του προγράμματος».

Κάπως έτσι, με πισωγυρίσματα, παύσεις, ρωγμές, μετατοπίσεις στον χρόνο και στον χώρο, ο Σάκης Σερέφας συνθέτει αυτήν την ιδιόρρυθμη προσωπογραφία της Μαρίκας Νίνου, διανθίζοντάς την με γεγονότα της εποχής, που πότε παραμένουν στον φόντο και πότε ανεβαίνουν στη σκηνή: Από τη γέννησή της πάνω στην Ευαγγελίστρια μέχρι την τελευταία περιοδεία της ζωής της, αυτή στην Αμερική, όταν δούλευε ακαταπόνητα, ενώ ταυτόχρονα πάσχιζε να γιατρέψει τον καρκίνο που την είχε χτυπήσει.

Η Μαρίκα Νίνου, η οποία, όπως σημείωσε ο Μάνος Χατζιδάκις, «με το μαχαίρι της φωνής της, χάραξε μέσα μας βαθιά τα ονόματα θεών της ταπεινωσύνης και της βυζαντινής παρακμής», άφησε την τελευταία της πνοή στην Αθήνα, μόλις στα 35 της χρόνια.

metaixmio marika serefasΤα τερτίπια της αφήγησης

Ακόμη κι αν κανείς δεν έχει διαβάσει άλλο βιβλίο του Σάκη Σερέφα, μπαίνει γρήγορα στο κόλπο: Οι συγγραφικοί τρόποι του Θεσσαλονικιού ποιητή, θεατρικού συγγραφέα και πεζογράφου, δεν είναι συνηθισμένοι ούτε οι αναμενόμενοι. Τα διαρκή παιχνίδια με τον αναγνώστη, με τα τερτίπια της αφήγησης, με το ίδιο το υλικό του, δίνουν ένα βιβλίο που είναι ταυτόχρονα αστείο, κυνικό, και σπαραξικάρδιο.
Παρόλα αυτά, ο συγγραφέας παραθέτει αυτούσια τα γράμματα της Μαρίκας προς τον αδερφό της και τη νύφη της από τη Νέα Υόρκη, γράμματα που τα χαρακτηρίζει η μεγαθυμία και η συγκίνηση, πλουτίζοντας το βιβλίο με τη μαρτυρία της.

Η Αρμένισσα Ευαγγελία Αταμιάν, γέννημα θρέμμα της Μικρασιατικής Καταστροφής, έγινε ένα αστέρι που έλαμψε για κάτι λιγότερο από μια δεκαετία, μα που σημάδεψε όσο ελάχιστοι ερμηνευτές την ιστορία του λαϊκού τραγουδιού. Το βιβλίο τούτο είναι το απείκασμα αυτού του εκπληκτικού κοριτσιού στη νεοελληνική συνείδηση.

* Ο Κ.Β. Κατσουλάρης είναι συγγραφέας. Τελευταίο του βιβλίο, η συλλογή διηγημάτων Αφαίας και Τελαμώνος (εκδ. Μεταίχμιο). 

politeia link more

 

 

 

 

Ακολουθήστε την boopress.gr στο Google News και διαβάστε πρώτοι τα θέματα που σας ενδιαφέρουν.


ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

«Ο μπόγος» της Λίλας Κονομάρα – Ένας άγγελος που τον έλεγαν Μανόλη

«Ο μπόγος» της Λίλας Κονομάρα – Ένας άγγελος που τον έλεγαν Μανόλη

Στο μυθιστόρημα της Λίλας Κονομάρα «Ο μπόγος», που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Καστανιώτη, πρωταγωνιστεί η ίδια η Ιστορία, με τα πολλαπλά της πρόσωπα και προσωπεία. 

Του Κ.Β. Κατσουλάρη

«Υπάρχει ένας πίνακας του Paul K...

«Ο πατέρας δεν μιλούσε γι’ αυτά» του Γιάννη Καρκανέβατου – Η σιωπή της Ιστορίας

«Ο πατέρας δεν μιλούσε γι’ αυτά» του Γιάννη Καρκανέβατου – Η σιωπή της Ιστορίας

Για το μυθιστόρημα του Γιάννη Καρκανέβατου «Ο πατέρας δεν μιλούσε γι’ αυτά» (εκδ. Εστία). Φωτογραφία © Pablò / Unsplash.

Του Γιώργου Ν. Περαντωνάκη

Αυτό το πρώτο μυθιστόρημα του Γιάννη Καρκανέβατου μιλά για την Ιστορία μέσω των προσωπικών ιστ...

«Αυτοκίνητο σισπασιόν» του Στυλιανού Σκαρλάτου (κριτική) – Μια νουβέλα με πρωταγωνιστή το σύνδρομο Άσπεργκερ

«Αυτοκίνητο σισπασιόν» του Στυλιανού Σκαρλάτου (κριτική) – Μια νουβέλα με πρωταγωνιστή το σύνδρομο Άσπεργκερ

Για τη νουβέλα «Αυτοκίνητο σισπασιόν» του Στυλιανού Σκαρλάτου (εκδ. Ενύπνιο), αλλά και για άλλα βιβλία με θέμα το σύνδρομο Άσπεργκερ.

Του Κώστα Προμπονά

Μια νουβέλα για ένα όχι σπάνιο σύνδρομο: Κοιτάζοντας προς το μέλλον.

...

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

Το μίσος για την ελληνική λογοτεχνία

Το μίσος για την ελληνική λογοτεχνία

Σκέψεις του γνωστού συγγραφέα σχετικά με την ανυποληψία της νεοελληνικής πεζογραφίας στο ελληνικό κοινό. Στην κεντρική εικόνα, τμήμα από το έργο «Portrait of George Dyer in a Mirror» (1968), του Φράνσις Μπέικον.

Του Αλέξη Πανσέληνου

Έγινε πρόσφατα μεγά...

Διαβάζοντας με τον Παναγιώτη Εξαρχέα

Διαβάζοντας με τον Παναγιώτη Εξαρχέα

Πρόσωπα από το χώρο των τεχνών, των ιδεών και του πολιτισμού, αποκαλύπτουν τον δικό τους αναγνωστικό χαρακτήρα, τη μύχια σχέση τους με το βιβλίο και την ανάγνωση. Σήμερα, σκηνοθέτης Παναγιώτης Εξαρχέας απαντά σε 20 κλασικές ή απρόσμενες βιβλιοφιλικές ερωτήσεις.

Επιμέλεια: Λεωνίδας Καλούσης ...

Το «Μυθιστόρημα» του Γιώργου Χειμωνά στο Μικρό Θέατρο Κεραμεικού

Το «Μυθιστόρημα» του Γιώργου Χειμωνά στο Μικρό Θέατρο Κεραμεικού

Το διήγημα του σπουδαίου Έλληνα λογοτέχνη Γιώργου Χειμωνά, «Μυθιστόρημα», μεταφέρεται στη σκηνή, από την Τρίτη 11 Οκτωβρίου και κάθε Δευτέρα και Τρίτη στις 21:00, στο Μικρό Θέατρο Κεραμεικού.

Επιμέλεια: Book Press

Ό,τι αξίζε...

ΠΡΟΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ

«Πλατωνικοί διάλογοι» του Χάρη Βλαβιανού (προδημοσίευση)

«Πλατωνικοί διάλογοι» του Χάρη Βλαβιανού (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το πεζογράφημα του Χάρη Βλαβιανού «Πλατωνικοί διάλογοι ή γιατί στο σπήλαιο κάνουν όλοι πάρτι», που θα κυκλοφορήσει μέσα Οκτωβρίου από τις εκδόσεις Πατάκη.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

ΤΕΛΟΣ ΚΑΛΟ ΟΛΑ ΚΑΛΥΤΕΡΑ

...
«Μεταξύ μυθοπλασίας και πραγματικότητας» του Κώστα Καβανόζη (προδημοσίευση)

«Μεταξύ μυθοπλασίας και πραγματικότητας» του Κώστα Καβανόζη (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από τη μελέτη του Κώστα Καβανόζη «Μεταξύ μυθοπλασίας και πραγματικότητας – Το μυθιστόρημα τεκμηρίων και η λογοτεχνικότητα του αναφορικού λόγου», που θα κυκλοφορήσει από τις εκδόσεις Πατάκη, τέλη Σεπτεμβρίου.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

...
«Άλμπατρος» της Αν Κλιβς (προδημοσίευση)

«Άλμπατρος» της Αν Κλιβς (προδημοσίευση)

Προδημοσίευση αποσπάσματος από το μυθιστόρημα της Ann Cleeves «Άλμπατρος» (μτφρ. Παλμύρα Ισμυρίδου), το οποίο θα κυκλοφορήσει στις 4 Ιουλίου από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος.

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Κεφάλαιο 3

...

ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

 Τα βιβλία του φθινοπώρου: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται

Τα βιβλία του φθινοπώρου: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται

Επιλογές βιβλίων από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, βιογραφιών, δοκιμίων και μελετών. 

Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

Τρεις «γεμάτοι» μήνες μένουν μέχρι και το τέλος αυτής της χρονιάς και οι εκδοτικοί οίκοι β...

100 χρόνια από τη Μικρασιατική Καταστροφή: 15 βιβλία που ξεχωρίζουν

100 χρόνια από τη Μικρασιατική Καταστροφή: 15 βιβλία που ξεχωρίζουν

100 χρόνια συμπληρώνονται αυτές τις μέρες από τη Μικρασιατική Καταστροφή. Πολλές και ενδιαφέρουσες εκδόσεις έχουν εμπλουτίσει φέτος τη σχετική βιβλιογραφία. Επιλέξαμε 15 πρόσφατες ή και παλιότερες, που αφορούν βιβλία μη μυθοπλαστικά. Καλύπτουν, πιστεύουμε, μια σφαιρική θέαση των όσων προηγήθηκαν, των γεγονότων του Σ...

Δέκα κλασικά βιβλία που λογοκρίνονται ξανά και ξανά

Δέκα κλασικά βιβλία που λογοκρίνονται ξανά και ξανά

Πολλοί πιστεύουν πως η εποχή που τα λογοτεχνικά βιβλία απαγορεύονταν και καίγονταν στην πυρά έχει παρέλθει. Στην πραγματικότητα, μέχρι και σήμερα, πολλές συντηρητικές ομάδες σε πολλές χώρες του κόσμου επιχειρούν να λογοκρίνουν και να καταστρέψουν ακόμα και έργα που θεωρούνται πλέον κλασικά, με διάφορες δικαιολογίες....

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

ΠΡΟΘΗΚΕΣ

Newsletter

Θέλω να λαμβάνω το newsletter σας
ΕΓΓΡΑΦΗ

ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΟΥ ΜΗΝΑ

22 Σεπτεμβρίου 2022 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα βιβλία του φθινοπώρου: Τι θα διαβάσουμε τους μήνες που έρχονται

Επιλογές βιβλίων από τις προσεχείς εκδόσεις ελληνικής και μεταφρασμένης πεζογραφίας, ποίησης, βιογραφιών, δοκιμίων και μελετών.  Επιμέλεια: Κώστας Αγοραστός

ΤΑ ΠΙΟ ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΤΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ

07 Ιανουαρίου 2022 ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Τα 100 καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία του 2021

Φέτος περιμέναμε την εκπνοή της χρονιάς πριν συντάξουμε την καθιερωμένη μας πια λίστα με τα καλύτερα λογοτεχνικά βιβλία της χρονιάς. Ο λόγος είναι ότι τούτες τις Γιορτέ

ΦΑΚΕΛΟΙ